Adhyaya 61
ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ശ്രീദൈത്യസൂദന ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള ഒരു ദേവിയുടെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു—അവൾ വൈഷ്ണവീ സ്വഭാവമുള്ള ക്ഷേത്രദൂതി, അഥവാ ക്ഷേത്രരക്ഷകി. വിഷ്ണുവിന്റെ സമ്മർദ്ദത്തിൽ ശക്തരായ ദൈത്യർ തെക്കോട്ട് നീങ്ങി പല ദിവ്യായുധങ്ങളാൽ ദീർഘയുദ്ധം നടത്തുന്നു. അവരെ കീഴടക്കുക ദുഷ്കരമെന്ന് കണ്ട വിഷ്ണു മഹാമായയായ തേജോമയി ഭൈരവീശക്തിയെ ആവാഹനം ചെയ്യുന്നു; അവൾ ഉടൻ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. വിഷ്ണുവിനെ ദർശിച്ച നിമിഷം ദേവിയുടെ കണ്ണുകൾ ദിവ്യമായി വിശാലമായി വിരിയുന്നു; അതിനാൽ അവൾ ‘വിശാലാക്ഷി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി അവിടെയേ ശത്രുനാശിനിയായി പ്രതിഷ്ഠിതയാകുന്നു. തുടർന്ന് സോമേശ്വരനും ദൈത്യസൂദനനും ബന്ധപ്പെട്ട് ‘ഉമാ-ദ്വയം’ എന്ന ദ്വയാരാധനയും തീർത്ഥക്രമവും—ആദ്യം സോമേശ്വര ദർശനം, പിന്നെ ശ്രീദൈത്യസൂദന ദർശനം—എന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മാഘമാസത്തിലെ തൃതീയ തിഥിയിൽ പ്രത്യേക പൂജാവിധി പറയുന്നു. ഫലം: വംശപരമ്പരയിൽ സന്താനഹീനത നീങ്ങുക, ആരോഗ്യവും സുഖവും നിലനിൽക്കുക, നിത്യഭക്തന് മംഗളസൗഭാഗ്യം വർധിക്കുക. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ മഹിമ ശ്രവിക്കുന്നത് പാപക്ഷയവും ധർമ്മവൃദ്ധിയും നൽകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवीं क्षेत्रदूतीं तु वैष्णवीम् । श्रीदैत्यसूदनाद्देवि पूर्वभागे व्यवस्थिताम्
ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അനന്തരം വൈഷ്ണവീ ‘ക്ഷേത്രദൂതീ’യായ മഹാദേവിയിലേക്കു പോകണം; ഹേ ദേവി, അവൾ ശ്രീ ദൈത്യസൂദനന്റെ സമീപം കിഴക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।
Verse 2
योगेश्वर्यास्तथैशान्यां धनुषां सप्तके स्थिताम् । महादौर्भाग्यदग्धानां स्थितां भेषजरूपिणीम्
യോഗേശ്വരിയുടെ സമീപമുള്ള ഈശാന ദിക്കിൽ അവൾ ഏഴ് ധനുസ്സിന്റെ അകലത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. മഹാദുര്ഭാഗ്യത്തിൽ ദഗ്ധരായവർക്ക് അവൾ ഔഷധരൂപിണിയായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 3
चाक्षुषस्यांतरे देवि यदा दैत्या बलोत्कटाः । हन्यमाना विष्णुनाऽथ दक्षिणां दिशमाविशन्
ഹേ ദേവി! ചാക്ഷുഷ മന്വന്തരത്തിൽ ബലോത്കടരായ ദൈത്യർ വിഷ്ണുവാൽ ഹനിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവർ ഓടി തെക്കുദിക്കിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 4
तत्र वर्षशतं साग्रं दैत्याश्चक्रुर्महाहवम् । विष्णुना सह देवेशि दिव्यास्त्रैश्च पृथग्विधैः
അവിടെ, ഹേ ദേവേശി! ദൈത്യർ വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം നാനാവിധ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ച് നൂറു വർഷത്തിലധികം മഹായുദ്ധം നടത്തി.
Verse 5
दुःखवध्यांस्ततो ज्ञात्वा विष्णुः कमललोचनः । सस्मार भैरवीं शक्तिं महामायां महाप्रभाम्
അപ്പോൾ കമലലോചനനായ വിഷ്ണു അവർ ദുർവധ്യമെന്ന് അറിഞ്ഞ്, മഹാപ്രഭയായ മഹാമായയായ ഭൈരവീ ശക്തിയെ സ്മരിച്ചു.
Verse 6
सा स्मृता क्षणमात्रेण विष्णुना प्रभविष्णुना । तत्रागता महादेवी आनंदस्फुरितेक्षणा
പ്രഭാവശാലിയായ വിഷ്ണു സ്മരിച്ച ക്ഷണമാത്രത്തിൽ തന്നെ അവൾ അവിടെ എത്തി—ആനന്ദത്തിൽ സ്ഫുരിക്കുന്ന നേത്രങ്ങളുള്ള മഹാദേവി.
Verse 7
विशाले तु कृते देव्या लोचने विष्णुदर्शनात् । विशालाक्षी ततो जाता तत्रस्था दैत्यनाशिनी
വിഷ്ണുദർശനത്താൽ ദേവി തന്റെ കണ്ണുകൾ വിശാലമാക്കിയപ്പോൾ അവൾ ‘വിശാലാക്ഷി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി; അവിടെ തന്നെ വസിച്ച് ദൈത്യനാശിനിയായി ഭവിച്ചു।
Verse 8
अस्मिन्कल्पेसमाख्याता ललितोमा वरानने । उमाद्वयं समाख्यातं सोमेशे दैत्यसूदने
ഹേ വരാനനേ! ഈ കല്പത്തിൽ അവൾ ‘ലലിതോമാ’ എന്നായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ ‘ഉമാദ്വയം’ സോമേശയിലും ദൈത്യസൂദനയിലും പ്രസിദ്ധമാണ്।
Verse 9
पूर्वं सोमेश्वरे पश्येत्पश्चाच्छ्रीदैत्यसूदने । उमा द्वयं पूजयित्वा तीर्थयात्राफलं लभेत्
ആദ്യം സോമേശ്വരനിൽ ദർശനം ചെയ്യണം, പിന്നെ ശ്രീദൈത്യസൂദനനിൽ. ഉമാദ്വയം പൂജിച്ചാൽ തീർത്ഥയാത്രയുടെ പൂർണ്ണഫലം ലഭിക്കും।
Verse 10
माघे मासि तृतीयायां विधिना योऽर्चयेत्तु ताम् । न संततिविहीनः स्यात्तस्यकोट्यन्वये नरः
മാഘമാസത്തിലെ തൃതീയ തിഥിയിൽ വിധിപൂർവ്വം അവളെ അർച്ചിക്കുന്നവന്റെ വംശത്തിൽ കോടി തലമുറകളിലും ആരും സന്തതിവിഹീനനാകുകയില്ല।
Verse 11
यो नित्यमीक्षते तत्र भक्त्या परमया युतः । आरोग्यसुखसौभाग्यसंयुक्तोऽसौ भवेच्चिरम्
അവിടെ നിത്യം പരമഭക്തിയോടെ ദർശിക്കുന്നവൻ ദീർഘകാലം ആരോഗ്യവും സുഖവും സൗഭാഗ്യവും സഹിതനായി നിലനിൽക്കും।
Verse 12
इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं ललितोद्भवम् । श्रुतं यत्पापनाशाय जायते धर्मवृद्धये
ഇങ്ങനെ സംക്ഷേപമായി ലലിതയിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ച മഹാത്മ്യം പ്രസ്താവിച്ചു. ഇത് ശ്രവണമാത്രം പാപനാശവും ധർമ്മവർദ്ധനവും നൽകുന്നു.
Verse 61
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये ललितोमाविशालाक्षी माहात्म्यवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീ സ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതിസാഹസ്രീ സംഹിതയുടെ ഏഴാം പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിൽ, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗത്തിൽ ‘ലലിതാ-ഉമാ-വിശാലാക്ഷീ മഹാത്മ്യവർണനം’ എന്ന ഏകഷഷ്ടിതമ അധ്യായം സമാപ്തമായി.