Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच । एवं मुनीन्द्राः कथिते प्रभावे शंकरेण तु । पुनः पप्रच्छ सा देवी कृतांजलिपुटा सती

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനീന്ദ്രന്മാരേ, ശങ്കരൻ ഇങ്ങനെ പ്രഭാവം വിവരിച്ചതിന് ശേഷം, കരംകൂപ്പി നിന്ന സതീദേവി വീണ്ടും അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു.

Verse 2

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ क्षेत्रतीर्थमय प्रभो । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं विस्तरात्कथयस्व मे

ദേവി പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവ, ജഗന്നാഥാ! ക്ഷേത്രതീർത്ഥമയനായ പ്രഭോ, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക.

Verse 3

कथं तुष्यसि मर्त्यानां क्षेत्रे तत्र विचेतसाम् । जप्तं दत्तं हुतं यष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् । प्रभासे तु महाक्षेत्रे कस्मात्तत्राक्षयं भवेत्

ആ ക്ഷേത്രത്തിൽ ചിത്തം ചിതറിയിരിക്കുന്ന മർത്ത്യരോടും നിങ്ങൾ എങ്ങനെ പ്രസന്നനാകുന്നു? കൂടാതെ പ്രഭാസമെന്ന മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ ജപം, ദാനം, ഹോമം, യജ്ഞം, തപസ്സ് എന്നിവയും ചെയ്തതെല്ലാം അവിടെ എന്തുകൊണ്ട് അക്ഷയമാകുന്നു?

Verse 4

जात्यंतरसहस्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् । तत्कथं क्षयमाप्नोति तन्ममाचक्ष्व शंकर

ആയിരക്കണക്കിന് മറ്റു ജന്മങ്ങളിൽ മുൻസഞ്ചിതമായ പാപം എങ്ങനെ ക്ഷയിക്കുന്നു? ഹേ ശങ്കരാ, അത് എനിക്ക് അരുളിച്ചെയ്യൂ.

Verse 5

यदि प्रभासं सर्वेषां तीर्थानां प्रवरं मतम् । किमन्यैर्बहुभिस्तत्र कर्त्तव्यं तीर्थविस्तरैः

പ്രഭാസം എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, അവിടെ മറ്റു പല തീർത്ഥങ്ങളെ ദീർഘമായി വിവരിക്കേണ്ടതെന്ത്?

Verse 6

एकं यदि भवेत्तीर्थं मनो निःसंशयं भवेत् । बहुत्वे सति तीर्थानां मनो विचलते नृणाम्

ഒന്നേയൊരു തീർത്ഥമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ മനസ്സ് സംശയരഹിതമായിരിക്കും; എന്നാൽ തീർത്ഥങ്ങൾ പലതായാൽ മനുഷ്യരുടെ മനസ്സ് ചാഞ്ചല്യമാകുന്നു.

Verse 7

तस्मात्सर्वं परित्यज्य तीर्थजालं सविस्तरम् । प्रभासस्यैव माहात्म्यं कथयस्व सुरेश्वर

അതുകൊണ്ട് തീർത്ഥങ്ങളുടെ വിപുലമായ ജാലം എല്ലാം വിട്ടുവെച്ച്, ഹേ സുരേശ്വരാ, പ്രഭാസത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം മാത്രം എനിക്ക് അരുളിച്ചെയ്യൂ.

Verse 8

क्षेत्रप्रमाणं सीमां च क्षेत्रसारं हि यत्प्रभो । वक्तुमर्हसि तत्सर्वं परं कौतूहलं हि मे

ഹേ പ്രഭോ, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അളവ്, അതിന്റെ അതിരുകൾ, ക്ഷേത്രസാരം—ഇവയൊക്കെയും നിങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്യേണം; എന്റെ കൗതുകം അത്യന്തം വലുതാണ്.

Verse 9

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । सर्वक्षेत्रेषु यत्क्षेत्रं प्रभासं तु प्रियं मम

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവീ, ശ്രവിക്ക; ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ ക്ഷേത്രത്തെ ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. എല്ലാ പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളിലും പ്രഭാസക്ഷേത്രം എനിക്കു അത്യന്തം പ്രിയമാണ്.

Verse 10

प्रभासे तु परा सिद्धिः प्रभासे तु परा गतिः । यत्र संनिहितो नित्यमहं भद्रे निरन्तरम्

പ്രഭാസത്തിൽ പരമസിദ്ധിയുണ്ട്; പ്രഭാസത്തിലേ പരമഗതിയുണ്ട്; ഹേ ഭദ്രേ, അവിടെ ഞാൻ നിത്യവും നിരന്തരമായി സന്നിഹിതനായി വസിക്കുന്നു.

Verse 11

तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि सर्वसीमासमन्वितम् । क्षेत्रं तु त्रिविध प्रोक्तं तत्ते वक्ष्याम्यनुक्रमात्

അതിന്റെയും അളവും എല്ലാ അതിരുകളോടുകൂടി ഞാൻ പറയും. ഈ ക്ഷേത്രം ത്രിവിധമാണെന്ന് പ്രസിദ്ധം; അതിനെ ഞാൻ നിനക്കു ക്രമമായി വിശദീകരിക്കും.

Verse 12

क्षेत्रं पीठं गर्भगृहं प्रभासस्य प्रकीर्त्यते । यथाक्रमं फलं तस्य कोटिकोटिगुणं स्मृतम्

പ്രഭാസം ‘ക്ഷേത്രം’, ‘പീഠം’, ‘ഗർഭഗൃഹം’ എന്നിങ്ങനെ പ്രസിദ്ധമാണ്. ആ ക്രമത്തിൽ അതിന്റെ ഫലം കോടി-കോടിയായി വർധിക്കുന്നു എന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു.

Verse 13

क्षेत्रं तु प्रथमं प्रोक्तं तच्च द्वादशयोजनम् । पञ्चयोजनमानेन क्षेत्रपीठं प्रकीर्तितम्

ആദ്യത്തേത് ‘ക്ഷേത്രം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ അളവ് ദ്വാദശ യോജന. ‘ക്ഷേത്ര-പീഠം’ പഞ്ച യോജന അളവുള്ളതായി പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 14

गर्भगृहं च गव्यूतिः कर्णिका सा मम प्रिया । क्षेत्रसीमा प्रवक्ष्यामि शृणु देवि यथाक्रमम्

ഗർഭഗൃഹം ഒരു ഗവ്യൂതി അളവുള്ളത്; ആ ‘കർണികാ’ എനിക്കേറ്റവും പ്രിയം. ഇനി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അതിരുകൾ പറയും—ഹേ ദേവി, ക്രമമായി കേൾക്കുക.

Verse 15

आयामव्यासतश्चैव आदिमध्यान्तसंस्थितम् । पूर्वे तप्तोदक स्वामी पश्चिमे माधवः स्मृतः

നീളം-വീതി സഹിതം, ആദി-മധ്യ-അന്തം യഥാവിധി സ്ഥാപിതം. കിഴക്കേ തപ്തോദക-സ്വാമി; പടിഞ്ഞാറേ മാധവൻ സ്മൃത (അതിര്‍ചിഹ്നം) ആകുന്നു.

Verse 16

दक्षिणे सागरस्तद्वद्भद्रा नद्युत्तरे मता । एवं सीमासमायुक्तं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्

തെക്കേ സമുദ്രം; അതുപോലെ വടക്കേ ഭദ്രാ നദി അതിരായി കരുതപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ അതിരുകളാൽ യുക്തമായ ഈ ക്ഷേത്രം ദ്വാദശ യോജന വ്യാപ്തമാണ്.

Verse 17

एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं सर्वपातकनाशनम् । तन्मध्ये पीठिका प्रोक्ता पञ्चयोजनविस्तृता

ഈ പ്രാഭാസിക ക്ഷേത്രം സർവ്വപാതകങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു. അതിന്റെ മദ്ധ്യേ പഞ്ച യോജന വ്യാപ്തിയുള്ള ‘പീഠിക’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 18

न्यंकुमन्यपरेणैव वज्रिण्याः पूर्वतस्तथा । माहेश्वर्या दक्षिणतः समुद्रोत्तरतस्तथा

പടിഞ്ഞാറ് ന്യങ്കുമനി, കിഴക്ക് വജ്രിണി; തെക്ക് മാഹേശ്വരി, വടക്ക് സമുദ്രം—ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് ഇതിന്റെ അതിരുകളും നിശ്ചിതം.

Verse 19

आयामव्यासतश्चैव पञ्चयोजनविस्तरम् । पीठमेतत्समाख्यातमथो गर्भगृहं शृणु

നീളത്തിലും വീതിയിലും ഇത് അഞ്ചു യോജന വരെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതിനെ പുണ്യപീഠമെന്നു പ്രസിദ്ധമാക്കുന്നു. ഇനി ഗർഭഗൃഹം (അന്തര്സന്നിധി) കേൾക്കുക.

Verse 20

दक्षिणोत्तरतो यावत्समुद्रा त्कौरवेश्वरी । पूर्वपश्चिमतो यावद्गोमुखाच्चाश्वमेधिकम् । एतद्गर्भगृहं प्रोक्तं कैलासान्मम वल्लभम्

തെക്കിൽ നിന്ന് വടക്കിലേക്ക് സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് കൗരവേശ്വരിവരെ, കിഴക്കിൽ നിന്ന് പടിഞ്ഞാറേക്ക് ഗോമുഖത്തിൽ നിന്ന് അശ്വമേധികവരെ—ഇതേ ഗർഭഗൃഹമെന്നു പറയുന്നു; ഇത് എനിക്ക് കൈലാസത്തേക്കാളും പ്രിയം.

Verse 21

अत्रान्तरे तु देवेशि यानि तीर्थानि भूतले । वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च

ഹേ ദേവേശി! ഈ അന്തർപ്രദേശത്ത് ഭൂതലത്തിലെ ഏതു തീർത്ഥങ്ങളുണ്ടോ—വാപി, കിണർ, തടാകങ്ങൾ, കൂടാതെ ദേവതാലയങ്ങൾ—അവ എല്ലാം ഇവിടെ തന്നെയുണ്ട്.

Verse 22

सरांसि सरितश्चैव पल्वलानि ह्रदास्तथा । तानि मेध्यानि सर्वाणि सर्वपापहराणि च

സരോവരങ്ങളും നദികളും, പൽവലങ്ങളും ഹ്രദങ്ങളും—അവ എല്ലാം ശുദ്ധികരവും സർവ്വപാപഹരവുമാണ്.

Verse 23

यत्र तत्र नरः स्नात्वा स्वर्गलोके महीयते । क्षेत्रस्य प्रथमो भागो मेध्यो माहेश्वरः स्मृतः

ഇവിടെ എവിടെയെങ്കിലും മനുഷ്യൻ സ്നാനം ചെയ്താൽ, അവൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ആദ്യ ഭാഗം ‘മാഹേശ്വര’മെന്നു പുണ്യമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 24

द्वितीयो वैष्णवो भागो ब्रह्मभागस्तृतीयकः । तीर्थानां कोटिरेका तु ब्राह्मे भागे व्यवस्थिता

രണ്ടാമത്തെ വിഭാഗം വൈഷ്ണവഭാഗം; മൂന്നാമത് ബ്രാഹ്മ (ബ്രഹ്മാ-ബന്ധിത) ഭാഗം. ബ്രാഹ്മ ഭാഗത്തിൽ തീർത്ഥങ്ങൾ ഒരു കോടി കൂടാതെ മറ്റൊന്ന് (കോടിരേകാ) സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 25

वैष्णवे कोटिरेका तु तीर्थानां वरवर्णिनि । सार्द्धकोटिस्तु संप्रोक्ता रुद्रभागे च मध्यतः

ഹേ വരവർണ്ണിനീ ദേവീ, വൈഷ്ണവ ഭാഗത്തിൽ തീർത്ഥങ്ങൾ ഒരു കോടി കൂടാതെ അധികമെന്നും പറയുന്നു. റുദ്രഭാഗത്തിലെ മദ്ധ്യദേശത്ത് ഒന്നര കോടി (സാർദ്ധകോടി) പ്രഖ്യാപിതമാണ്.

Verse 26

एवं देवि समाख्यातं तत्क्षेत्रं हि त्रिदैवतम् । गुह्याद्गुह्यतरं क्षेत्रं मम प्रियतरं शुभे

ഇങ്ങനെ, ഹേ ദേവീ, ആ ക്ഷേത്രം ത്രിദേവതാസംബന്ധമായതായി വിവരിക്കപ്പെട്ടു. ഹേ ശുഭേ, അത് ഗുഹ്യത്തിലും ഗുഹ്യതരമായ, എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമായ ക്ഷേത്രമാണ്.

Verse 27

तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च क्षेत्रे प्रोक्ता विभागतः । यात्रा तु त्रिविधा ज्ञेया तां शृणुष्व वरानने

വിഭാഗപ്രകാരം ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ മൂന്ന് കോടിയും അർദ്ധകോടിയും (മൂന്നര കോടി) എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. യാത്ര ത്രിവിധമായി അറിയേണ്ടത്—ഹേ വരാനനേ, അത് ശ്രവിക്കൂ.

Verse 28

रौद्री तु प्रथमा यात्रा वैष्णवी च द्वितीयिका । ब्राह्मी तृतीया संख्याता सर्वपातकनाशिनी

ആദ്യ യാത്ര റൗദ്രീ, രണ്ടാം വൈഷ്ണവീ; മൂന്നാം ബ്രാഹ്മീ എന്നു എണ്ണപ്പെടുന്നു. ഈ ത്രിവിധ യാത്ര സർവ്വ പാതകങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നതാണ്.

Verse 29

ब्राह्मे विभागे संप्रोक्ता इच्छाशक्तिर्वरानने । क्रिया च वैष्णवे भागे द्वितीये तु प्रकीर्तिता

ഹേ വരാനനേ! ബ്രാഹ്മ വിഭാഗത്തിൽ ഇച്ഛാശക്തി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; രണ്ടാം വൈഷ്ണവ ഭാഗത്തിൽ ക്രിയാശക്തി കീർത്തിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 30

रौद्रे भागे तृतीये तु ज्ञानशक्तिर्वरानने । यदि पापो यदि शठो यदि नैष्कृतिको नरः

ഹേ വരാനനേ! മൂന്നാം റൗദ്ര ഭാഗത്തിൽ ജ്ഞാനശക്തി സ്ഥാപിതമാണ്. മനുഷ്യൻ പാപിയായാലും, ശഠനായാലും, ദുഷ്കൃത്യം ചെയ്തവനായാലും—

Verse 31

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो मध्यभागे वसेत्तु यः । हिमवंतं परित्यज्य पर्वतं गंधमादनम्

മധ്യഭാഗത്തിൽ വസിക്കുന്നവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനാകുന്നു. (അവനുവേണ്ടി) ഹിമവന്തത്തെയും ഗന്ധമാദന പർവ്വതത്തെയും പോലും ഉപേക്ഷിച്ച്—

Verse 32

कैलासं निषधं चैव मेरुपृष्ठं महाद्युतिम् । रम्यं त्रिशिखरं चैव मानसं च महागिरिम्

കൈലാസം, നിഷധം, മഹാദ്യുതിയുള്ള മേരുവിന്റെ പൃഷ്ഠഭാഗം, രമ്യമായ ത്രിശിഖരം, മഹാഗിരിയായ മാനസം—

Verse 33

देवोद्यानानि रम्याणि नंदनं वनमेव च । स्वर्गस्थानानि रम्याणि तीर्थान्यायतनानि च । तानि सर्वाणि संत्यज्य प्रभासे तु रतिर्मम

രമ്യമായ ദേവോദ്യാനങ്ങൾ, നന്ദനവനം പോലും; സ്വർഗ്ഗത്തിലെ മനോഹര സ്ഥാനങ്ങൾ, തീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യായതനങ്ങളും— അവയെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് എന്റെ രതി പ്രഭാസത്തിലേ ഉള്ളൂ.

Verse 34

यस्तत्र वसते देवि संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्

ഹേ ദേവി, അവിടെ സംയതാത്മാവായി സമാഹിതചിത്തനായി വസിക്കുന്നവൻ, ത്രികാലവും ഭോജനം ചെയ്താലും വായുവാൽ മാത്രം പോഷിതനായവനെപ്പോലെ—അത്യന്തം ശുദ്ധനായി—ഭവിക്കുന്നു।

Verse 35

विघ्नैरालोड्यमानोऽपि यः प्रभासं न मुंचति । स मुंचति जरां मृत्युं जन्मचक्रमशाश्वतम्

വിഘ്നങ്ങളാൽ അലോടിക്കപ്പെട്ടാലും പ്രഭാസം ഉപേക്ഷിക്കാത്തവൻ ജരാ-മൃത്യുവിലും അവസാനമില്ലാത്ത ജന്മചക്രത്തിലും നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു।

Verse 36

जन्मांतरशतैर्देवि योगो वा यदि लभ्यते । मोक्षस्य च सहस्रेण जन्मनां लभ्यते न च

ഹേ ദേവി, നൂറുകണക്കിന് ജന്മാന്തരങ്ങൾക്ക് ശേഷം യോഗം ലഭിച്ചാലും, ആയിരം ജന്മങ്ങളാലും മോക്ഷം ലഭിക്കുകയില്ല।

Verse 37

प्रभासे तु महादेवि ये स्थिता कृतनिश्चयाः । एकेन जन्मना तेषां मोक्षो नैवात्र संशयः

എന്നാൽ ഹേ മഹാദേവി, പ്രഭാസത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നവർക്ക് ഒരേ ജന്മത്തിൽ തന്നെ മോക്ഷം നിശ്ചയം; ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 38

प्रभासे तु स्थिता ये वै ब्राह्मणाः संशितव्रताः । मृत्युंजयेन संयुक्तं जपंति शतरुद्रियम्

പ്രഭാസത്തിൽ വ്രതനിഷ്ഠരായ ബ്രാഹ്മണർ, മൃത്യുഞ്ജയമന്ത്രത്തോടു ചേർത്ത് ശതരുദ്രീയം ജപിക്കുന്നു।

Verse 39

कालाग्निरुद्रसांनिध्ये दक्षिणां दिशमाश्रिताः । ज्ञानं चोत्पद्यते तत्र षण्मासाभ्यंतरेण तु

കാലാഗ്നിരുദ്രന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ദക്ഷിണദിശയെ ആശ്രയിക്കുന്നവർക്ക് അവിടെ ആറുമാസത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ജ്ഞാനം ഉദിക്കുന്നു।

Verse 40

शिवस्तु प्रोच्यते वेदो नामपर्यायवाचकैः । तस्य चात्मस्वरूपं तु शतरुद्रं प्रकीर्तितम्

പര്യായനാമങ്ങളാൽ ശിവനേ തന്നെ ‘വേദം’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ‘ശതരുദ്രം’ അവന്റെ ആത്മസ്വരൂപമെന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 41

कल्पेषु वेदाश्च पुनःपुनरावर्तकाः स्मृताः । मंत्राश्चैव तथा देवि मुक्त्वा तु शतरुद्रियम्

കൽപ്പങ്ങളിലുടനീളം വേദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നവയെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; മന്ത്രങ്ങളും അതുപോലെ, ഹേ ദേവി—ശതരുദ്രീയം ഒഴികെ।

Verse 42

ईड्यं चैव तु मंत्रेण मामेव हि यजंति ये । प्रभासक्षेत्रमासाद्य ते मुक्ता नात्र संशयः

സ്തുതിമന്ത്രത്തോടെ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെത്തി എന്നെ മാത്രം ആരാധിക്കുന്നവർ മുക്തരാകുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 43

समंत्रोऽमंत्रको वापि यस्तत्र वसते नरः । सोऽपि यां गतिमाप्नोति यज्ञैर्दानैर्न साध्यते

മന്ത്രമുള്ളവനായാലും മന്ത്രമില്ലാത്തവനായാലും—അവിടെ വസിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ യജ്ഞദാനങ്ങളാലും സാധ്യമല്ലാത്ത ഗതി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 44

अस्मिक्षेत्रे स्वयंभूश्च स्थितः साक्षान्महेश्वरः । रुद्राणां कोटयश्चैव प्रभासे संव्यवस्थिताः

ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ സ്വയംഭൂ മഹേശ്വരൻ സാക്ഷാൽ വസിക്കുന്നു; പ്രഭാസത്തിൽ രുദ്രന്മാരുടെ കോടികളും ക്രമമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 45

ध्यायमानास्तथोंकारं स्थिताः सोमेशदक्षिणे

അതേവിധം പവിത്ര ‘ഓംകാര’ത്തെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് അവർ സോമേശ്വരന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 46

ब्रह्मांडोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि सुव्रते । सोमेश्वरं गमिष्यंति वैशाखस्य चतुर्दशी

ഹേ സുവ്രതേ! ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ഗർഭത്തിനുള്ളിലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും വൈശാഖ ചതുര്ദശി നാളിൽ സോമേശ്വരനെ സമീപിക്കുന്നു.

Verse 47

मनोबुद्धिरहंकारः कामक्रोधौ तथाऽपरे । एते रक्षंति सततं सोमेशं पापनाशनम्

മനം, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, കൂടാതെ കാമം-ക്രോധം മുതലായ മറ്റു അന്തർശക്തികൾ—ഇവ പാപനാശകനായ സോമേശനെ നിരന്തരം കാവൽ കാക്കുന്നു.

Verse 48

न सा गतिः कुरुक्षेत्रे गंगाद्वारे त्रिपुष्करे । या गतिर्विहिता पुंसां प्रभासक्षेत्रवासिनाम्

കുരുക്ഷേത്രം, ഗംഗാദ്വാരം, ത്രിപുഷ്കരം എന്നിവിടങ്ങളിൽ ലഭിക്കുന്ന ഗതി, പ്രഭാസക്ഷേത്രവാസികൾക്കായി വിധിക്കപ്പെട്ട പരമഗതിയോട് സമമല്ല.

Verse 49

तिर्यग्योनिगताः सत्त्वा ये प्रभासे कृतालयाः । कालेन निधनं प्राप्तास्तेपि यांति परां गतिम्

തിര്യക്-യോണിയിൽ ജനിച്ച സത്ത്വങ്ങൾ പ്രഭാസത്തിൽ വാസം ചെയ്താൽ, കാലക്രമത്തിൽ മരണം പ്രാപിച്ചാലും അവരും പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 50

तद्गुह्यं देवदेवस्य तत्तीर्थं तत्तपोवनम् । तत्र ब्रह्मादयो देवा नारायणपुरोगमाः

അതേ ദേവദേവന്റെ ഗുഹ്യധാമം; അതേ തീർത്ഥം, അതേ തപോവനം. അവിടെ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ—നാരായണൻ മുൻപിൽ നിൽക്കേ—വസിച്ച് ആരാധിക്കുന്നു।

Verse 51

योगिनश्च तथा सांख्या भगवंतं सनातनम् । उपासते प्रभासं तु मद्भक्ता मत्परायणाः

യോഗികളും സാംഖ്യമാർഗാനുയായികളും സനാതന ഭഗവാനെ ഉപാസിക്കുന്നു; പ്രഭാസത്തിൽ എന്റെ ഭക്തർ—എന്നിലേക പരായണർ—അവനെ തന്നേ ഭജിക്കുന്നു।

Verse 52

अष्टौ मासान्विहारः स्याद्यतीनां संयतात्मनाम् । एके च चतुरो मासानष्टौ वा नियतं वसेत्

സംയതാത്മാക്കളായ യതികൾക്ക് എട്ട് മാസം വരെ വിഹാരം (പരിവ്രജനം) ഉണ്ടായിരിക്കാം; എന്നാൽ ചിലർ നാല് മാസം—അഥവാ എട്ട് മാസം—നിയമത്തോടെ ഒരിടത്ത് വസിക്കണം।

Verse 53

प्रभासे तु प्रविष्टानां विहारस्तु न विद्यते । अत्र योगश्च मोक्षश्च प्राप्यते दुर्लभो नरैः

എന്നാൽ പ്രഭാസത്തിൽ പ്രവേശിച്ചവർക്ക് വിഹാരം ഇല്ല. ഇവിടെ യോഗവും മോക്ഷവും ലഭിക്കുന്നു—മറ്റിടങ്ങളിൽ മനുഷ്യർക്കു ദുർലഭമായത്।

Verse 54

तस्मात्प्रभासं संत्यज्य नान्यद्गच्छेत्तपोवनम् । प्रभासं ये न सेवंते मूढास्ते तमसा वृताः

അതുകൊണ്ട് പ്രഭാസത്തെ ആശ്രയിച്ച് മറ്റൊരു തപോവനത്തിലേക്കു പോകരുത്. പ്രഭാസത്തെ സേവിക്കാത്തവർ മൂഢർ; അവർ അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടവർ ആകുന്നു.

Verse 55

विण्मूत्ररेतसां मध्ये संभवंति पुनःपुनः । कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभः स्तंभोऽथ मत्सरः

മലം, മൂത്രം, രേതസ് എന്നിവയുടെ നടുവിൽ അവ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, ദംഭം, അഹങ്കാരം, മത്‌സരം.

Verse 56

निद्रा तंद्रा तथाऽलस्यं पैशुन्यमिति ते दश । एते रक्षंति सततं सोमेशं तीर्थनायकम्

നിദ്ര, തന്ദ്ര, അതുപോലെ ആലസ്യം, പൈശുന്യം—ഇങ്ങനെ അവ പത്ത്. ഇവയാണ് തീർത്ഥനായകനായ സോമേശനെ എപ്പോഴും ‘കാവൽ’ നിൽക്കുന്നത്.

Verse 57

न प्रभासे मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी । यावज्जीवं नरो यस्तु वसते कृतनिश्चयः

പ്രഭാസത്തിൽ മരിക്കുന്ന പാപിയെങ്കിലും നരകത്തിലേക്കു പോകുകയില്ല. കൂടാതെ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ അവിടെ വസിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ…

Verse 58

अग्निहोत्रैश्च संन्यासैराश्रमैश्च सुपालितैः । त्रिदंडैरेकदंडैश्च शैवैः पाशुपतैरपि

അഗ്നിഹോത്രകർമ്മങ്ങളാൽ, സന്ന്യാസങ്ങളാൽ, ആശ്രമധർമ്മങ്ങളുടെ സുസംരക്ഷിത ആചരണമാൽ; ത്രിദണ്ഡികളും ഏകദണ്ഡികളും, ശൈവരും പാശുപതരും വഴിയും—

Verse 59

एतैरन्यैश्च यतिभिः प्राप्यते यत्फलं शुभम् । तत्सर्वं लभ्यते देवि श्रीसोमेश्वरयात्रया

ഇവരും മറ്റു യതികളും നേടുന്ന ഏതു ശുഭഫലമോ, ഹേ ദേവീ, അതെല്ലാം ശ്രീ സോമേശ്വരയാത്രയാൽ തന്നെ ലഭിക്കുന്നു।

Verse 61

यत्तद्योगे च सांख्ये च सिद्धांते पंचरात्रिके । अन्यैश्च शास्त्रैर्विज्ञेयं प्रभासे संव्यवस्थितम्

യോഗം, സാംഖ്യം, സിദ്ധാന്തം, പാഞ്ചരാത്രം എന്നിവയാലും മറ്റു ശാസ്ത്രങ്ങളാലും അറിയേണ്ട ആ തത്ത്വം പ്രഭാസത്തിൽ പൂർണ്ണമായി സ്ഥാപിതമാണ്।

Verse 62

लिंगे चैव स्थितं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । तस्माल्लिंगे सदा देवः पूजनीयः प्रयत्नतः

ചരാചരങ്ങളായ ഈ സമസ്ത ലോകവും ലിംഗത്തിൽ തന്നെ സ്ഥാപിതമാണ്; അതുകൊണ്ട് ലിംഗസ്ഥനായ ദേവനെ എപ്പോഴും പരിശ്രമത്തോടെ പൂജിക്കണം।

Verse 63

ममैव सा परा मूर्तिः श्रीसोमेशाख्यया स्थिता । तेन चैषा त्मनात्मानमाराधनपरो ह्यहम्

‘ശ്രീ സോമേശ’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ ആ പരമമൂർത്തി എന്റേതുതന്നെ; അതിനാൽ ഈ രൂപത്തിലൂടെ ഞാൻ എന്റെ ആത്മാവാൽ എന്റെ ആത്മാവിനെ തന്നെ ആരാധിക്കുന്നവനാണ്।

Verse 64

अनेकजन्मसाहस्रैर्भ्रममाणस्तु जन्मभिः । कस्तां प्राप्नोति वै मुक्तिं विना सोमेशपूजनात्

ആയിരങ്ങളായ ജന്മങ്ങളിൽ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞാലും—സോമേശപൂജയില്ലാതെ ആ മോക്ഷം ആരാണ് സത്യത്തിൽ പ്രാപിക്കുക?

Verse 65

यत्किञ्चिदशुभं कर्म कृतं मानुषबुद्धिना । तत्सर्वं विलयं याति श्रीसोमेश्वरपूजनात्

മനുഷ്യബുദ്ധിയാൽ ചെയ്ത ഏതൊരു അശുഭകർമ്മവും, ശ്രീ സോമേശ്വരപൂജനാൽ എല്ലാം ലയിച്ചു നശിക്കുന്നു.

Verse 66

अनेकजन्मकोटीभिर्जंतुभिर्यत्कृतं ह्यघम् । तत्सर्वं नाशमायाति श्रीसोमेश्वरपूजनात्

കോടിക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങളിൽ ജീവി ചെയ്ത പാപമൊക്കെയും ശ്രീ സോമേശ്വരപൂജനാൽ നശിച്ചുപോകുന്നു.

Verse 67

तीर्थानि यानि लोकेऽस्मिन्सेव्यंते पापमोक्षिभिः । तानि सर्वाणि शुद्ध्यर्थं प्रभासे संविशंति हि

ഈ ലോകത്തിൽ പാപമോചനാർഥികൾ സേവിക്കുന്ന എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും, ശുദ്ധിക്കായി നിശ്ചയമായും പ്രഭാസത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു.

Verse 68

योऽसौ कालाग्निरुद्रस्तु प्रोच्यते वेदवादिभिः । सोऽयं भैरवनाम्ना तु प्रभासे संव्यवस्थितः

വേദവ്യാഖ്യാതാക്കൾ ‘കാലാഗ്നിരുദ്രൻ’ എന്നു പറയുന്ന അവൻ തന്നെയാണ് പ്രഭാസത്തിൽ ‘ഭൈരവ’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്ഥാപിതനായിരിക്കുന്നത്.

Verse 69

जनानां दुष्कृतं सर्वं क्षेत्रमध्ये व्यवस्थितः । भैरवं रूपमास्थाय नाशयामि सुरेश्वरि

ഹേ സുരേശ്വരി! ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ഞാൻ ഭൈരവരൂപം ധരിച്ചു ജനങ്ങളുടെ എല്ലാ ദുഷ്കൃത്യങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 70

जगत्सर्वं चरित्वा तु स्थितोऽहं सचराचरम् । तेन भैरवनामाहं प्रभासे संव्यवस्थितः

സകല ലോകവും—ചരവും അചരവും—സഞ്ചരിച്ച ശേഷം ഞാൻ ഇവിടെ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് പ്രഭാസത്തിൽ ‘ഭൈരവ’ എന്ന നാമത്തോടെ ഞാൻ പ്രതിഷ്ഠിതനാണ്.

Verse 71

अग्निना यत्र तप्तं तु दिव्याब्दानां चतुर्युगम् । मेघवाहनकल्पे तु तत्र लिंगं बभूव ह

ദിവ്യവർഷങ്ങളുടെ നാല് യുഗങ്ങൾ വരെ അഗ്നിയാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആ സ്ഥലത്ത്, മേഘവാഹന കല്പത്തിൽ ഒരു ലിംഗം പ്രാദുർഭവിച്ചു.

Verse 72

अग्निमीडेति वेदोक्तप्रभावः सुरसुंदरि । कालाग्निरुद्रनामा च देवैः सर्वैरुदाहृतम्

ഹേ സുരസുന്ദരി, വേദത്തിൽ ‘അഗ്നിമീഡേ’ എന്ന വചനത്തിൽ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്ന ആ പ്രഭാവത്തെ സർവ്വദേവന്മാരും ‘കാലാഗ്നിരുദ്ര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നു.

Verse 73

अग्नीशानेति देवेशि नामत्रितयमुच्यते । कल्पेकल्पे तु नामानि कथितुं नैव शक्यते । असंख्यत्वाच्च कल्पानां ब्रह्मणा च वरानने

ഹേ ദേവേശി, ‘അഗ്നി’ ‘ഈശാന’ മുതലായ നാമങ്ങളുടെ ത്രയം ഇങ്ങനെ ഉച്ഛരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ കല്പം കല്പമായി എല്ലാ നാമങ്ങളും പൂർണ്ണമായി പറയാൻ കഴിയില്ല; കല്പങ്ങൾ അസംഖ്യം ആകയാൽ, ഹേ വരാനനേ, ബ്രഹ്മാവിനും പോലും.

Verse 74

एवं चैव रहस्यं च महागोप्यं वरानने । स्नेहान्महत्या भक्त्या च मया ते परिकीर्तितम्

ഹേ വരാനനേ, ഇത് മഹാഗോപ്യമായ രഹസ്യമാണ്; എങ്കിലും മഹത്തായ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കൊണ്ടു ഞാൻ ഇത് നിനക്കു പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 75

एकतस्तु जगत्सर्वं कर्म कांडे प्रतिष्ठितम् । यज्ञदानतपोहोमैः स्वाध्यायैः पितृतर्पणैः

ഒരു വശത്ത് സർവ്വജഗത്തും കർമ്മകാണ്ഡത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്—യജ്ഞം, ദാനം, തപസ്, ഹോമം, സ്വാധ്യായം, പിതൃതർപ്പണം എന്നിവയാൽ।

Verse 76

उपवासैर्व्रतैः कृत्स्नैश्चांद्रायणशतैस्तथा । षड्रात्रैश्च त्रिरात्रैश्च तीर्थादिगमनैः परैः

ഉപവാസങ്ങളും സമ്പൂർണ്ണ വ്രതങ്ങളും, നൂറുകണക്കിന് ചാന്ദ്രായണ പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളും; ഷഡ്രാത്രി, ത്രിരാത്രി വ്രതങ്ങളും, മറ്റ് ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥയാത്രകളും ചെയ്താലും—(ആ പരമപദം എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമല്ല)।

Verse 77

आश्रमैर्विविधाकारैर्यतिभिर्ब्रह्मचारिभिः । वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च वेदकर्मपरायणैः

വിവിധ ആശ്രമധർമ്മങ്ങളാലും അല്ല—യതി, ബ്രഹ്മചാരി, വാനപ്രസ്ഥൻ, ഗൃഹസ്ഥൻ—വേദകർമ്മങ്ങളിൽ പരായണരായിരുന്നാലും (ആ പരമപദം ലഭ്യമല്ല)।

Verse 78

अन्यैश्च विविधाकारैर्लोकमार्गस्थितैः शुभैः । न तत्पदं परं देवि शक्यं वीक्षयितुं क्वचित्

ലോകമാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മറ്റു പലവിധ ശുഭസാധനങ്ങളാലും, ഹേ ദേവി, ആ പരമപദം എവിടെയും ദർശിക്കുകയോ (ലഭിക്കുകയോ) സാധ്യമല്ല।

Verse 79

यावन्न चार्चयेद्देवि सोमेशं लिंगनायकम् । लीलया वापि तैर्द्रष्टुं तत्पदं दुर्लभं परम्

ഹേ ദേവി, ലിംഗനായകനായ സോമേശനെ അർച്ചിക്കാത്തിടത്തോളം, ആ എല്ലാ സാധനങ്ങളാലും ആ പരമപദദർശനം അത്യന്തം ദുർലഭം—സഹജമായി ലഭ്യമല്ല।

Verse 80

पूजितो यैर्जगन्नाथः सोमेशः किल भैरवः । तिर्यग्योनिगता ये तु पशुपक्षिपिपीलिकाः

ആരാൽ ജഗന്നാഥൻ—സോമേശൻ, അതേ ഭൈരവൻ—പൂജിക്കപ്പെട്ടുവോ, അവർ തിര്യക്-യോണിയിൽ മൃഗം, പക്ഷി അല്ലെങ്കിൽ പിപീലിക (ചീമ) ആയി ജനിച്ചാലും, ആ പൂജയുടെ പ്രഭാവത്തിൽ അവർയും ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 83

मूर्खास्तु पण्डिताश्चापि ये चान्ये कुत्सिता भुवि । ते सर्वे मुक्तिमायांति प्रभासे ये मृताः शुभे

മൂഢരായാലും പണ്ഡിതരായാലും, ഭൂമിയിൽ നിന്ദിക്കപ്പെടുന്ന മറ്റാരായാലും—ശുഭമായ പ്രഭാസത്തിൽ ആരെല്ലാം മരിക്കുന്നുവോ, അവർ എല്ലാവരും മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 84

कालानलस्य रुद्रस्य कालराजेन चाग्निना । दग्धास्ते जन्तवः सर्वे प्रभासे ये मृताः शुभे

കാലാനല-രുദ്രന്റെ ദഹനജ്വാലയാലും, കാലരാജൻ (യമൻ) എന്ന കാലാധിപന്റെ അഗ്നിയാലും—ശുഭ പ്രഭാസത്തിൽ മരിക്കുന്ന സകല ജീവികളുടെയും ബന്ധനം ദഗ്ധമാകുന്നു.

Verse 85

दुर्ल्लभं तु मम क्षेत्रं प्रभासं देवि पापिनाम् । न तत्र लभते मृत्युं पापात्मा लोकवंदिते

ഹേ ദേവി, ലോകവന്ദിതേ! എന്റെ പ്രഭാസക്ഷേത്രം പാപികൾക്കു ദുർലഭം; അവിടെ പാപാത്മാവിന് മോക്ഷദായകമായ മരണം എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കുകയില്ല.

Verse 86

मया दक्षिणभागे च विघ्नेशः संप्रतिष्ठितः । उत्तरे दण्डपाणिस्तु क्षेत्रमेतच्च रक्षति

എന്നാൽ ദക്ഷിണഭാഗത്ത് വിഘ്നേശൻ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; വടക്കിൽ ദണ്ഡപാണി ഈ ക്ഷേത്രപ്രദേശത്തെ കാത്തുരക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 87

तथान्ये गणपाः सर्वे मदाज्ञावशवर्तिनः । क्षेत्रं रक्षंति देवेशि तेषां नामानि मे शृणु

അതുപോലെ മറ്റു എല്ലാ ഗണപതികളും എന്റെ ആജ്ഞയ്ക്ക് വിധേയരായി, ഹേ ദേവേശി, ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തെ കാത്തുരക്ഷിക്കുന്നു; അവരുടെ നാമങ്ങൾ എന്നിൽ നിന്നു കേൾക്കുക.

Verse 88

महाबलस्तु चण्डीशो घंटाकर्णस्तु गोमुखः । विनायको महानादः काकवक्त्रः शुभेक्षणः । एकाक्षो दुन्दुभिश्चंडस्तालजंघस्तथैव च

പ്രഭാസത്തിൽ ശിവന്റെ മഹാബല ഗണങ്ങൾ ഉണ്ട്—മഹാബലനും ചണ്ഡീശനും; ഘണ്ടാകർണനും ഗോമുഖനും; വിനായകനും മഹാനാദനും; കാകവക്ത്രനും ശുഭേക്ഷണനും; കൂടാതെ ഏകാക്ഷൻ, ദുന്ദുഭി, ഉഗ്ര ചണ്ഡൻ, താലജംഘനും ഉണ്ട്.

Verse 90

हस्तिवक्त्रः श्वानवक्त्रो बिडालवदनस्तथा । सिंहव्याघ्रमुखाश्चान्ये वीरभद्रादयस्तथा

ചിലർക്കു ആനമുഖം, ചിലർക്കു നായമുഖം; മറ്റുചിലർക്കു പൂച്ചപോലുള്ള മുഖം. വേറെയൊരുകൂട്ടർ സിംഹ-വ്യാഘ്രമുഖധാരികൾ—വീരഭദ്രാദികളും അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു.

Verse 91

विनायकं पुरस्कृत्य देव देवं कपर्द्दिनम् । एकादश तथा कोट्यो नियुतानि त्रयोदश

വിനായകനെ മുൻപിൽ നിർത്തി, ഗണങ്ങൾ ദേവദേവനായ കപർദിനനെ സേവിക്കാൻ സന്നിഹിതരാകുന്നു—അവരുടെ എണ്ണം ഏകാദശ കോടി, ത്രയോദശ നിയുതം.

Verse 92

अर्बुदं च गणानां च प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः । द्वारिद्वारि प्रचंडास्ते शूलमुद्गरपाणयः

ഗണങ്ങളുടെ ഒരു അർബുദം പ്രഭാസ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ ആശ്രയം പ്രാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. അവർ ഓരോ വാതിലിലും അത്യന്തം പ്രചണ്ഡരായി നില്ക്കുന്നു; കൈകളിൽ ശൂലവും മുദ്ഗരവും ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 93

प्रभासक्षेत्रं रक्षंति देवदेवस्य वै गृहम् । न कश्चिद्दुष्टबुद्ध्या तु प्रविशेदिति संस्थितिः

പ്രഭാസക്ഷേത്രം ദേവദേവന്റെ തന്നെ ഗൃഹമാണ്; അതിനെ ഗണങ്ങൾ കാത്തുരക്ഷിക്കുന്നു. സ്ഥിരനിയമം ഇതാണ്—ദുഷ്ടബുദ്ധിയോടെ ആരും പ്രവേശിക്കരുത്.

Verse 94

शतकोटिगणैश्चापि पूर्वद्वारि तु संवृतः । अट्टहासो गणो नाम प्रभासं तत्र रक्षति

കിഴക്കൻ വാതിലിൽ ശതകോടി ഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ‘അട്ടഹാസ’ എന്ന ഗണൻ അവിടെ പ്രഭാസത്തെ കാത്തുരക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 95

कालाक्षो भीषणश्चंडो वृतोऽष्टादशकोटिभिः । घंटाकर्णगणो नाम दक्षिणं द्वारमाश्रितः

ഭീകരനും ചണ്ഡനുമായ ‘കാലാക്ഷ’ അഷ്ടാദശകോടി ഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ‘ഘണ്ടാകർണ’ എന്ന ഗണസംഘത്തോടുകൂടെ തെക്കൻ വാതിലിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 96

पश्चिमद्वारमाश्रित्य स्थितवान्विष्टरो गणः । दण्डपाणिः स्थितस्तत्र देवदेवस्य चोत्तरे

പടിഞ്ഞാറൻ വാതിലിൽ ‘വിഷ്ടര’ എന്ന ഗണൻ നിലകൊള്ളുന്നു; അതുപോലെ ദേവദേവന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് അവിടെ ‘ദണ്ഡപാണി’യും സ്ഥിതനാണ്.

Verse 97

योगक्षेमं वहन्नित्यं प्रभासे भावितात्मनाम् । भीषणाक्षस्तथैशान्यामाग्नेय्यां छागवक्त्रकः

പ്രഭാസത്തിൽ ഭാവിതാത്മരായ ഭക്തരുടെ യോഗക്ഷേമം നിത്യവും വഹിച്ച്, ഈശാന ദിക്കിൽ ‘ഭീഷണാക്ഷ’യും ആഗ്നേയ ദിക്കിൽ ‘ഛാഗവക്ത്രക’യും നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 98

नैरृत्यां चंडनादस्तु वायव्यां भैरवाननः । नन्दी चैव महाकालो दण्डपाणिर्विनायकः

നൈഋത്യ ദിക്കിൽ ചണ്ഡനാദൻ, വായവ്യ ദിക്കിൽ ഭൈരവാനനൻ. കൂടാതെ നന്ദി, മഹാകാലൻ, ദണ്ഡപാണി, വിനായകനും (അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു).

Verse 99

एतेङ्गरक्षका मध्ये शतकोटिगणैर्वृताः । एवं रक्षंति बहवो ह्यसंख्येया गणेश्वराः

ഈ അങ്കരക്ഷകരുടെ മദ്ധ്യേ ശിവന്റെ ശതകോടി ഗണങ്ങൾ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അസംഖ്യ ഗണേശ്വരന്മാർ നിരന്തരം കാവലും രക്ഷയും നടത്തുന്നു.

Verse 100

कलिकल्मषसंभूत्या येषां चोपहता मतिः । न तेषां तद्भवेद्गम्यं स्थानमर्धेन्दुमौलिनः

കലിയുഗജന്യ പാപകല്മഷം മൂലം ആരുടെ ബുദ്ധി മങ്ങിപ്പോയോ, അവർ അർദ്ധചന്ദ്രമൗളിയായ പ്രഭുവിന്റെ ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തെ യഥാർത്ഥത്തിൽ എത്തിച്ചേരുകയില്ല.

Verse 101

गंधर्वैः किन्नरैर्यक्षैरप्सरोभिस्तथोरगैः । सिद्धैः संपूज्य देवेशं सोमेशं पापनाशनम्

ഗന്ധർവ്വർ, കിന്നരർ, യക്ഷർ, അപ്സരസ്സുകൾ, ഉരഗർ (നാഗർ) കൂടാതെ സിദ്ധർ—എല്ലാവരും ദേവേശനും പാപനാശകനുമായ സോമേശനെ സമ്യകമായി പൂജിക്കുന്നു.

Verse 102

अन्तर्धानं गतैर्नित्यं प्रभासं तु निषेव्यते । सप्तलोकेषु ये सन्ति सिद्धाः पातालवासिनः । प्रदक्षिणं ते कुर्वंति सोमेशं कालभैरवम्

അന്തർധാനമായി സഞ്ചരിക്കുന്നവർ നിത്യം പ്രഭാസത്തെ സേവിക്കുന്നു. ഏഴ് ലോകങ്ങളിലുമുള്ള പാതാളവാസി സിദ്ധർ സോമേശൻ—കാലഭൈരവനെ—പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു.

Verse 103

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । लाकुलिं भारभूतिं च आषाढिं दण्डमेव च

ഭൂമിയിലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളും—ലാകുലീ, ഭാരഭൂതി, ആശാഢീ, ദണ്ഡം മുതലായവയും അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു।

Verse 104

पुष्करं नैमिषं चैव अमरेशं तथापरम् । भैरवं मध्यमं कालं केदारं कणवीरकम्

പുഷ്കരം, നൈമിഷം, അമരേശം മുതലായവ; ഭൈരവം, മധ്യമം, കാലം; കേദാരം, കണവീരകം—ഇവയും തീർത്ഥങ്ങളായി പ്രസിദ്ധം।

Verse 105

हरिचंद्रस्तु शैलेशस्तथा वस्त्रांतिकेश्वरः । अट्टहासं महेन्द्रं च श्रीशैलं च गया तथा

ഹരിചന്ദ്രൻ, ശൈലേശൻ, വസ്ത്രാന്തികേശ്വരൻ; അട്ടഹാസം, മഹേന്ദ്രം; ശ്രീശൈലം, ഗയാ—ഇവയും പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളാണ്।

Verse 106

एतानि सर्वतीर्थानि देवं सोमेश्वरं प्रभुम् । प्रदक्षिणं प्रकुर्वंति तत्र लिंगं स्तुवंति च

ഈ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും പ്രഭുവായ ദേവ സോമേശ്വരനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അവിടെ സ്ഥാപിതമായ ലിംഗത്തെ സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 107

ब्रह्मा जनार्दनश्चान्ये ये देवा जगति स्थिताः । अग्निलिंगसमीपस्थाः संध्याकाले स्तुवंति च

ബ്രഹ്മാവും ജനാർദനനും ലോകത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മറ്റു ദേവന്മാരും—അഗ്നിലിംഗത്തിനടുത്ത് നിന്നുകൊണ്ട് സന്ധ്യാകാലത്ത് സ്തുതി അർപ്പിക്കുന്നു।

Verse 108

षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । सर्वे सोमेश्वरं यांति माघकृष्णचतुर्द्दशीम्

അറുപത് കോടി സഹസ്രങ്ങളും അറുപത് കോടി ശതങ്ങളും—എല്ലാവരും മാഘ കൃഷ്ണ ചതുര്ദശിയിൽ സോമേശ്വരനിലേക്കു പോകുന്നു।

Verse 109

तस्मिन्काले च यो दद्यात्सोमेशे घृतकम्बलम्

ആ ശുഭസമയത്ത് ആരെങ്കിലും സോമേശനു ‘ഘൃതകംബലം’ ദാനം അർപ്പിച്ചാൽ, അവൻ മഹാധർമ്മപുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 110

घृतं रसं तिलान्दुग्धं जलं चंद्राधिवासितम् । एकत्र कृत्वा काश्मीरमित्येतद्घृतकंबलम्

നെയ്യ്, മധുരരസം, എള്ള്, പാൽ, ചന്ദ്രാധിവാസിത ജലം—ഇവയെല്ലാം ഒന്നാക്കി കാശ്മീരം (കുങ്കുമപ്പൂ) ചേർത്തതിനെ ‘ഘൃതകംബലം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 111

शिवरात्र्यां तु कर्त्तव्यमेतद्गोप्यं मम प्रियम् । एवं कृते च यत्पुण्यं गदितुं तन्न शक्यते

ഇത് ശിവരാത്രിയിലാണ് നിർബന്ധമായി ചെയ്യേണ്ടത്; ഇത് എനിക്ക് പ്രിയവും ഗോപ്യവുമായ വിധിയാണ്. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യം വിവരണം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല।

Verse 112

तत्र दक्षिणभागे तु स्वयं भूतविनायकम् । प्रथमं पूजयेद्देवि यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः

അവിടെ തെക്കുഭാഗത്ത് സ്വയം വിരാജിക്കുന്ന ഭൂതവിനായകനെ, ദേവീ, സ്വന്തം സിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആദ്യം പൂജിക്കണം।

Verse 113

ऊषराणां च सर्वेषां प्रभासक्षेत्रमूषरम् । पीठानां चैव पीठं च क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । सन्देहानां च सर्वेषामयं संदेह उत्तमः

സകല പവിത്ര ‘ഊഷര’ങ്ങളിലുമെല്ലാം പ്രഭാസക്ഷേത്രം തന്നെയാണ് പരമ ഊഷരം; എല്ലാ പീഠങ്ങളിലുമിത് തന്നെ പീഠം; എല്ലാ പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളിലുമിത് തന്നെ ഉത്തമക്ഷേത്രം. അതുപോലെ എല്ലാ സംശയങ്ങളിലുമിത് സംശയമേ ശ്രേഷ്ഠം—ഇവിടെ തന്നെയാണ് നിവൃത്തി ലഭിക്കുക.

Verse 114

ये केचिद्योगिनः संति शतकोटिप्रविस्तराः । तेषां क्षेत्रे प्रभासे तु रतिर्न्नान्यत्र कुत्रचित्

എത്രയോ യോഗികൾ ഉണ്ടെങ്കിലും—ശതകോടി വ്യാപ്തിയുള്ളവർ—അവരുടെ യഥാർത്ഥ രതി പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ; മറ്റെവിടെയും ഇല്ല.

Verse 115

लिंगादीशानभागे तु संस्थिता सुरसुन्दरि

ഹേ സുരസുന്ദരി, അവൾ അവിടെ ലിംഗത്തിന്റെ ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 116

मया या कथिता तुभ्यमुमा नाम कला शुभा । सा सती प्रोच्यते देवि दक्षस्य दुहिता पुरा

ഹേ ദേവി, ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞ ഉമാ എന്ന ശുഭകല—അവളെയാണ് പൂർവ്വകാലത്ത് ദക്ഷന്റെ പുത്രി ‘സതി’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി പറയുന്നത്.

Verse 117

दक्षकोपाच्छरीरं तु संत्यज्य परमा कला । हिमवंतगृहे जाता उमानाम्ना च विश्रुता

ദക്ഷന്റെ കോപം മൂലം ആ പരമകല ദേഹം ത്യജിച്ചു; പിന്നെ ഹിമവാന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ജനിച്ച് ‘ഉമാ’ എന്ന നാമത്തിൽ വിശ്രുതയായി.

Verse 118

तेन देवि त्वया सार्द्धं तत्रस्था वरदाः स्मृताः । नवकोट्यस्तु चामुंडास्तस्मिन्क्षेत्रे स्थिताः स्वयम्

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദേവി! നിനക്കൊപ്പം അവർ അവിടെ അധിവസിക്കുന്നവരായും വരദായകരായും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ സ്വയം ഒൻപത് കോടി ചാമുണ്ഡകൾ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 119

चैत्रे मासि सिताष्टम्यां तत्र त्वां यदि पूजयेत् । एक विंशतिजन्मानि दारिद्र्यं तस्य नो भवेत्

ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ല അഷ്ടമിദിനത്തിൽ അവിടെ (പ്രഭാസത്തിൽ) നിന്നെ പൂജിച്ചാൽ, ആ ഭക്തന് ഇരുപത്തൊന്ന് ജന്മങ്ങൾ വരെ ദാരിദ്ര്യം സംഭവിക്കുകയില്ല.

Verse 120

अमा सोमेन संयुक्ता कदाचिद्यदि लभ्यते । तस्यां सोमेश्वरं दृष्ट्वा कोटियज्ञफलं लभेत्

എപ്പോഴെങ്കിലും അമാവാസി സോമൻ (ചന്ദ്രൻ) സംയോഗത്തോടെ ലഭിച്ചാൽ, ആ അവസരത്തിൽ സോമേശ്വരനെ ദർശിച്ചാൽ കോടി യജ്ഞഫലം ലഭിക്കും.

Verse 121

एतत्क्षेत्रं महागुह्यं सर्वपातकनाशनम् । रुद्राणां कोटयो यत्र एकादश समासते

ഈ ക്ഷേത്രം മഹാഗുഹ്യവും സർവ്വപാതകനാശകവുമാണ്. ഇവിടെ ഏകാദശ രുദ്രന്മാർ—കോടിക്കോടി എണ്ണത്തിൽ—അധിവസിക്കുന്നു.

Verse 122

द्वादशात्र दिनेशानां वसवोऽष्टौ समागताः । गन्धर्वयक्षरक्षांसि असंख्याता गणेश्वराः

അവിടെ ദ്വാദശ ആദിത്യന്മാർ (ദിനേശന്മാർ)യും എട്ട് വസുക്കളും ഒന്നിച്ചുകൂടിയിരിക്കുന്നു; ഗന്ധർവ്വർ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ, കൂടാതെ അസംഖ്യ ഗണേശ്വരഗണങ്ങളും സന്നിഹിതരാണ്.

Verse 123

उमापि तत्र पार्श्वस्था सर्वदेवैस्तु संस्तुता । नन्दी च गणनाथो यो देवदेवस्य शूलिनः

അവിടെ ഉമാദേവിയും അവന്റെ പാർശ്വത്തിൽ നിലകൊണ്ട് സർവ്വദേവന്മാരാൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു; ദേവദേവനായ ശൂലധാരിയുടെ ഗണനാഥൻ നന്ദിയും അവിടെ തന്നെ വിരാജിക്കുന്നു।

Verse 124

महाकालस्य ये चान्ये गणपाः संति पार्श्वगाः । गंगा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती

മഹാകാലന്റെ മറ്റു ഗണപാലന്മാരും അവിടെ സമീപത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു; ഗംഗയും യമുനയും, അതുപോലെ ദേവി സരസ്വതിയും അവിടെ തന്നെയുണ്ട്।

Verse 125

अन्याश्च सरितः पुण्या नदाश्चैव ह्रदास्तथा । समुद्राः पर्वताः कूपा वनस्पतय एव च

മറ്റു പുണ്യസരിതകളും നദികളും ഹ്രദങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ട്; സമുദ്രങ്ങളും പർവ്വതങ്ങളും കിണറുകളും, പവിത്ര വൃക്ഷ-വനസ്പതികളും അവിടെ തന്നെയുണ്ട്।

Verse 126

स्थावरं जंगमं चैव प्रभासे तु समागतम् । अन्ये चैव गणास्तत्र प्रभासे संव्यवस्थिताः

പ്രഭാസത്തിൽ സ്ഥാവരവും ജംഗമവും ആയ സമസ്ത സൃഷ്ടിയും സമാഗമിച്ചിരിക്കുന്നു; മറ്റു പല ഗണങ്ങളും അവിടെ പ്രഭാസത്തിൽ തന്നെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।

Verse 127

न मया कथिताः सर्व उद्देशेन क्वचित्क्वचित् । भक्त्या परमया युक्तो देवदेवि विनायकम् । तृतीयं पूजयेत्तत्र वांछेत्क्षेत्रफलं यदि

ഞാൻ എല്ലാം വിവരിച്ചിട്ടില്ല—ചിലിടങ്ങളിൽ സൂചനമാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു. പരമഭക്തിയോടെ ഉള്ളവൻ, ക്ഷേത്രഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവിടെ തൃതീയാ തിഥിയിൽ ദേവദേവി വിനായകനെ പൂജിക്കണം।

Verse 128

द्वादशैवं तथा चाष्टौ चत्वारिंशच्च कोटयः । नदीनामग्नितीर्थस्य द्वारे तिष्ठंति भामिनि

ഹേ ഭാമിനി! പന്ത്രണ്ടും, കൂടാതെ എട്ടും, നാല്പത് കോടി നദികളും അഗ്നിതീർത്ഥത്തിന്റെ വാതിലിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 129

निर्माल्यलंघनं किंचिदज्ञाताद्यदि वै कृतम् । तत्सर्वं विलयं याति अग्नितीर्थस्य दर्शनात्

അറിയാതെ നിർമ്മാല്യലംഘനം മുതലായ ചെറിയ അപരാധം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അഗ്നിതീർത്ഥദർശനത്താൽ അതെല്ലാം ലയിച്ചുപോകുന്നു.

Verse 131

ये चांतरिक्षे भुवि ये च देवास्तीर्थानि वै यानि दिगंतरेषु । क्षेत्रं प्रभासं प्रवरं हि तेषां सोमेश्वरं देवि तथा वरिष्ठम्

ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും വസിക്കുന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരിലും, ദിക്കുകളിലാകെ ഉള്ള എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും, ഹേ ദേവി, പ്രഭാസക്ഷേത്രം ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠം; അതുപോലെ സോമേശ്വരനും പരമ ശ്രേഷ്ഠൻ.

Verse 132

ये चांडजाश्चोद्भिजाश्चैव जीवाः सस्वेदजाश्चैव जरायुजाश्च । देवि प्रभासे तु गतासवोऽथ मुक्तिं परं यांति न संशयोऽत्र

ഹേ ദേവി! അണ്ഡജം, ഉദ്ഭിജം, സ്വേദജം, ജരായുജം—ഏതു ജീവിയും പ്രഭാസത്തിൽ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്താൽ, സംശയമില്ലാതെ പരമമുക്തി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 133

इति निगदितमेतद्देवदेवस्य चित्रं चरितमिदमचिंत्यं देवि ते शंकरस्य । कलिकलुषविदारं सर्वलोकोऽपि यायाद्यदि पठति शृणोति स्तौति नित्यं य इत्थम्

ഹേ ദേവി! ദേവദേവനായ ശങ്കരന്റെ ഈ അത്ഭുതവും അചിന്ത്യവും ആയ ചരിതം ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു. ഇത് കലിയുടെ മലിനതയെ നശിപ്പിക്കുന്നു; നിത്യം വായിക്കുകയും കേൾക്കുകയും സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ എല്ലാവരെയും ആത്മകല്യാണത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

Verse 989

भूमिदंडश्च चंडश्च शंकुकर्णश्च वैधृतिः । तालचण्डो महातेजा विकटास्यो हयाननः

ഭൂമിദണ്ഡ, ചണ്ഡ, ശങ്കുകർണ, വൈധൃതി, മഹാതേജസ്സുള്ള താലചണ്ഡ, വികടാസ്യ, ഹയാനന—ഇവരാണ് എന്നു പേരുകൾ പറയുന്നു.