Adhyaya 103

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे कपालेश्वरमुत्तमम् । तस्या उत्तरदिग्भागे सुरगंधर्वपूजितम्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അനന്തരം, ഹേ വരാരോഹേ, ഉത്തമമായ കപാലേശ്വരത്തിലേക്ക് പോകണം. അതിന്റെ ഉത്തരദിക്കുഭാഗത്ത് അത് ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും പൂജിക്കുന്നു.

Verse 2

पुरा यज्ञे वर्त्तमाने दक्षराजस्य धीमतः । उपविष्टेषु विप्रेषु हूयमाने हुताशने

പുരാതനകാലത്ത്, ധീമാനായ ദക്ഷരാജാവിന്റെ യജ്ഞം നടക്കുമ്പോൾ—വിപ്രന്മാർ ഉപവിഷ്ടരായിരിക്കെ, ഹുതാശനത്തിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ—(ഈ സംഭവം ഉണ്ടായി).

Verse 3

जीर्णकंथान्वितो देवि मलवान्धूलिधूसरः

ഹേ ദേവി, അദ്ദേഹം ജീർണ്ണവസ്ത്രധാരിയായി, മലിനനായി, ധൂളിയിൽ ധൂസരനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 4

अथ ते ब्राह्मणाः क्रुद्धा दृष्ट्वा तं जाल्मरूपिणम् । कपालधारिणं सर्वे धिक्छब्दैस्तं जगर्हिरे

അപ്പോൾ ആ ബ്രാഹ്മണർ ക്രുദ്ധരായി, അശ്ലീലരൂപധാരിയായ കപാലധാരിയെ കണ്ടു, എല്ലാവരും ‘ധിക് ധിക്’ എന്ന നിന്ദാശബ്ദങ്ങളാൽ അവനെ ഗർഹിച്ചു.

Verse 5

असकृत्पापपापेति गच्छगच्छ नराधम । यज्ञवेदिर्न चार्हा हि मानुषास्थिधरस्य ते

അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും വിളിച്ചു— “പാപം! പാപം! പോകുക, പോകുക, ഹേ നരാധമാ! മനുഷ്യ അസ്ഥികൾ ധരിക്കുന്ന നിനക്ക് ഈ യജ്ഞവേദി തീർച്ചയായും അയോഗ്യമാണ്।”

Verse 6

अथ प्रहस्य भगवान्यज्ञवेद्यां सुरेश्वरि । क्षिप्त्वा कपालं नष्टोऽसौ न स ज्ञातो मनीषिभिः

അപ്പോൾ, ഹേ സുരേശ്വരീ, ഭഗവാൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് യജ്ഞവേദിയിൽ കപാലപാത്രം എറിഞ്ഞു; അതേ ക്ഷണത്തിൽ അദ്ദേഹം അന്തർധാനം ചെയ്തു— ജ്ഞാനികൾക്കും അദ്ദേഹം എവിടെ പോയെന്ന് അറിയാനായില്ല।

Verse 7

तस्मिन्नष्टे कपालं तत्क्षिप्तं मंडपबाह्यतः । अथान्यत्तत्र संजातं तद्रूपं च वरानने

അദ്ദേഹം അന്തർധാനം ചെയ്തതോടെ എറിഞ്ഞ ആ കപാലം മണ്ഡപത്തിന് പുറത്തേക്ക് വീണു. പിന്നെ, ഹേ വരാനനേ, അവിടെയേ അതേ രൂപത്തിലുള്ള മറ്റൊന്ന് വീണ്ടും ഉദ്ഭവിച്ചു।

Verse 8

क्षिप्तंक्षिप्तं पुनस्तत्र जायते च महीतले । एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च

എത്ര തവണ എറിഞ്ഞാലും, അത്ര തവണ അത് അവിടെയേ ഭൂമിയിൽ വീണ്ടും ഉദ്ഭവിച്ചു. ഇങ്ങനെ ലക്ഷങ്ങൾ, പതിനായിരങ്ങൾ, കോടികൾ എന്നിങ്ങനെ അനവധി തവണ അത് സംഭവിച്ചു।

Verse 9

तत्र क्षिप्तानि जातानि ततस्ते विस्मयान्विताः । अथोचुर्मुनयः सर्वे निर्विण्णाश्चास्य चेष्टितम्

അവിടെ എറിഞ്ഞതെല്ലാം വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദ്ഭവിച്ചതിനാൽ അവർ അത്ഭുതത്തിൽ മുങ്ങി. പിന്നെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അതിശയ ലീല മനസ്സിലാക്കാനാകാതെ ക്ഷീണിച്ച്, എല്ലാ മുനിമാരും പറഞ്ഞു।

Verse 10

कोऽन्यो देवान्महादेवाद्गंगाक्षालितशेखरात् । समर्थ ईदृशं कर्त्तुमस्मिन्यज्ञे विशेषतः

ഗംഗാജലത്തിൽ ശുദ്ധമായ ശിഖരമുള്ള മഹാദേവനെ ഒഴികെ ദേവന്മാരിൽ മറ്റാരുണ്ട്, പ്രത്യേകിച്ച് ഈ യജ്ഞത്തിൽ ഇത്തരമൊരു കാര്യം ചെയ്യാൻ സമർത്ഥൻ?

Verse 11

ततस्ते वि विधैः स्तोत्रैः स्तुवंतो वृषभध्वजम् । होमं चक्रुर्मुहुर्वह्नौ मंत्रैस्तैः शतरुद्रियैः

അപ്പോൾ അവർ പലവിധ സ്തോത്രങ്ങളാൽ വൃഷഭധ്വജനായ പ്രഭുവിനെ സ്തുതിച്ചു; ആ ശതരുദ്രീയ മന്ത്രങ്ങളാൽ അഗ്നിയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഹോമം നടത്തി.

Verse 12

ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तस्तेषां देवो महेश्वरः । ततस्ते विविधैः स्तोत्रैस्तुष्टुवुः शूलपाणिनम् । वेदोक्तमंत्रैर्विविधैः पुराणोक्तैस्तथैव च

അപ്പോൾ അവരുടെ ദേവനായ മഹേശ്വരൻ പ്രത്യക്ഷനായി. തുടർന്ന് അവർ ശൂലപാണിയെ പലവിധ സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ചു—വേദോക്ത വിവിധ മന്ത്രങ്ങളാലും, അതുപോലെ പുരാണോക്ത മന്ത്രങ്ങളാലും.

Verse 13

ऋषय ऊचुः । ॐ नमो मूलप्रकृतये अजिताय महात्मने । अनावृताय देवाय निःस्पृहाय नमोनमः

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഓം, മൂലപ്രകൃതിക്കും അജിതനായ മഹാത്മാവിനും നമസ്കാരം; ആവരണരഹിതനും നിസ്സ്പൃഹനുമായ ദേവനു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം.

Verse 14

नम आद्याय बीजाय आर्षेयाय प्रवर्त्तिने । अनंतराय चैकाय अव्यक्ताय नमोनमः

ആദ്യനു, സർവ്വബീജത്തിനു, ആർഷേയനായ പ്രവർത്തകനു നമസ്കാരം; അനന്തരനും ഏകനും അവ്യക്തനും ആയവനു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം.

Verse 15

नानाविचित्रभुजगांगदभूषणाय सर्वेश्वराय विरजाय नमो वराय । विश्वात्मने परमकारणकारणाय फुल्लारविंदविपुलायतलोचनाय

നാനാവിധ വിചിത്ര സർപ്പ-അംഗദങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനായ, സർവേശ്വരനായ, നിർമലനും ശ്രേഷ്ഠനുമായ പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം. വിശ്വാത്മാവായ, കാരണങ്ങളുടെ പരമകാരണമാകുന്ന, പൂർണ്ണവികസിത താമരപോലെ വിശാലനേത്രമുള്ളവനു പ്രണാമം.

Verse 16

अदृश्यमव्यक्तमनादिमव्ययं यदक्षरं ब्रह्म वदंति सर्वगम् । निशाम्य यं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते तमादिदेवं शरणं प्रपद्ये

അദൃശ്യനും അവ്യക്തനും അനാദിയും അവ്യയനും ആയ—ജ്ഞാനികൾ സർവവ്യാപിയായ അക്ഷരബ്രഹ്മമെന്ന് പറയുന്ന—ആ ആദിദേവനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. അവനെ ദർശിച്ചാൽ മരണത്തിന്റെ വായിൽ നിന്നുമുതൽ മോചനം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 17

एवं स्तुतस्तदा सर्वैरृषिभिर्गतकल्मषैः । ततस्तुष्टो महादेवस्तेषां प्रत्यक्षतां गतः । अब्रवीत्तानृषीन्देवो वृणुध्वं वरमुत्तमम्

ഇങ്ങനെ പാപമുക്തരായ എല്ലാ ഋഷിമാരാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട മഹാദേവൻ പ്രസന്നനായി അവരുടെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷനായി. തുടർന്ന് ദേവൻ ഋഷിമാരോട്—“ഉത്തമമായ വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുവിൻ” എന്നു അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 18

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि तुष्टोऽसि नो देव स्थानेऽस्मिन्निरतो भव । असंख्यातानि यस्माच्च कपालानि सुरेश्वर

ബ്രാഹ്മണർ പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവാ! ഞങ്ങളോട് പ്രസന്നനാണെങ്കിൽ, ഈ സ്ഥലത്തുതന്നെ നിരതനായി വസിക്കണമേ. കാരണം, ഹേ സുരേശ്വരാ, ഇവിടെ അസംഖ്യ കപാലങ്ങൾ ഉണ്ട്.”

Verse 19

पुनः पुनः प्रवृत्तानि व्यपनीतान्यपि प्रभो । अस्मिन्नसंशयं स्थाने कपालेश्वरनामभृत्

ഹേ പ്രഭോ! നീക്കിക്കളഞ്ഞാലും അവ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംശയമില്ലാതെ ഈ സ്ഥലത്ത് നിങ്ങൾ ‘കപാലേശ്വരൻ’ എന്ന നാമം ധരിക്കണമേ.

Verse 20

स्वयं तु लिंगं देवेश तिष्ठेन्मन्वंतरांतरम् । कपालेश्वरनाम्ना त्वमस्मिन्स्थाने स्थितिं कुरु

ഹേ ദേവേശാ! നിന്റെ സ്വയംഭൂ ലിംഗം മന്വന്തരാന്തരങ്ങളോളം ഇവിടെ തന്നെ നിലനില്ക്കട്ടെ. ഈ സ്ഥാനത്ത് ‘കപാലേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ നീ നിത്യനിവാസം സ്ഥാപിക്കുമാറാകട്ടെ.

Verse 21

येत्र त्वां पूजयिष्यंति धूपमाल्यानुलेपनैः । तेषां तु परमं स्थानं यद्देवैरपि दुर्लभम्

ഇവിടെ ധൂപം, മാല്യം, അനുലേപനം എന്നിവകൊണ്ട് നിന്നെ പൂജിക്കുന്നവർ ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമായ പരമസ്ഥാനത്തെ പ്രാപിക്കും.

Verse 22

बाढमित्येवमुक्त्वाऽसौ स्थित स्तत्रमहेश्वरः । पुनः प्रवर्तितो यज्ञो निशानाथस्य भामिनि

“ബാഢം” എന്നു പറഞ്ഞ് മഹേശ്വരൻ അവിടെ തന്നെ സ്ഥാപിതനായി നിന്നു. പിന്നെ, ഹേ ഭാമിനി, നിശാനാഥന്റെ യജ്ഞം വീണ്ടും ആരംഭിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 23

तस्मिन्दृष्टे लभेन्मर्त्यो वाजिमेधफलं प्रिये । मुच्यते पातकैः सर्वैः पूर्व जन्मार्ज्जितैरपि

ഹേ പ്രിയേ! അവനെ ദർശിച്ചതുമാത്രം കൊണ്ടു മർത്ത്യൻ അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിക്കുകയും, മുൻജന്മാർജിതങ്ങളടക്കം എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകുകയും ചെയ്യും.

Verse 24

इदं माहात्म्यमखिलमभूत्स्वायंभुवांतरे । वैवस्वते पुनश्चान्यद्दक्षयज्ञविनाशकृत्

ഈ സമഗ്രമായ മഹാത്മ്യം സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ സംഭവിച്ചു; പിന്നെ വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിൽ ദക്ഷയജ്ഞവിനാശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റൊരു സംഭവവും ഉണ്ടായി.

Verse 25

कपालीति महेशानो दक्षेणोक्तः पुरा हरः । तेन यज्ञस्य विध्वंसं कपाली तमथाकरोत् । कपालेश्वरनामेति स्थितोस्मिन्मानवान्तरे

പുരാതനകാലത്ത് ദക്ഷൻ മഹേശാന ഹരനെ “കപാലി” എന്നു വിളിച്ചു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ കപാലി ആ യജ്ഞം നശിപ്പിച്ചു. ഈ നിലവിലെ മന്വന്തരത്തിൽ അദ്ദേഹം ഇവിടെ “കപാലേശ്വരൻ” എന്ന നാമത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 26

अथास्य नाम देवस्य सूर्य सावर्णिकेंऽतरे । भविष्यति वरारोहे नाम तत्त्वेश्वरेति च

കൂടാതെ, ഹേ വരാരോഹേ ദേവീ, സൂര്യ-സാവർണിക മന്വന്തരത്തിൽ ഈ ദേവന്റെ നാമം “തത്ത്വേശ്വരൻ” എന്നും ആയിരിക്കും.

Verse 27

जाल्मरूपधरो भूत्वा शंकरस्तत्र चागतः

ജാല്മ (വേഷധാരി/താഴ്ന്ന) രൂപം ധരിച്ചു ശങ്കരൻ അവിടെയും വന്നു.

Verse 103

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതി-സാഹസ്രീ സംഹിതയിൽ, സപ്തമ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ പ്രഥമ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ (മധ്യയാത്ര) ഭാഗത്തിൽ “കപാലേശ്വരമാഹാത്മ്യവർണനം” എന്ന നാമമുള്ള നൂറ്റിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.