Adhyaya 297

Verse 1

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ संसारार्णवतारक । सविस्तरं तु मे ब्रूहि ऋषितोयामहोदयम्

ദേവി പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവാ, ജഗന്നാഥാ, സംസാരസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് കടത്തുന്ന താരകാ! ഋഷിതോയയുടെ ഉദയമാഹാത്മ്യം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക।

Verse 2

ऋषितोयेति तन्नाम कथं ख्यातं धरातले । कथं सा पुनरायाता देवदारुवने शुभे

‘ഋഷിതോയാ’ എന്ന നാമം ഭൂമിയിൽ എങ്ങനെ പ്രസിദ്ധമായി? അവൾ ശുഭമായ ദേവദാരുവനത്തിലേക്ക് വീണ്ടും എങ്ങനെ വന്നു?

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सावधाना वचो मम । माहात्म्यमृषितोयायाः सर्वपातकनाशनम्

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവീ, കേൾക്കുക; ഞാൻ വിശദീകരിക്കുന്നു, എന്റെ വചനങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധയോടെ ഇരിക്കുക. ഋഷിതോയയുടെ മഹാത്മ്യം സർവ്വപാപനാശിനിയാണ്।

Verse 4

देवदारुवने पुण्य ऋषयस्तपसा युताः । निवसंति वरारोहे शतशोथ सहस्रशः

പുണ്യമായ ദേവദാരുവനത്തിൽ തപസ്സിൽ യുക്തരായ ഋഷിമാർ വസിക്കുന്നു, ഹേ സുന്ദരനിതംബിനീ—അവർ നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും ഉണ്ട്।

Verse 6

ते सर्वे चिंतयामासुः समेत्य च परस्परम् । सरस्वती महापुण्या शिरस्याधाय वाडवम्

അവർ എല്ലാവരും പരസ്പരം കൂടിച്ചേർന്ന് ആലോചിച്ചു. മഹാപുണ്യയായ സരസ്വതി തന്റെ ശിരസ്സിൽ വാഡവാഗ്നിയെ ധരിച്ചിരുന്നതാണ് (അവരുടെ ചിന്താവിഷയം)।

Verse 7

प्रभासं चिरकालेन क्षेत्रं चैव गमिष्यति । वापीकूपतडागादि मुक्त्वा सागरगामिनीम्

അവൾ ദീർഘകാലത്തിന് ശേഷം പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലേക്കും പോകും. കിണർ, വാവി, കുളം മുതലായവ വിട്ട് സാഗരഗാമിനിയായ നദിയായി ഒഴുകും.

Verse 8

नाह्लादं कुरुते चेतः स्नानदानजपेषु च । ब्रह्माणं प्रार्थयिष्यामो गत्वा ब्रह्मनिकेतनम्

ഇനി സ്നാനം, ദാനം, ജപം എന്നിവയിൽ നമ്മുടെ മനസ്സിന് ആനന്ദമില്ല. ബ്രഹ്മനികേതനത്തിലേക്ക് പോയി ബ്രഹ്മദേവനെ പ്രാർത്ഥിച്ച് മാർഗ്ഗദർശനം തേടാം.

Verse 9

ईश्वर उवाच । एवं निमन्त्र्य ते सर्वे ऋषयस्तपसोज्ज्वलाः । गतास्ते ब्रह्मलोकं तु द्रष्टुं देवं पितामहम् । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഇങ്ങനെ പരസ്പരം ആലോചിച്ച് തപസ്സാൽ ദീപ്തരായ ആ എല്ലാ ഋഷിമാരും പിതാമഹ ദേവനെ ദർശിക്കാനായി ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ അവർ കമലോദ്ഭവനായ ബ്രഹ്മാവിനെ വിവിധ സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ചു.

Verse 10

ऋषय ऊचुः । नमः प्रणवरूपाय विश्व कर्त्रे नमोनमः । तथा विश्वस्य रक्षित्रे नमोऽस्तु परमात्मने

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു: പ്രണവരൂപനായ നിനക്കു നമസ്കാരം; വിശ്വകർത്താവിനു പുനഃപുനഃ നമസ്കാരം. അതുപോലെ ലോകരക്ഷകനായ പരമാത്മാവിനു ഞങ്ങളുടെ പ്രണാമം.

Verse 11

तथा तस्यैव संहर्त्रे नमो ब्रह्मस्वरूपिणे । पितामह नमस्तुभ्यं सुरज्येष्ठ नमोऽस्तु ते

അതുപോലെ ആ വിശ്വത്തെ സംഹരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മസ്വരൂപനു നമസ്കാരം. ഹേ പിതാമഹാ, നിനക്കു പ്രണാമം; ഹേ ദേവജ്യേഷ്ഠാ, നിനക്കു നമസ്കാരം ഉണ്ടാകട്ടെ.

Verse 12

चतुर्वक्त्र नमस्तुभ्यं पद्मयोने नमोऽस्तु ते । विरंचये नमस्तुभ्यं विधये वेधसे नमः

ഹേ ചതുര്മുഖാ! നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ പദ്മയോനി! നിനക്കു നമോ നമഃ. ഹേ വിരഞ്ചി! നിനക്കു പ്രണാമം; ഹേ വിധാതാ, ഹേ വേധസ്! നിനക്കു നമഃ.

Verse 13

चिदानन्द नमस्तुभ्यं हिरण्यगर्भ ते नमः । हंसवाहन ते नित्यं पद्मासन नमोऽस्तुते

ഹേ ചിദാനന്ദസ്വരൂപാ! നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ഹിരണ്യഗർഭാ! നിനക്കു നമഃ. ഹേ നിത്യ ഹംസവാഹനാ! ഹേ പദ്മാസനാ! നിനക്കു നമോഽസ്തു.

Verse 14

एवं संस्तुवतां तेषामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । उवाच परमप्रीतो ब्रह्मा लोक पितामहः

ഇങ്ങനെ ഊർദ്ധ്വരേതസ്സായ ഋഷിമാർ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 15

स्वागतं वै द्विजश्रेष्ठा युष्माकं कृतवानहम् । स्तोत्रेणानेन दिव्येन वृणुध्वं वरमुत्तमम्

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! നിങ്ങളെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നു; നിങ്ങളുടെ വരവിനെ ഞാൻ ആദരിച്ചു. ഈ ദിവ്യസ്തോത്രം മൂലം നിങ്ങൾ ഉത്തമ വരം വരിക്കുവിൻ.

Verse 16

ऋषय ऊचुः । अभिषेकाय नो देव नदी पापप्रणाशिनी । विलोक्यते सुरश्रेष्ठ देहि नो वरमुत्तमम्

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! ഞങ്ങളുടെ അഭിഷേകത്തിനായി പാപനാശിനിയായ ഒരു നദി വേണം. ഹേ സുരശ്രേഷ്ഠാ! ഞങ്ങൾക്ക് ഈ ഉത്തമ വരം ദയചെയ്യുക.

Verse 17

ईश्वर उवाच । इत्युक्तस्तैस्तदा ब्रह्मा मुनिभिस्तपसोज्ज्वलैः । वीक्षांचक्रे तदा सर्वा मूर्तिमत्यश्च निम्नगाः

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—തപസ്സാൽ ദീപ്തരായ മുനിമാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് താഴോട്ടൊഴുകുന്ന മూర్తിമതികളായ എല്ലാ നദികളെയും ചുറ്റും നിരീക്ഷിച്ചു।

Verse 18

गङ्गा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती । चन्द्रभागा च रेवा च शरयूर्गंडकी तथा

ഗംഗ, യമുന, ദേവിയായ സരസ്വതി; കൂടാതെ ചന്ദ്രഭാഗ, റേവാ (നർമദ), ശരയൂ, ഗണ്ഡകീ—ഈ പുണ്യനദികൾ എല്ലാം അവിടെ സന്നിഹിതമായിരുന്നു।

Verse 19

तापी चैव वरारोहे तथा गोदावरी नदी । कावेरी चन्द्रपुत्री च शिप्रा चर्मण्वती तथा

താപിയും, ഹേ സുന്ദരീ; അതുപോലെ ഗോദാവരി നദിയും; കാവേരി, ചന്ദ്രപുത്രീ, ശിപ്രാ, ചർമണ്വതീ—ഇവയും അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു।

Verse 20

सिन्धुश्च वेदिका चैव नदाः सर्वे वरानने । मूर्तिमत्यः स्थिताः सर्वाः पवित्राः पापनाशिनी

സിന്ധുവും വേദികയും കൂടി; ഹേ സുന്ദരമുഖീ, എല്ലാ നദികളും അവിടെ മూర్తിമതികളായി നിലകൊണ്ടു—എല്ലാം പവിത്രം, പാപനാശിനികൾ।

Verse 21

दृष्ट्वा पितामहः सर्वा गत्वरा धरणीं प्रति । देवदारुवने रम्ये प्रभासे क्षेत्र उत्तमे । कमण्डलौ कृता दृष्टिर्विविशुस्ताः कमण्डलुम्

അവയെല്ലാം കണ്ട പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ഭൂമിയിലേക്കു ശ്രദ്ധ തിരിച്ചു. പ്രഭാസത്തിലെ ഉത്തമ ക്ഷേത്രത്തിലുള്ള രമ്യ ദേവദാരുവനത്തിൽ അദ്ദേഹം കമണ്ഡലുവിൽ ദൃഷ്ടി നിശ്ചലമാക്കി; അപ്പോൾ ആ നദികൾ കമണ്ഡലുവിൽ പ്രവേശിച്ചു।

Verse 22

।ब्रह्मोवाच । धृताः सर्वा महापुण्या नद्यो ब्रह्मकमण्डलौ । प्रविष्टाः पृथिवीं यांतु ऋषीणामनुकम्पया

ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ഈ മഹാപുണ്യദായിനിയായ നദികൾ എല്ലാം ബ്രഹ്മന്റെ കമണ്ഡലുവിൽ ധരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഋഷിമാരോടുള്ള അനുകമ്പകൊണ്ട് അതിൽ പ്രവേശിച്ച് ഇനി ഭൂമിയിലേക്കു പ്രവഹിക്കട്ടെ.

Verse 23

प्रहिणोमि यद्येकां च ह्यन्या रुष्यति मे द्विजाः । तस्मात्सर्वाः प्रमोक्ष्यामि कमण्डलुकृतालयाः

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! ഞാൻ ഒരേ നദിയെ മാത്രം അയച്ചാൽ മറ്റുള്ളവ എനിക്കു വിരോധം കാണിച്ചേക്കാം. അതുകൊണ്ട് കമണ്ഡലുവിനെ വാസസ്ഥാനമാക്കിയ എല്ലാ നദികളെയും ഞാൻ മോചിപ്പിക്കും.

Verse 24

ईश्वर उवाच । ततो ब्रह्मा मुमोचाऽथ तत्रस्थाश्च महापगाः । मुक्त्वा ब्रह्मा मुनीन्सर्वान्प्रोवाचेदं पुनःपुनः

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് അവയെ മോചിപ്പിച്ചു; അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന മഹാനദികൾ പ്രവഹിച്ചിറങ്ങി. എല്ലാ മുനിമാരെയും ആശ്വസിപ്പിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് ഈ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു.

Verse 25

ऋषिभिः प्रार्थ्यमानेन नद्यो मुक्ता मया यतः । तोयरूपा महावेगा अभिषेकाय सत्वराः

ഋഷിമാർ പ്രാർത്ഥിച്ചതിനാൽ ഞാൻ ഈ നദികളെ മോചിപ്പിച്ചു. ഇവ ജലരൂപം ധരിച്ചു മഹാവേഗത്തോടെ അഭിഷേകാർത്ഥം വേഗത്തിൽ പായുന്നു.

Verse 26

ऋषितोयेति नाम्ना सा भविष्यति धरातले । ऋषीणां वल्लभा देवी सर्वपातकनाशिनी

ഭൂമിയിൽ അവൾ ‘ഋഷിതോയാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയാകും. ഋഷിമാർക്ക് പ്രിയയായ ആ ദേവീ-നദി സർവ്വപാതകങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നവളാണ്.

Verse 27

ईश्वर उवाच । एवं देवि समायाता देवदारुवने नदी । ऋषितोयेति विख्याता पवित्रा च वरानने

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവി, ഇങ്ങനെ ആ നദി ദേവദാരുവനത്തിൽ എത്തി. അവൾ ‘ഋഷിതോയാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി; ഹേ സുമുഖി, അവൾ പരമപവിത്രയാണ്.

Verse 28

तूर्यदुंदुभिनिर्घोषैर्वेदमङ्गलनिःस्वनैः । समुद्रं प्रापिता देवी ऋषिभिर्वेदपारगैः

തൂര്യ-ദുന്ദുഭികളുടെ മുഴക്കവും വേദമംഗള ശുഭധ്വനികളും മുഴങ്ങെ, വേദപാരംഗതരായ ഋഷിമാർ ദേവിയെ വിധിപൂർവ്വം സമുദ്രത്തിലേക്ക് നയിച്ചു.

Verse 29

सर्वत्र सुलभा देवी त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । महोदये महातीर्थे मूलचंडीशसन्निधौ

ദേവി എല്ലായിടത്തും സുലഭയെങ്കിലും, ഈ മൂന്ന് സ്ഥലങ്ങളിൽ—മഹോദയത്തിൽ, മഹാതീർത്ഥത്തിൽ, മൂലചണ്ഡീശന്റെ സന്നിധിയിൽ—അവളെ പ്രാപിക്കുക പ്രത്യേകമായി ദുർലഭമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 30

समुद्रेण समेता तु यत्र सा पूर्ववाहिनी । यत्रर्षितोया लभ्येत तत्र किं मृग्यते परम्

അവൾ സമുദ്രവുമായി സംഗമിച്ച് കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്നിടത്തും, ‘ഋഷിതോയാ’ ലഭിക്കുന്നിടത്തും—അതിലപ്പുറം മറ്റെന്ത് പരമലക്ഷ്യം തേടേണ്ടത്?

Verse 31

मनुष्यास्ते सदा धन्यास्तत्तोयं तु पिबंति ये । अस्थीनि यत्र लीयंते षण्मासाभ्यन्तरेण तु

ആ പവിത്രജലം പാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യർ സദാ ധന്യർ; കാരണം അവിടെ അസ്ഥികളും ആറുമാസത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ലയിച്ചുപോകുമെന്നു ശ്രുതി പറയുന്നു.

Verse 32

प्रातःकाले वहेद्गंगा सायं च यमुना तथा

പ്രഭാതത്തിൽ ഇത് ഗംഗാരൂപത്തിൽ ഒഴുകുന്നു; സായാഹ്നത്തിൽ അതുപോലെ യമുനാരൂപത്തിൽ പ്രവഹിക്കുന്നു.

Verse 33

नदीसहस्रसंयुक्ता मध्याह्ने तु सरस्वती । अपराह्णे वहेद्रेवा सायाह्ने सूर्यपुत्रिका

മധ്യാഹ്നത്തിൽ സഹസ്ര നദികളോടു ചേർന്ന് ഇത് സരസ്വതിയായി നിലകൊള്ളുന്നു; അപരാഹ്നത്തിൽ രേവാരൂപത്തിൽ ഒഴുകുന്നു; സായാഹ്നത്തിൽ സൂര്യപുത്രികയായി മാറുന്നു.

Verse 34

एवं जानन्नरो यस्तु तत्र स्नान विचक्षणः । आचरेद्विधिना श्राद्धं स तस्याः फलभाग्भवेत्

ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് വിധിപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം ആചരിക്കുന്ന വിവേകി, അതിന്റെ പൂർണ്ണഫലത്തിൽ പങ്കാളിയാകുന്നു.

Verse 35

एवं संक्षेपतः प्रोक्तमृषितोयामहोदयम् । सर्वपापहरं नृणां सर्वकामफलप्रदम्

ഇങ്ങനെ സംക്ഷേപമായി മഹോദയത്തിലെ ഋഷിതോയയുടെ മഹാത്മ്യം പ്രസ്താവിച്ചു—ഇത് മനുഷ്യരുടെ സർവ്വപാപങ്ങളും ഹരിച്ച്, സർവ്വ ധർമ്മസമ്മത ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ഫലം നൽകുന്നു.

Verse 85

तेषां निवसतां तत्र बहुकालो गतः प्रिये । पुत्रपौत्रैः प्रवृद्धास्ते दारुकं व्याप्य संस्थिताः

പ്രിയേ, അവിടെ താമസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ദീർഘകാലം കടന്നുപോയി. അവർ പുത്രപൗത്രന്മാരാൽ സമൃദ്ധരായി, ദാരുകം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ച് അവിടെയേയ്ക്ക് തന്നെ സ്ഥിരതാമസമാക്കി.

Verse 297

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तनवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ എൺപത്തൊന്ന് സഹസ്ര ശ്ലോകങ്ങളുള്ള സംഹിതയിൽ, ഏഴാം പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ആദ്യ ‘പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ’ വിഭാഗത്തിൽ ‘ഋഷിതോയാ-മാഹാത്മ്യവർണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുനൂറ്റി തൊണ്ണൂറ്റേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി।