Adhyaya 220

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं त्रैलोक्यपूजितम् । वृषध्वजेश्वरं नाम स्थितं दक्षिणतस्तथा

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മഹാദേവി, തുടർന്ന് ദക്ഷിണദിക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ത്രിലോകപൂജിതനായ ‘വൃഷധ്വജേശ്വര’ ദേവനിലേക്കു പോകേണ്ടതാണ്।

Verse 2

यत्तदक्षरमव्यक्तं परं यस्मान्न विद्यते । योगगम्यमनाद्यंतं वृषभध्वज संमितम्

അക്ഷരവും അവ്യക്തവും ആയ പരമതത്ത്വം—അതിന് അപ്പുറം ഒന്നുമില്ല; യോഗത്തിലൂടെ മാത്രം ഗമ്യവും അനാദി-അനന്തവുമായ അതേ ‘വൃഷഭധ്വജ’ (ശിവൻ) എന്നു ഗ്രഹിക്കണം।

Verse 3

सर्वाश्चर्यमयं देवि बुद्धिग्राह्यं निरामयम् । विश्वतः पाणिपादं च विश्वतोऽक्षिशिरोमुखम्

ഹേ ദേവി, അവൻ സർവ്വാശ്ചര്യമയൻ—ശുദ്ധബുദ്ധിക്ക് ഗ്രാഹ്യൻ, നിരാമയൻ; അവന്റെ കൈകളും കാലുകളും എല്ലായിടത്തും, അവന്റെ കണ്ണുകളും ശിരസ്സുകളും മുഖങ്ങളും എല്ലാദിക്കിലും ഉണ്ട്।

Verse 4

तं च देवं चिरं स्थाणुं वृषभध्वजसंज्ञितम् । पृथुर्मरुच्च भरतः शशबिन्दुर्गयः शिबिः

ആ പുരാതനവും അചഞ്ചലനുമായ ദേവൻ ‘വൃഷഭധ്വജ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ; പൃഥു, മരുത്ത, ഭരത, ശശബിന്ദു, ഗയ, ശിബി എന്നിവർ അവനെ ആരാധിച്ചു।

Verse 5

रामोंऽबरीषो मांधाता दिलीपोऽथ भगीरथः । सुहोत्रो रंतिदेवश्च ययातिः सगरस्तथा

അതുപോലെ രാമൻ, അംബരീഷൻ, മാംധാതാവ്, ദിലീപൻ, ഭഗീരഥൻ; സുഹോത്രൻ, രന്തിദേവൻ, യയാതി, സഗരൻ എന്നിവരും അവനെ പൂജിച്ചു।

Verse 6

षोडशैते नृपा धन्याः प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः । वृषध्वजेशमाराध्य यज्ञैरिष्ट्वा दिवं गताः

ഈ പതിനാറു ധന്യരാജാക്കന്മാർ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ആശ്രയം പ്രാപിച്ചു. വൃഷധ്വജേശനായ ശിവനെ ആരാധിച്ച് യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി അവർ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു.

Verse 7

सत्यं वच्मि हितं वच्मि सारं वच्मि पुनःपुनः । असारे दग्धसंसारे सारं तत्र शिवार्चनम्

ഞാൻ സത്യം പറയുന്നു, ഹിതം പറയുന്നു, വീണ്ടും വീണ്ടും സാരമത്രേ പറയുന്നു. ഈ അസാരമായ, ദഹിക്കുന്ന സംസാരത്തിൽ യഥാർത്ഥ സാരം ശിവാരാധന തന്നെയാണ്.

Verse 8

पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः पुनः क्लेशः पुनर्जरा । अहरहर्घटीन्यायो न कदाचिदपीदृशः

വീണ്ടും ജനനം, വീണ്ടും മരണം; വീണ്ടും ക്ലേശം, വീണ്ടും ജര—ദിവസേന, ക്ഷണക്ഷണം ഈ ആവർത്തനം ഒരിക്കലും വ്യത്യസ്തമാകുന്നില്ല.

Verse 9

तदा श्वेतस्य संसारग्रन्थेरत्यन्तदुर्भिदः । परं निर्मूलविच्छेदि क्रियतां तद्भवार्चनम्

അതിനാൽ, അത്യന്തം ഭേദിക്കാനാകാത്ത സംസാര-ഗ്രന്ഥിയെ വേരോടെ മുറിച്ചെറിയുന്ന പരമ കൃത്യമായി ഭവനായ ശിവന്റെ ആരാധന നടത്തപ്പെടട്ടെ.

Verse 10

तस्य चिन्तामणिर्गेहे तस्य कल्पद्रुमः कुले । कुबेरः किंकरस्तस्य भक्तिर्यस्य शिवे स्थिता

ശിവനിൽ ഭക്തി സ്ഥിരമായവന്, അവന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ചിന്താമണി ഉള്ളതുപോലെ; അവന്റെ കുലത്തിൽ കല്പദ്രുമം ഉള്ളതുപോലെ; കുബേരനും അവന്റെ സേവകനാകുന്നു.

Verse 11

सेयं लक्ष्मीः पुरा पुंसां सेयं भक्तिः समीहिता । सेयं श्रेयस्करी मूर्तिर्भक्तिर्या वृषभध्वजे

ഇതുതന്നെ മനുഷ്യർക്കുള്ള യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്മി; ഇതുതന്നെ ആഗ്രഹിക്കേണ്ട ഭക്തി. ഇതുതന്നെ ശ്രേയസ്സുനൽകുന്ന മൂർത്തി—വൃഷഭധ്വജൻ (ശിവൻ) പ്രതിയുള്ള ഭക്തി.

Verse 12

पुष्पैः पंचभिरप्यत्र पूजयित्वा महेश्वरम् । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः

ഇവിടെ വെറും അഞ്ചു പുഷ്പങ്ങളാൽ പോലും മഹേശ്വരനെ പൂജിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ പത്ത് അശ്വമേധ യാഗങ്ങളുടെ തുല്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 13

वृषभस्तत्र दातव्यो वृषभध्वज संनिधौ । सर्वपातकनाशार्थं सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

വൃഷഭധ്വജൻ (ശിവൻ) സന്നിധിയിൽ അവിടെ കാളയെ ദാനം ചെയ്യണം—യാത്രയുടെ പൂർണ്ണഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ—സകല പാപനാശത്തിനായി.

Verse 220

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये वृषभध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീ സ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതി-സാഹസ്രീ സംഹിതയിൽ, ഏഴാം പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ആദ്യ ‘പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ’ ഭാഗത്ത് ‘വൃഷഭധ്വജേശ്വരമാഹാത്മ്യവർണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുനൂറ്റി ഇരുപതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.