Adhyaya 90

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि चतुर्थं रुद्रमुत्तमम् । वृषभेश्वरनामानं कल्पलिंगं सुरप्रियम्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മഹാദേവി, തുടർന്ന് ഉത്തമനായ നാലാം രുദ്രനിലേക്കു പോകണം; ‘വൃഷഭേശ്വരൻ’ എന്ന നാമധേയനായ അവന്റെ കല്പലിംഗം ദേവന്മാർക്ക് അതിപ്രിയം.

Verse 2

बालरूपी महादेवि यत्र ब्रह्मा स्वयं स्थितः । तस्यैव चोत्तरे भागे धनुषां त्रितये स्थितम्

ഹേ മഹാദേവി, ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം ദിവ്യ ബാലരൂപത്തിൽ വസിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത്, അതിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് മൂന്നു ധനുസ്സിന്റെ അകലത്തിൽ (ഈ പുണ്യക്ഷേത്രം) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।

Verse 3

आद्यं महाप्रभावं हि नापुण्यो वेद मानवः । तस्यैव कल्पनामानि सांप्रतं प्रब्रवीमि ते

സത്യമായി, പുണ്യമില്ലാത്ത മനുഷ്യൻ അതിന്റെ ആദിമ മഹാപ്രഭാവം ഗ്രഹിക്കുകയില്ല; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിനക്കു വിവിധ കല്പങ്ങളിലെ അതിന്റെ നാമങ്ങൾ പറയുന്നു।

Verse 4

पूर्वकल्पे महादेवि ब्रह्मेश्वर इति स्मृतः । ब्रह्मणाराधितः पूर्वं वर्षाणामयुतं प्रिये

ഹേ മഹാദേവി, മുൻ കല്പത്തിൽ അവൻ ‘ബ്രഹ്മേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; പ്രിയേ, പുരാതനകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവ് പത്തായിരം വർഷം അവനെ ആരാധിച്ചു।

Verse 5

सृष्टिकामेन देवेन ततस्तुष्टो महेश्वरः । चतुर्विधां भूतसृष्टिं ततश्चक्रे पितामहः

സൃഷ്ടി ആഗ്രഹിച്ച ദേവൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ആരാധിച്ചതിനാൽ മഹേശ്വരൻ പ്രസന്നനായി; തുടർന്ന് പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ചതുര്വിധ ഭൂതസൃഷ്ടി നിർമിച്ചു।

Verse 6

ब्रह्मणस्त्वीशभावेन गतस्तुष्टिं यतो हरः । तेन ब्रह्मेश्वरं नाम तस्मिंल्लिंगे पुराऽभवत्

ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഈശ്വരഭാവപൂർണ്ണ ഭക്തിയിൽ ഹരൻ പ്രസന്നനായി; അതിനാൽ പുരാതനകാലത്ത് ആ ലിംഗത്തിന് ‘ബ്രഹ്മേശ്വര’ എന്ന നാമം ലഭിച്ചു.

Verse 7

ततो द्वितीयकल्पे तु संप्राप्ते वरवर्णिनि । रैवतेश्वरनामेति प्रख्यातं धरणीतले

പിന്നീട്, ഹേ മനോഹരവർണ്ണിനീ, രണ്ടാം കല്പം വന്നപ്പോൾ അത് ഭൂമിയിൽ ‘റൈവതേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി.

Verse 8

रैवतो नाम राजाऽभूद्ब्रह्मांडे सचराचरे । जगद्योनिर्जिगायेदं तल्लिंगस्य प्रभावतः

ഈ ചരാചരസഹിത ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ ‘റൈവത’ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു. ആ ലിംഗത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവൻ ഈ ജഗത്ത്—ജഗദ്യോനി എന്നതിനെ—ജയിച്ചു.

Verse 9

रैवतेश्वरनामाभूत्तेन लिंगं महाप्रभम् । पुनस्तृतीयकल्पे तु संप्राप्ते वरवर्णिनि

അങ്ങനെ ആ മഹാപ്രഭമായ ലിംഗം ‘റൈവതേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെട്ടു. വീണ്ടും, ഹേ മനോഹരവർണ്ണിനീ, മൂന്നാം കല്പം വന്നപ്പോൾ…

Verse 10

वृषभेश्वरनामाभूत्तस्य लिंगस्य भामिनि । ममैव वाहनं योऽसौ धर्मोयं वृषरूपधृक्

ഹേ ഭാമിനീ, അപ്പോൾ ആ ലിംഗത്തിന് ‘വൃഷഭേശ്വര’ എന്ന നാമം ലഭിച്ചു. ധർമ്മരൂപിയായി വൃഷഭരൂപം ധരിക്കുന്ന ആ വൃഷഭം തന്നെയാണ് എന്റെ വാഹനം.

Verse 11

तेन तत्पूजितं लिंगं दिव्याब्दानां सहस्रकम् । ततस्तुष्टेन देवेशि नीतः सायुज्यतां वृषः

അവൻ ആ ലിംഗത്തെ ആയിരം ദിവ്യവത്സരങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചു. തുടർന്ന് പ്രസന്നനായ ദേവേശ്വരൻ, ഹേ ദേവേശി, വൃഷനെ സായുജ്യം—പരമ ഐക്യം—പ്രാപിപ്പിച്ചു.

Verse 12

तेन तल्लिंगमभवद्वृषभेशेति भूतले । ततश्चतुर्थे संप्राप्ते वाराहेकल्प संज्ञिते

ആ സംഭവത്താൽ ആ ലിംഗം ഭൂതലത്തിൽ ‘വൃഷഭേശ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി. തുടർന്ന് ‘വാരാഹകൽപം’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന നാലാം കൽപം വന്നപ്പോഴും അതിന്റെ മഹിമ പ്രസരിപ്പിച്ചു.

Verse 13

अष्टाविंशतिमे तत्र त्रेतायुगमुखे तदा । इक्ष्वाकुर्नाम राजाऽभूत्सूर्यवंशविभूषणः

അവിടെ ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഘട്ടത്തിൽ, ത്രേതായുഗത്തിന്റെ ഉദയത്തിൽ, ഇക്ഷ്വാകു എന്ന രാജാവ് ഉദിച്ചു—സൂര്യവംശത്തിന്റെ വിഭൂഷണം ആയവൻ.

Verse 14

स लिंगं पूजयामास त्रिकालं भक्तिभावितः । एकाहारो जिताहारो भूभिशायी जितेंद्रियः

ഭക്തിഭാവം നിറഞ്ഞവനായി അവൻ ത്രികാലവും ലിംഗത്തെ പൂജിച്ചു. അവൻ ഏകാഹാരി, ആഹാരനിയമം പാലിക്കുന്നവൻ, ഭൂമിയിൽ ശയിക്കുന്നവൻ, ഇന്ദ്രിയജയി ആയിരുന്നു.

Verse 15

एवं काले बहुविधे ततस्तुष्टो महेश्वरः । ददौ राज्यं महोदग्रं संततिं पुत्र पौत्रिकीम्

ഇങ്ങനെ പലവിധ সাধനകളിൽ ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ മഹേശ്വരൻ പ്രസന്നനായി. അവനു മഹത്തായി പുഷ്ടമായ രാജ്യംയും, പുത്ര-പൗത്രപരമ്പരയായി അഖണ്ഡ സന്തതിയും അനുഗ്രഹിച്ചു.

Verse 16

इक्ष्वाक्वीश्वरनामाभूत्तेनेदं लिंगमुत्तमम् । यस्तं पूजयते भक्त्या देवं वृषभवाहनम्

അവനാൽ ഈ പരമ ലിംഗം ‘ഇക്ഷ്വാക്വീശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ഭക്തിയോടെ വൃഷഭവാഹനനായ ദേവൻ ശിവനെ പൂജിക്കുന്നവൻ വാഗ്ദത്ത പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 17

सप्तजन्मकृतैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । त्रिंशद्धनुष्प्रमाणेन तस्य क्षेत्रचतुर्द्दिशम्

അവൻ ഏഴ് ജന്മങ്ങളിൽ ചെയ്ത പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ആ ക്ഷേത്രപരിധി നാലുദിക്കിലും മുപ്പത് ധനുസ്സിന്റെ അളവോളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 18

स्नानं जाप्यं बलिं होमं पूजां स्तोत्रमुदीरणम् । तस्मिंस्तीर्थे तु यः कुर्यात्तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्

സ്നാനം, ജപം, ബലി, ഹോമം, പൂജ, സ്തോത്രോച്ചാരണം—ആ തീർത്ഥത്തിൽ ആരെന്തു ചെയ്താലും, അതെല്ലാം അക്ഷയ പുണ്യമായി ഭവിക്കുന്നു.

Verse 19

चतुष्कोणांतरा क्षेत्रमेवं मात्राप्रमाणतः । एकरात्रोषितो भूत्वा तस्य लिंगस्य सन्निधौ

അളവുപ്രമാണപ്രകാരം ഈ ക്ഷേത്രപരിധി ചതുഷ്കോണം (ചതുരം) ആകുന്നു. ആ ലിംഗത്തിന്റെ സന്നിധിയിൽ ഒരു രാത്രി താമസിച്ചാൽ ഭക്തൻ ഫലഭാഗിയാകും.

Verse 20

ब्रह्मचर्येण जागर्त्ति स पापैः संप्रमुच्यते । होमजाप्यसमाधिस्थो नृत्यगीतादिवादनैः

ബ്രഹ്മചര്യം പാലിച്ച് ജാഗരണം ചെയ്യുന്നവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി മോചിതനാകുന്നു. ഹോമം, ജപം, സമാധിയിൽ നിലകൊണ്ട്, ഭക്തിയോടെ നൃത്ത-ഗീത-വാദ്യങ്ങൾ അർപ്പിച്ചാലും അവൻ ശുദ്ധിഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 21

गोघ्नो वा ब्रह्महा पापी मुच्यते दुष्कृतैर्नरः । यः संप्रीणयते विप्रांस्तत्र भोज्यैः पृथग्विधैः

ഗോഹത്യകനായാലും ബ്രാഹ്മണഹന്തകനായ പാപിയായാലും, അവിടെ വിവിധവിധ ഭോജ്യങ്ങളാൽ വിപ്രന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ ദുഷ്കൃത്യങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു।

Verse 22

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता । भैरवं चैव केदारं पुष्करं द्रुतिजंगमम्

അവിടെ ഒരൊറ്റ വിപ്രനെ ഭോജനിപ്പിച്ചാൽ പോലും കോടി പേരെ ഭോജനിപ്പിച്ചതുപോലെ ഫലം ലഭിക്കുന്നു. അവിടെ ഭൈരവൻ, കേടാരം, പുഷ്കരം, ദ്രുതിജംഗമ തീർത്ഥവും സന്നിഹിതമാണ്।

Verse 23

वाराणसी कुरुक्षेत्रं महा कालं च नैमिषम् । एतत्तीर्थाष्टकं देवि तस्मिंल्लिंगे व्यवस्थितम्

ഹേ ദേവീ! വാരാണസി, കുരുക്ഷേത്രം, മഹാകാലം, നൈമിഷം—ഇങ്ങനെ ഈ എട്ട് തീർത്ഥങ്ങളുടെ സമുച്ചയം മുഴുവനും ആ ലിംഗത്തിൽ തന്നെ സ്ഥാപിതമാണ്।

Verse 24

माघे कृष्णचतुर्द्दश्यां तत्र यो जागृयान्निशि । संपूज्य विधिना देवं स तीर्थाष्टफलं लभेत्

മാഘമാസത്തിലെ കൃഷ്ണചതുര്ദശി രാത്രിയിൽ അവിടെ ജാഗരണം ചെയ്ത്, വിധിപൂർവ്വം ദേവനെ പൂജിക്കുന്നവൻ എട്ട് തീർത്ഥങ്ങളുടെ പൂർണ്ണഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 25

ददाति तत्र यः पिण्डं नष्टेन्दौ शिवसंनिधौ । तृप्यन्ति पितरस्तस्य यावद्ब्रह्मदिनान्तकम्

അവിടെ അമാവാസ്യയിൽ ശിവസന്നിധിയിൽ പിണ്ഡദാനം ചെയ്യുന്നവന്റെ പിതൃകൾ ബ്രഹ്മദിനാന്തം വരെ തൃപ്തരായിരിക്കും।

Verse 26

दधिक्षीर घृतेनैव पंचगव्यकुशोदकैः । कुंकुमागरुकर्पूरैस्तल्लिगं पूजयेन्निशि

രാത്രിയിൽ ആ ലിംഗത്തെ തൈര്‍, പാല്‍, നെയ്യ് എന്നിവകൊണ്ടും; പഞ്ചഗവ്യവും കുശയാൽ പവിത്രീകരിച്ച ജലവുംകൊണ്ടും; കൂടാതെ കുങ്കുമം, അഗരു, കർപ്പൂരം എന്നിവകൊണ്ടും പൂജിക്കണം।

Verse 27

संमंत्र्याघोरमंत्रेण ध्यात्वा देवं सदाशिवम् । एवं कृत्वा महादेवि मुच्यते पंचपातकैः

അഘോരമന്ത്രം ചൊല്ലി വിധിപൂർവ്വം ആവാഹനം ചെയ്ത്, ദേവൻ സദാശിവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, ഹേ മഹാദേവീ—ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ പഞ്ചമഹാപാതകങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 28

अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां दध्ना संस्नापयेद्यदि । स ब्राह्मणश्चतुर्वेदो जायते नात्र संशयः

അഷ്ടമിയിലും ചതുര്ദശിയിലും തൈര്‍ കൊണ്ട് (പ്രഭുവിനെ) അഭിഷേകം ചെയ്താൽ, അവൻ ചതുര്വേദജ്ഞനായ ബ്രാഹ്മണനായി ജനിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 29

क्षीरेण स्नापयेद्देवि यदि तं वृषभेश्वरम् । सप्तधेनुसहस्राणां स फलं विंदते महत्

ഹേ ദേവീ, വൃഷഭേശ്വരനെ പാൽ കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നവന് ഏഴായിരം പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്തതിനു തുല്യമായ മഹാഫലം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 30

जन्मांतरेण यत्पापं सांप्रतं यत्कृतं प्रिये । तत्सर्वं नाशमायाति घृतस्नानेन भामिनि

ഹേ പ്രിയേ, മുൻജന്മത്തിൽ ചെയ്ത പാപവും ഈ ജന്മത്തിൽ ഇപ്പോൾ ചെയ്ത പാപവും, ഹേ ഭാമിനീ—നെയ്യാൽ അഭിഷേകം ചെയ്താൽ അതെല്ലാം നശിക്കുന്നു।

Verse 31

पंचगव्येन यो देवि स्नापयेद्वृषभेश्वरम् । स दहेत्सर्वपापानि सर्वयज्ञफलं लभेत्

ഹേ ദേവീ! പഞ്ചഗവ്യംകൊണ്ട് വൃഷഭേശ്വരനെ സ്നാപനം ചെയ്യിക്കുന്നവൻ സകലപാപങ്ങളും ദഹിപ്പിച്ച് സർവയജ്ഞഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 32

तद्दृष्ट्वा ब्रह्महा गोघ्नः स्तेयी च गुरुतल्पगः । शरणागतघाती च मित्रविश्रंभघातकः

ആ (പവിത്ര ലിംഗ/ദിവ്യ സന്നിധി) ദർശനമാത്രത്തിൽ ബ്രഹ്മഹന്താവ്, ഗോഹന്താവ്, കള്ളൻ, ഗുരുതൽപഗൻ, ശരണാഗതഘാതകൻ, മിത്രവിശ്വാസഘാതകനും പാപത്തിൽ നിന്ന് കുലുങ്ങി മാറുന്നു.

Verse 33

दुष्टपापसमाचारो मातृहा पितृहा तथा । मुच्यते सर्वपापैस्तु तल्लिंगाराधनोद्यतः

ദുഷ്ടാചാരത്തോടെ പാപത്തിൽ മുങ്ങിയവൻ—മാതൃഹന്താവോ പിതൃഹന്താവോ ആയാലും—ആ ലിംഗാരാധനയിൽ ഉത്സുകനാകുകയാണെങ്കിൽ സകലപാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും.

Verse 34

कार्तिकं सकलं यस्तु पूजयेद्ब्रह्मणा सह । ब्रह्मेश्वरं महालिंगं स मुक्तः पातकैर्भवेत्

സമ്പൂർണ്ണ കാർത്തികമാസം ബ്രഹ്മാവിനോടുകൂടെ ബ്രഹ്മേശ്വര മഹാലിംഗത്തെ പൂജിക്കുന്നവൻ പാതകങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.

Verse 35

तेन दत्तं भवेत्सर्वं गुरवस्तेन तोषिताः । श्राद्धं कृतं गयातीर्थे तेन तप्तं महत्तपः । येन देवाधिदेवोऽसौपूजितो वृषभेश्वरः

ദേവാധിദേവനായ വൃഷഭേശ്വരനെ ആരാണ് പൂജിച്ചതോ, അവനാൽ സകലദാനങ്ങളും നൽകിയതുപോലെ; അവനാൽ ഗുരുക്കന്മാർ തൃപ്തരായതുപോലെ; അവനാൽ ഗയാതീർത്ഥത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്തതുപോലെ; അവനാൽ മഹത്തായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചതുപോലെ—കാരണം അവൻ വൃഷഭേശ്വരനെ ആരാധിച്ചു.

Verse 36

इति ते कथितं देवि माहात्म्यं देवपूजितम् । वृषभेश्वरदेवस्य कल्पलिंगस्य भामिनि

ഹേ ദേവി, ഹേ സുന്ദരി! ദേവന്മാർ പോലും ആരാധിക്കുന്ന വൃഷഭേശ്വരദേവന്റെ കൽപലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഞാൻ നിനക്കു പറഞ്ഞു.

Verse 37

यः शृणोति महादेवि माहात्म्यं दैवदेवतम् । मूर्खो वा पंडितो वाऽपि स याति परमां गतिम्

ഹേ മഹാദേവി! ഈ ദൈവദേവതയുടെ മഹാത്മ്യം ആരെങ്കിലും ശ്രവിച്ചാൽ—മൂഢനായാലും പണ്ഡിതനായാലും—അവൻ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കും.

Verse 90

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये वृषवाहनेश्वरमाहाम्यवर्णनंनाम नवतितमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതിസാഹസ്രീ സംഹിതയുടെ ഏഴാം പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിൽ, ആദ്യ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിനകത്തെ ഏകാദശരുദ്രമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘വൃഷവാഹനേശ്വര-മാഹാത്മ്യവർണ്ണനം’ എന്ന തൊണ്ണൂറ്റാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.