Adhyaya 105
ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ ഒരു “രഹസ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ സ്ഥലം” പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു; അത് സർവ്വതാ പാവനവും സർവ്വജന-ശുദ്ധികരവുമെന്നു വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. അവിടെയുള്ള ദിവ്യസന്നിധികളെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ്—ഇവിടെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ജന്മജന്യമായ ഗുരുപാപമലങ്ങൾ ക്ഷയിച്ച് മോക്ഷമാർഗം പ്രസന്നമാകുമെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ദേവി ചോദിക്കുന്നു—മറ്റിടങ്ങളിൽ വൃദ്ധരൂപത്തിൽ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മനെ ഇവിടെ എന്തുകൊണ്ട് “ബാലരൂപി” എന്നു പറയുന്നു? കൂടാതെ സ്ഥലം, സമയം, പൂജാവിധി, തീർത്ഥയാത്രാക്രമം എന്നിവ എന്ത്? ഈശ്വരൻ വിശദീകരിക്കുന്നു—സോമനാഥനോട് ബന്ധപ്പെട്ട് ഈശാന്യ ദിക്കിൽ ബ്രഹ്മന്റെ പരമസ്ഥാനം; ബ്രഹ്മൻ എട്ടുവയസ്സിൽ അവിടെ എത്തി കഠിനതപസ് ചെയ്ത്, വിപുലമായ കർമകാണ്ഡങ്ങളോടെ സോമനാഥലിംഗത്തിന്റെ സ്ഥാപനം/പ്രതിഷ്ഠയിൽ പങ്കുചേരുന്നു. തുടർന്ന് കാലഗണനയുടെ സാങ്കേതിക വിവരണം വരുന്നു—ത്രുടി മുതൽ മുഹൂർത്തം വരെ അളവുകൾ, മാസം-വർഷ ഘടന, യുഗ-മന്വന്തര മാനങ്ങൾ, മനുക്കളുടെയും ഇന്ദ്രന്മാരുടെയും നാമങ്ങൾ, ബ്രഹ്മന്റെ മാസത്തിൽ വരുന്ന കല്പങ്ങളുടെ പട്ടിക; നിലവിലെ കല്പം “വരാഹ കല്പം” എന്നു നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം ബ്രഹ്മ–വിഷ്ണു–രുദ്ര ത്രയത്തിന്റെ ഏകത്വവും അദ്വൈതദൃഷ്ടിയും സ്ഥാപിക്കുന്നു—ശക്തികൾ പ്രവർത്തനഭേദത്തിൽ വ്യത്യസ്തമായി തോന്നിയാലും തത്ത്വത്തിൽ ഒന്നേ; അതിനാൽ യാത്രാഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ആദ്യം ബ്രഹ്മനെ ആദരിച്ച് പന്തദ്വേഷം ഒഴിവാക്കണം।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि रहस्यं स्थानमुत्तमम् । सर्वपापहरं नृणां विस्तरात्कथ यामि ते
ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഇനി ഞാൻ മറ്റൊരു ഉത്തമ രഹസ്യസ്ഥലം പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അത് മനുഷ്യരുടെ സകല പാപങ്ങളും ഹരിക്കുന്നതാണ്. അതിനെ ഞാൻ നിനക്കു വിശദമായി വിവരിക്കും।
Verse 2
प्रधानदेवमाहात्म्यं माहात्म्यं कल्पवासिनाम् । सोमेशो दैत्यहंता च वालरूपी पितामहः
ഇവിടെ പ്രധാന ദേവന്റെ മഹാത്മ്യവും, കല്പകാലം അവിടെ വസിക്കുന്നവരുടെ മഹിമയും പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു—സോമേശൻ ദൈത്യഹന്തൻ; പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ബാലരൂപത്തിൽ വിരാജിക്കുന്നു।
Verse 3
अर्कस्थलस्तथादित्यः प्रभासः शशिभूषणः । एते षट्प्रवरा देवाः क्षेत्रे प्राभासिके स्थिताः
അർക്കസ്ഥലൻ, ആദിത്യൻ, പ്രഭാസൻ, ശശിഭൂഷണൻ—ഇവർ ആറ് പ്രമുഖ ദേവന്മാർ; പ്രാഭാസിക (പ്രഭാസ) ക്ഷേത്രഭൂമിയിൽ പ്രതിഷ്ഠിതരാണ്।
Verse 4
तेषां दर्शनमात्रेण कृतकृत्यः प्रजायते । मुच्यते पातकैर्घोरैराजन्मजनितैर्ध्रु वम्
അവരെ ദർശിക്കുന്നതുമാത്രം കൊണ്ടു മനുഷ്യൻ കൃതകൃത്യനാകുന്നു; ജന്മം മുതൽ സഞ്ചിതമായ ഭീകര പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് നിശ്ചയമായി മോചിതനാകുന്നു।
Verse 5
देव्युवाच । पूर्वेषामुक्तदेवानां माहात्म्यं कथितं त्वया । प्रभासे बालरूपीति यत्प्रोक्तं तत्कथं वचः
ദേവി പറഞ്ഞു—മുന്പ് പറഞ്ഞ ദേവന്മാരുടെ മഹാത്മ്യം നിങ്ങൾ വിവരിച്ചു; എന്നാൽ പ്രഭാസത്തിൽ പിതാമഹൻ ‘ബാലരൂപി’ എന്നു പറഞ്ഞു—ആ വാക്ക് എങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കണം?
Verse 6
अन्येषु सर्व स्थानेषु वृद्धरूपी पितामहः । कथं च समनुप्राप्तो माहात्म्यं तस्य किं स्मृतम्
മറ്റെല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും പിതാമഹൻ വൃദ്ധരൂപത്തിലാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ ഇങ്ങനെ എങ്ങനെ സന്നിഹിതനായി, ഇവിടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏത് മഹാത്മ്യമാണ് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്?
Verse 7
कथं स पूज्यो देवेश यात्रा कार्या कथं नृभिः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि प्रसन्नो यदि मे प्रभो
ഹേ ദേവേശ്വരാ! അവനെ എങ്ങനെ പൂജിക്കണം, മനുഷ്യർ തീർത്ഥയാത്ര എങ്ങനെ നടത്തണം? പ്രഭോ, നിങ്ങൾ പ്രസന്നനെങ്കിൽ ഇത് വിശദമായി അരുളിച്ചെയ്യുക।
Verse 8
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं ब्रह्मसम्भवम् । यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः
ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവി, കേൾക്കുക; ബ്രഹ്മസംബവമായ മഹാത്മ്യം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അതിന്റെ ശ്രവണമാത്രംകൊണ്ട് സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചനം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 9
नास्ति ब्रह्मसमो देवो नास्ति ब्रह्मसमो गुरुः । नास्ति ब्रह्मसमं ज्ञानं नास्ति ब्रह्मसमं तपः
ബ്രഹ്മനോടു സമമായ ദേവൻ ഇല്ല, ബ്രഹ്മനോടു സമമായ ഗുരു ഇല്ല; ബ്രഹ്മനോടു സമമായ ജ്ഞാനം ഇല്ല, ബ്രഹ്മനോടു സമമായ തപസ്സ് ഇല്ല।
Verse 10
तावद्धमंति संसारे दुःख शोकभयप्लुताः । न भवंति सुरज्येष्ठे यावद्भक्ताः पितामहे
ദുഃഖം, ശോകം, ഭയം എന്നിവയിൽ മുങ്ങിയ ജീവികൾ അതുവരെ സംസാരത്തിൽ അലയുന്നു; ദേവന്മാരിൽ ജ്യേഷ്ഠനായ പിതാമഹ ബ്രഹ്മന്റെ ഭക്തരാകുന്നതുവരെ.
Verse 11
समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि न्यस्तं को न मुच्येत बंधनात्
ജീവിയുടെ ചിത്തം വിഷയഗോചരത്തിൽ എങ്ങനെ ആഴമായി ആസക്തമാകുന്നുവോ—അതുപോലെ അത് ബ്രഹ്മനിൽ നിക്ഷേപിച്ചാൽ, ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് ആര് മോചിതനാകാതിരിക്കും?
Verse 12
देव्युवाच । एवं माहात्म्यसंयुक्तो यदि ब्रह्मा जगद्गुरुः । प्राभासिके महातीर्थे कस्मिन्स्थाने तु संस्थितः
ദേവി പറഞ്ഞു—ജഗദ്ഗുരുവായ ബ്രഹ്മാവ് ഇത്തരമഹിമയാൽ യുക്തനാണെങ്കിൽ, പ്രഭാസ മഹാതീർത്ഥത്തിൽ അദ്ദേഹം ഏതു സ്ഥലത്ത് പ്രതിഷ്ഠിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു?
Verse 13
किमर्थमागतस्तत्र कस्मिन्काले सुरोत्तमः । कथं स पूज्यो विप्रेंद्रैस्तिथौ कस्यां क्रमाद्वद
ആ ദേവോത്തമൻ അവിടെ എന്തിനാണ് വന്നത്? ഏത് കാലത്താണ് വന്നത്? ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠർ ഏതു തിഥിയിൽ, എങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തെ പൂജിക്കണം—ക്രമമായി പറയുക।
Verse 14
ईश्वर उवाच । सोमनाथस्य ऐशान्यां सांबादित्याग्निगोचरे । ब्रह्मणः परमं स्थानं ब्रह्मलोक इवापरः
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—സോമനാഥന്റെ ഈശാന്യഭാഗത്ത്, സാംബാദിത്യനും അഗ്നിയും ഉള്ള പരിസരത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പരമസ്ഥാനം ഉണ്ട്—മറ്റൊരു ബ്രഹ്മലോകംപോലെ।
Verse 15
तिष्ठते कल्पसंस्था वै तत्र कल्पांतवासिनः । तत्र स्थाने स्थितो देवि बालरूपी पितामहः
ആ സ്ഥലം കല്പപര്യന്തം നിലനിൽക്കും; അവിടെ കല്പാന്തവാസികൾ പാർക്കും. ദേവീ, ആ സ്ഥലത്ത് പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് ബാലരൂപത്തിൽ വസിക്കുന്നു।
Verse 16
जगत्प्रभुर्लोककर्ता सत्त्वमूर्तिर्महाप्रभः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु क्षेत्रे प्राभासिके शुभे
ജഗത്പ്രഭു, ലോകകർത്താവ്, സത്ത്വമൂർത്തിയായ മഹാപ്രഭ—എട്ടുവയസ്സുള്ള ബാലരൂപത്തിൽ ശുഭ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് വന്നു।
Verse 17
तत्राऽकरोत्तपो घोरं दिव्याब्दानां सहस्रकम् । संस्थाप्य तु महालिंगं सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
അവിടെ അദ്ദേഹം ആയിരം ദിവ്യവർഷങ്ങൾ ഭയങ്കര തപസ്സു ചെയ്തു; മഹാലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് നാനാവിധ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു।
Verse 18
ततः कालांतरेतीते सोमेन प्रार्थितो विभुः । क्षयरोगविमुक्तेन सम्यक्छ्रद्धान्वितेन वै
പിന്നീട് കുറെ കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ക്ഷയരോഗത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി യഥാർത്ഥ ശ്രദ്ധയോടെ സോമൻ വിഭുവായ ഭഗവാനെ പ്രാർത്ഥിച്ചു।
Verse 19
लिंगप्रतिष्ठाहेतोर्वै क्षेत्रे प्राभासिके शुभे । कोटिब्रह्मर्षिभिः सार्द्धं सहितो विश्वकर्मणा । कारयामास विधिवत्प्रतिष्ठां लिंगमुत्तमम्
ലിംഗപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കായി, ശുഭമായ പ്രാഭാസ ക്ഷേത്രത്തിൽ, കോടി ബ്രഹ്മർഷികളോടൊപ്പം വിശ്വകർമ്മനും കൂടെയിരിക്കെ, വിധിപൂർവ്വം ഉത്തമ ലിംഗത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിച്ചു।
Verse 20
प्रतिष्ठाप्य ततो लिंगं सोमनाथं वरानने । दापयामास विप्रेभ्यो भूरिशो यज्ञदक्षिणाम्
പിന്നീട്, ഹേ സുന്ദരമുഖിയേ, സോമനാഥ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ബ്രാഹ്മണർക്കു ധാരാളം യജ്ഞദക്ഷിണ നൽകിച്ചു।
Verse 21
एवं प्रतिष्ठितं लिंगं ब्रह्मणा लोककर्तृणा । वर्षाणि चात्र जातानि प्रभासे बालरूपिणः
ഇങ്ങനെ ലോകസ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവാൽ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു; പ്രാഭാസത്തിൽ അദ്ദേഹം ബാലരൂപത്തിൽ തന്നെ ഇരിക്കെ വർഷങ്ങൾ കടന്നു പോയി।
Verse 22
चत्वारिंशद्वयं चैव क्षेत्रमध्यनिवासिनः । एवं परार्द्धमगमत्प्रभासक्षेत्रवासिनः
പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗത്ത് വസിച്ച് അദ്ദേഹം നാല്പത്തിരണ്ട് വർഷം അവിടെയേ നിലകൊണ്ടു; ഇങ്ങനെ പ്രഭാസക്ഷേത്രവാസിക്ക് ‘പരാർദ്ധ’ കാലവും കഴിഞ്ഞുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു।
Verse 23
देव्युवाच । ब्रह्मणो दिनमानं तु मासवर्षसहस्रकम् । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि यथायुर्ब्रह्मणः स्मृत म्
ദേവി പറഞ്ഞു— ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ‘ദിന’ത്തിന്റെ അളവ് ആയിരക്കണക്കിന് മാസങ്ങളും വർഷങ്ങളും ആണെന്ന് പറയുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആയുസ്സ് സ്മൃതിയിൽ പഠിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അതെല്ലാം വിശദമായി പറയുക।
Verse 24
ईश्वर उवाच । परमायुः स्मृतो ब्रह्मा परार्द्धं तस्य वै गतम् । प्रभासक्षेत्रसंस्थस्य द्वितीयं भवतेऽधुना
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു— ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആയുസ്സ് പരമമെന്ന് സ്മൃതിയിലുണ്ട്; അതിലെ ഒരു പരാർദ്ധം തീർച്ചയായും കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ വസിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാവിന് ഇപ്പോൾ രണ്ടാം പകുതി പ്രവഹിക്കുന്നു।
Verse 25
यदा प्राभासिके क्षेत्रे ब्रह्मा लोकपितामहः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु बालरूपी तदोच्यते
ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് പ്രാഭാസിക ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് വരുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം ബാലരൂപൻ—എട്ട് വയസ്സുള്ളവൻ—എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു।
Verse 26
अन्येषु सर्वतीर्थेषु वृद्धरूपी पितामहः । मुक्त्वा प्राभासिकं क्षेत्रं सदैव विबुधप्रिये
മറ്റെല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും പിതാമഹൻ വൃദ്ധരൂപത്തിൽ ദർശനമരുളുന്നു; ദേവപ്രിയേ, പ്രാഭാസിക ക്ഷേത്രം ഒഴികെ എല്ലായിടത്തും അങ്ങനെതന്നെ.
Verse 27
ब्रह्मांडे यानि तीर्थानि ब्रह्माणस्तेषु ये स्मृताः । तेषामाद्यो महातेजाः प्रभासे यो व्यवस्थितः
ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും, അവിടങ്ങളിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മാക്കളിലും, പ്രഭാസത്തിൽ സ്ഥാപിതനായ മഹാതേജസ്വിയായ ബ്രഹ്മൻ തന്നെയാണ് ആദ്യം.
Verse 28
कल्पेकल्पे तु नामानि शृणु त्वं तानि वै प्रिये । स्वयंभूः प्रथमे कल्पे द्वितीये पद्मभूः स्थितः
പ്രിയേ, ഓരോ കല്പത്തിലും വരുന്ന ആ നാമങ്ങൾ നീ കേൾക്കുക. ആദ്യ കല്പത്തിൽ അദ്ദേഹം ‘സ്വയംഭൂ’; രണ്ടാം കല്പത്തിൽ ‘പദ്മഭൂ’ എന്നായി സ്ഥാപിതൻ.
Verse 29
तृतीये विश्वकर्तेति बालरूपी चतुर्थके । एतानि मुख्यनामानि कथितानि स्वयंभुवः
മൂന്നാം കല്പത്തിൽ അദ്ദേഹം ‘വിശ്വകർത്തൃ’—ജഗത്തിന്റെ കർത്താവ്; നാലാം കല്പത്തിൽ ‘ബാലരൂപി’—യൗവനരൂപധാരി. ഇവയാണ് സ്വയംഭൂ (ബ്രഹ്മാ)യുടെ പ്രധാന നാമങ്ങൾ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 30
नित्यं संस्मरते यस्तु स दीर्घायुर्नरो भवेत्
ഇവയെ നിത്യമായി സ്മരിക്കുന്നവൻ ദീർഘായുസ്സുള്ള മനുഷ്യനാകും.
Verse 31
चन्द्रसूर्यग्रहाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः । त्रैलोक्यं नश्यते सर्वं ब्रह्मरात्रि समागमे
ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുള്പ്പെടെ എല്ലാ ഗ്രഹങ്ങളും, ദേവാസുരമാനവരോടുകൂടെ—മുഴുവൻ ത്രൈലോക്യവും—ബ്രഹ്മരാത്രി വന്നുചേരുമ്പോൾ നശിക്കുന്നു.
Verse 32
पुनर्दिने तु संजाते प्रबुद्धः सन्पितामहः । तथा सृष्टिं प्रकुरुते यथापूर्वमभूत्प्रिये
വീണ്ടും ദിവസം ഉദിച്ചപ്പോൾ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് ജാഗ്രതനായി, ഹേ പ്രിയേ, മുൻപുണ്ടായിരുന്നതുപോലെ തന്നെ സൃഷ്ടിയെ വീണ്ടും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 33
दिनमानं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणो लोककर्तृणः । नेत्रभागाच्चतुर्भागस्त्रुटिः कालो निगद्यते
ലോകസ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദിനമാനം ഞാൻ പറയുന്നു. കണ്ണിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തിന്റെ നാലിലൊന്നിനൊത്ത അതിസൂക്ഷ്മ നിമിഷത്തെ ‘ത്രുടി’ കാലമെന്ന് പറയുന്നു.
Verse 34
तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयं निमिषांतं वरानने । निमिषैः पञ्चदशभिः काष्ठा इत्युच्यते बुधैः । त्रिंशद्भिश्चैव काष्ठाभिः कला प्रोक्ता मनीषिभिः
ഹേ സുന്ദരമുഖിയേ, അതിന്റെ ഇരട്ടിയെ ‘നിമിഷം’ എന്നു അറിയണം. പതിനഞ്ച് നിമിഷങ്ങളെ പണ്ഡിതർ ‘കാഷ്ഠാ’ എന്നു പറയുന്നു; മുപ്പത് കാഷ്ഠകളാൽ ‘കലാ’ എന്നു ജ്ഞാനികൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നു.
Verse 35
त्रिंशत्कलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः । दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं तयोर्भवेत्
മുപ്പത് കലകളാൽ ഒരു മുഹൂർത്തം; അത്തരം പതിനഞ്ച് മുഹൂർത്തങ്ങളാൽ ഒരു ദിവസം. രാത്രി ദിനമാനത്തോട് തുല്യം; ഇരണ്ടും ചേർന്നതാണ് അഹോരാത്രം.
Verse 36
तैः पंचदशभिः पक्षः पक्षाभ्यां मास उच्यते । मासैश्चैवायनं षङ्भिरब्दं स्यादयनद्वयात्
പതിനഞ്ച് (ദിവസം) ചേർന്നാൽ പക്ഷം; രണ്ട് പക്ഷങ്ങൾ ചേർന്നാൽ മാസം. ആറു മാസങ്ങൾ ചേർന്നാൽ അയം; രണ്ട് അയങ്ങളാൽ വർഷം ഉണ്ടാകുന്നു.
Verse 37
चत्वारिंशद्धि लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः । विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम्
നാല്പത് ലക്ഷം, പിന്നെയും മൂന്ന് ലക്ഷം, കൂടാതെ ഇരുപതിനായിരവും—ഇതാണ് സൗരമാനം പ്രകാരം ചതുര്യുഗത്തിന്റെ അളവെന്ന് അറിയേണ്ടത്।
Verse 38
चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम् । ऐन्द्रमेतद्भवेदायुः समासात्तव कीर्तितम्
എഴുപത്തൊന്ന് ചതുര്യുഗങ്ങളുടെ കൂട്ടമാണ് ‘മന്വന്തര’മെന്ന് പ്രസിദ്ധം. ഇതുതന്നെ ഇന്ദ്രന്റെ ആയുസ്സ്—സംക്ഷേപത്തിൽ നിന്നോട് പറഞ്ഞു।
Verse 39
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्ततः । औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्ततः
ആദ്യം സ്വായംഭുവ മനു; പിന്നെ സ്വാരോചിഷ മനു. തുടർന്ന് ഔത്തമനും താമസനും; പിന്നെ ക്രമത്തിൽ റൈവതനും ചാക്ഷുഷനും।
Verse 40
वैवस्वतोऽर्कसावर्णिर्ब्रह्मसा वर्णिरेव च । धर्मसावर्णिनामा च रौच्यो भूत्यस्तथैव च
അതിനുശേഷം വൈവസ്വത മനു; അർക്ക-സാവർണി; ബ്രഹ്മ-സാവർണിയും; ‘ധർമ്മ-സാവർണി’ എന്ന നാമധേയനും; അതുപോലെ റൗച്യയും ഭൂത്യയും।
Verse 41
चतुर्दशैते मनवः संख्यातास्ते यथाक्रमम् । भूतान्भविष्यानिंद्रांश्च सर्वा न्वक्ष्ये तव क्रमात्
ഇങ്ങനെ ഈ പതിനാലു മനുക്കളെ യഥാക്രമം എണ്ണിപ്പറഞ്ഞു. ഇനി ക്രമമായി ഭൂതവും ഭാവിയും—എല്ലാ ഇന്ദ്രന്മാരെയും നിന്നോട് ഞാൻ പറയും।
Verse 42
विश्वभुक्च विपश्चिच्च सुकीर्तिः शिबिरेव च । विभुर्मनोभुवश्चैव तथौजस्वी बलिर्बली
വിശ്വഭുക്, വിപശ്ചിത്, സുകീർത്തി, ശിബി; അതുപോലെ വിഭു, മനോഭുവ; കൂടാതെ ഓജസ്വി, മഹാബലി ബലി—
Verse 43
अद्भुतश्च तथा शांती रम्यो देववरो वृषा । ऋतधामा दिवःस्वामी शुचिः शक्राश्चतुर्दश
അദ്ഭുത; അതുപോലെ ശാന്തി, രമ്യ, ദേവവര, വൃഷ; ഋതധാമാ, ദിവഃസ്വാമി, ശുചി—ഇവരാണ് പതിനാലു ശക്രന്മാർ (ഇന്ദ്രന്മാർ).
Verse 44
एते सर्वे विनश्यंति ब्रह्मणो दिवसे प्रिये । रात्रिस्तु तावती ज्ञेया कल्पमानमिदं स्मृतम्
പ്രിയേ! ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു പകലിൽ ഇവർ എല്ലാവരും ലയിക്കുന്നു. അതേ അളവിലുള്ളതാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ രാത്രി എന്നും അറിയണം—ഇതാണ് കൽപമാനം എന്ന് സ്മൃതി പറയുന്നു.
Verse 45
प्रथमं श्वेतकल्पस्तु द्वितीयो नीललोहितः । वामदेवस्तृतीयस्तु ततो राथंतरोऽपरः
ആദ്യത് ശ്വേതകൽപം; രണ്ടാമത് നീലലോഹിതം. മൂന്നാമത് വാമദേവം; അതിന് ശേഷം മറ്റൊരു രാഥന്തര (കൽപം) വരുന്നു.
Verse 46
रौरवः पंचमः प्रोक्तः षष्ठः प्राण इति स्मृतः । सप्तमोऽथ बृहत्कल्पः कन्दर्पोऽष्टम उच्यते
അഞ്ചാമത് റൗരവം എന്നു പറയുന്നു; ആറാമത് പ്രാണം എന്ന് സ്മൃതമാണ്. തുടർന്ന് ഏഴാമത് ബൃഹത്കൽപം, എട്ടാമത് കന്ദർപ്പം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
Verse 47
सद्योऽथ नवमः प्रोक्तः ईशानो दशमः स्मृतः । ध्यान एकादशः प्रोक्तस्तथा सारस्वतोऽपरः
അനന്തരം ഒൻപതാമതായി ‘സദ്യ’ എന്നു പ്രസ്താവിതം; പത്താമതായി ‘ഈശാന’ എന്നു സ്മൃതം. പതിനൊന്നാമതായി ‘ധ്യാന’ എന്നു ഉപദേശിതം; അതിന് ശേഷം ‘സാരസ്വത’ എന്ന മറ്റൊരു (കൽപം) വരുന്നു.
Verse 48
त्रयोदश उदानस्तु गरुडोऽथ चतुर्दशः । कौर्मः पंचदशो ज्ञेयः पौर्णमासी प्रजापतेः
പതിമൂന്നാമത്തെ (കൽപം) ‘ഉദാന’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; പതിനാലാമത്തെ ‘ഗരുഡ’ എന്നു സ്മൃതം. പതിനഞ്ചാമത്തെ ‘കൗർമ’ എന്നു ജ്ഞേയമാകുന്നു; ‘പൗർണമാസി’ പ്രജാപതിയുടേതെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 49
षोडशो नारसिंहस्तु समाधिस्तु ततः परः । आग्नेयोऽष्टादशः प्रोक्तः सोमकल्पस्ततोऽपरः
പതിനാറാമത്തെ (കൽപം) ‘നാരസിംഹ’; അതിന് ശേഷം ‘സമാധി’ (കൽപം) വരുന്നു. പതിനെട്ടാമത്തെ ‘ആഗ്നേയ’ എന്നു പ്രസ്താവിതം; തുടർന്ന് ‘സോമ-കൽപം’ വരുന്നു.
Verse 50
भावनो विंशतिः प्रोक्तः सुप्तमालीति चापरः । वैकुण्ठश्चार्चिषो रुद्रो लक्ष्मीकल्पस्तथापरेः
ഇരുപതാമത്തെ ‘ഭാവന’ എന്നു പ്രസ്താവിതം; മറ്റൊന്ന് ‘സുപ്തമാലി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ‘വൈകുണ്ഠ’, ‘ആർച്ചിഷ’, ‘രുദ്ര’ എന്നിവയും, അതിന് ശേഷം ‘ലക്ഷ്മീ-കൽപം’ വരുന്നു.
Verse 51
सप्तविंशोऽथ वैराजो गौरीकल्पस्तथोंऽधकः । माहेश्वरस्तथा प्रोक्तस्त्रिपुरो यत्र घातितः
ഇരുപത്തേഴാമത്തെ ‘വൈരാജ’ എന്നു പ്രസ്താവിതം; തുടർന്ന് ‘ഗൗരീ-കൽപം’യും ‘അന്ധക’ (കൽപം)യും. ‘മാഹേശ്വര’ (കൽപം)യും പ്രോക്തം—അവിടെ ത്രിപുരൻ വധിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 52
पितृकल्पस्तथांते च या कुहूर्ब्रह्मणः स्मृता । त्रिंशत्कल्पाः समाख्याता ब्रह्मणो मासि वै प्रिये
അവസാനത്തിൽ പിതൃ-കല്പം എന്നു പറയുന്നു; ‘കുഹൂ’ ബ്രഹ്മനോടു ബന്ധപ്പെട്ടതായി സ്മൃതമാണ്. പ്രിയേ, ബ്രഹ്മന്റെ ഒരു ‘മാസ’ത്തിൽ ഇങ്ങനെ മുപ്പത് കല്പങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു.
Verse 53
अतीताः कथिताः सर्वे वाराहो वर्त्ततेऽधुना । प्रतिपद्ब्रह्मणो यत्र वाराहेणोद्धृता मही
കഴിഞ്ഞുപോയ എല്ലാ കല്പങ്ങളും വിവരിക്കപ്പെട്ടു; ഇപ്പോൾ വാർാഹ-കല്പം പ്രവൃത്തിയിലാണ്. അതാണ് ബ്രഹ്മന്റെ മാസത്തിലെ പ്രതിപദ, അതിൽ വരാഹൻ ഭൂമിയെ ഉയർത്തി.
Verse 54
त्रिंशत्कल्पैः स्मृतो मासो वर्षं द्वादशभिस्तु तैः । अनेन वर्षमानेन तदा ब्रह्माऽष्टवार्षिकः । आनीतः सोमराजेन सोमनाथः प्रतिष्ठितः
മുപ്പത് കല്പങ്ങൾ ‘മാസം’ എന്നും, അത്തരം പന്ത്രണ്ട് മാസങ്ങൾ ‘വർഷം’ എന്നും സ്മൃതമാണ്. ഈ വർഷമാനപ്രകാരം അന്ന് ബ്രഹ്മൻ എട്ടുവയസ്സുകാരൻ; സോമരാജൻ പ്രഭാസത്തിൽ കൊണ്ടുവന്ന് സോമനാഥനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.
Verse 55
एवं क्षेत्रे निवसतः प्रभासे बालरूपिणः । परार्द्धमेकमगमद्द्वितीयं वर्ततेऽ धुना
ഇങ്ങനെ പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിൽ ബാലരൂപത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ ഒരു പരാർദ്ധം കഴിഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ രണ്ടാം പരാർദ്ധം പുരോഗമിക്കുന്നു.
Verse 56
एवं महाप्रभावोऽसौ प्रभासक्षेत्रमध्यगः । ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्बालत्वात्क्षेत्रमाश्रितः
ഇങ്ങനെ പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആ ബ്രഹ്മൻ മഹാപ്രഭാവശാലിയാണ്. സ്വയംഭൂ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മൻ ബാലഭാവം കാരണം ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തെ ആശ്രയിച്ചു.
Verse 57
स वै पूज्यो नमस्कार्यो वंदनीयो मनीषिभिः । आदौ स एव पूज्यः स्यात्सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
അവൻ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനികൾക്കാൽ പൂജ്യനും നമസ്കാര്യനും വന്ദനീയനും. തീർത്ഥയാത്രയുടെ യഥാർത്ഥ ഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ആദ്യം അവനെയേ ശരിയായ വിധിയിൽ പൂജിക്കണം.
Verse 58
यस्तं पूजयते भक्त्या स मां पूजयते भुवम् । यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि योस्य पूज्यो ममैव सः
ഹേ ദേവി! ഭക്തിയോടെ അവനെ പൂജിക്കുന്നവൻ ഭൂമിയിൽ സത്യത്തിൽ എന്നെയേ പൂജിക്കുന്നു. അവനെ ദ്വേഷിക്കുന്നവൻ എന്നെയും ദ്വേഷിക്കുന്നു; അവനു പൂജ്യനായവൻ എനിക്കും പൂജ്യനാണ്.
Verse 59
ब्रह्मणा पूज्यमानेन अहं विष्णुश्च पूजितः । विष्णुना पूज्यमानेन अहं ब्रह्मा च पूजितः
ബ്രഹ്മാവിനെ പൂജിക്കുമ്പോൾ ഞാനും വിഷ്ണുവും ഇരുവരും പൂജിതരാകുന്നു. വിഷ്ണുവിനെ പൂജിക്കുമ്പോൾ ഞാനും ബ്രഹ്മാവും ഇരുവരും പൂജിതരാകുന്നു.
Verse 60
मया पूजित मात्रेण ब्रह्मविष्णू च पूजितौ । सत्त्वं ब्रह्मा रजो विष्णुस्तमोऽहं संप्रकीर्तितः
എന്നെ മാത്രം പൂജിച്ചാലും ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും പൂജിതരാകുന്നു. ഈ ത്രിഗുണങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മാവ് സത്ത്വം, വിഷ്ണു രജസ്, ഞാൻ തമസ് എന്നു പ്രസിദ്ധം.
Verse 61
वायुर्ब्रह्माऽनलो रुद्रो विष्णुरापः प्रकीर्तितः । रात्रिर्विष्णुरहो रुद्रो या संध्या स पितामहः
ബ്രഹ്മാവ് വായുരൂപനായി, രുദ്രൻ അഗ്നിരൂപനായി, വിഷ്ണു ജലരൂപനായി പ്രസിദ്ധം. രാത്രി വിഷ്ണു, പകൽ രുദ്ര, സന്ധ്യ പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ആകുന്നു.
Verse 62
सामवेदो ह्यहं देवि ब्रह्मा ऋग्वेद उच्यते । यजुर्वेदो भवेद्विष्णुः कुलाधारो ह्यथर्वणः
ദേവി, ഞാനേ സാമവേദം; ബ്രഹ്മാവിനെ ഋഗ്വേദമെന്ന് പറയുന്നു. വിഷ്ണു യജുര്വേദസ്വരൂപൻ; അതർവണമാണ് കുലാധാരമായ പ്രതിഷ്ഠ.
Verse 63
उष्णकालो ह्यहं देवि वर्षाकालः पितामहः । शीतकालो भवेद्विष्णुरेवं कालत्रयं हि सः
ദേവി, ഞാനേ ഉഷ്ണകാലം; പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മ) വർഷാകാലം. വിഷ്ണു ശീതകാലം—ഇങ്ങനെ കാലത്രയവും അവൻ തന്നേ.
Verse 64
दक्षिणाग्निरहं ज्ञेयो गार्हपत्यो हरिः स्मृतः । ब्रह्मा चाहवनीयस्तु एवं सर्वं त्रिदैवतम्
എന്നെ ദക്ഷിണാഗ്നിയായി അറിയുക; ഹരി ഗാർഹപത്യാഗ്നിയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാ ആഹവനീയൻ—ഇങ്ങനെ എല്ലാം ത്രിദൈവതസ്വരൂപം തന്നേ.
Verse 65
अहं लिंगस्वरूपस्थो भगो विष्णुः प्रकीर्तितः । बीजसंस्थो भवेद्ब्रह्मा विष्णुरापः प्रकीर्तितः
ഞാൻ ലിംഗസ്വരൂപത്തിൽ വസിക്കുന്നു; വിഷ്ണു ‘ഭഗ’ (ഭാഗ്യവിഹിതദാതാവ്) എന്നു പ്രഖ്യാതൻ. ബ്രഹ്മാ ബീജത്തിൽ സ്ഥാപിതൻ; വിഷ്ണു ‘ആപഃ’ അഥവാ ജലസ്വരൂപനെന്നും കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 66
अहमाकाशरूपस्थ एवं तत्त्वमयं प्रभुः । आकाशात्स्रवते यच्च तद्बीजं ब्रह्मसंस्थितम् । स्वरूपं ब्राह्ममाश्रित्य ब्रह्मा बीजप्ररोहकः
ഞാൻ ആകാശസ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന, തത്ത്വമയനായ പ്രഭു. ആകാശത്തിൽ നിന്ന് എന്ത് സ്രവിക്കുന്നുവോ, അതാണ് ബ്രഹ്മയിൽ സ്ഥാപിതമായ ബീജം. ബ്രാഹ്മസ്വരൂപം ആശ്രയിച്ച് ബ്രഹ്മാ ആ ബീജത്തെ മുളപ്പിക്കുന്നു.
Verse 67
नाभिमध्ये स्थितो ब्रह्मा विष्णुश्च हृदयांतरे । वक्त्रमध्ये अहं देवि आधारः सर्वदेहिनाम्
നാഭിമദ്ധ്യത്തിൽ ബ്രഹ്മാവും ഹൃദയാന്തരത്തിൽ വിഷ്ണുവും സ്ഥിതരാകുന്നു. ഹേ ദേവി, മുഖമദ്ധ്യത്തിൽ ഞാൻ തന്നേ—സകല ദേഹധാരികളുടെയും ആധാരം.
Verse 68
यश्चाहं स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशनः । या देवी स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स च चन्द्रमाः
‘ഞാൻ’ എന്നത് സ്വയം ബ്രഹ്മാവാണ്; ആ ബ്രഹ്മാവേ ഹുതാശനനായ അഗ്നിയും. ദേവി തന്നേ വിഷ്ണുവാണ്; ആ വിഷ്ണുവേ ചന്ദ്രനായി കൂടി പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verse 69
यः कालः स स्वयं ब्रह्मा यो रुद्रः स च भास्करः । एवं शक्तिविशेषेण परं ब्रह्म स्थितं प्रिये
കാലം തന്നേ സ്വയം ബ്രഹ്മാവാണ്; രുദ്രൻ തന്നേ ഭാസ്കരനായ സൂര്യനും. ഹേ പ്രിയേ, ശക്തിയുടെ പ്രത്യേക ലീലകൊണ്ട് പരബ്രഹ്മം ഇങ്ങനെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 71
एवं यो वेद देवेशि अद्वैतं परमाक्षरम् । स सर्वं वेद नैवान्यो भेदकर्त्ता नराधमः
ഹേ ദേവേശി, ഇങ്ങനെ അദ്വൈതമായ പരമാക്ഷരത്തെ അറിയുന്നവൻ എല്ലാം അറിയുന്നവൻ തന്നേ. ഏകത്തിൽ ഭേദം സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ നരാധമൻ ആകുന്നു.
Verse 72
एकरूपं परं ब्रह्म कार्यभावात्पृथक्स्थितः । यस्तं द्वेष्टि वरारोहे ब्रह्मद्वेष्टा स उच्यते
പരബ്രഹ്മം ഏകസ്വരൂപമാണ്; എന്നാൽ കാര്യഭാവം മൂലം വേറിട്ടതുപോലെ പ്രതീതമാകുന്നു. ഹേ വരാരോഹേ, അതിനെ ദ്വേഷിക്കുന്നവൻ ‘ബ്രഹ്മദ്വേഷ്ടാവ്’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 73
दक्षिणांगे स्थितो ब्रह्मा वामांगे मम केशवः । यस्तयोर्द्वेषमाधत्ते स द्वेष्टा मम भामिनि
എന്റെ വലതുഭാഗത്ത് ബ്രഹ്മാവ് വസിക്കുന്നു; ഇടതുഭാഗത്ത് കേശവൻ (വിഷ്ണു) വസിക്കുന്നു. ഹേ ഭാമിനി, ആ ഇരുവരുടെയും ഇടയിൽ ദ്വേഷം ധരിക്കുന്നവൻ എന്നോടു തന്നെ ദ്വേഷിക്കുന്നവൻ ആകുന്നു.
Verse 74
एवं ज्ञात्वा वरारोहे ह्यभिन्नेनान्तरात्मना । ब्रह्माणं केशवं रुद्रमेकरूपेण पूज येत्
ഹേ വരാരോഹേ, ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ്, അന്തരാത്മാവിനെ അവിഭിന്നമായി ഗ്രഹിച്ച്, ബ്രഹ്മാവിനെയും കേശവനെയും രുദ്രനെയും ഒരേ രൂപമായി പൂജിക്കണം.
Verse 105
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां ब्रह्म माहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതി-സാഹസ്രീ സംഹിതയിൽ, സപ്തമ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിൽ, പ്രഥമ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ മധ്യയാത്രാ-പ്രകരണത്തിൽ ‘ബ്രഹ്മമാഹാത്മ്യവർണനം’ എന്ന നൂറ്റിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.