Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhasa Kshetra Mahatmya
This section is centered on Prabhāsa-kṣetra, a coastal pilgrimage region in western India traditionally associated with Somnātha/Someśvara worship and a dense network of tīrthas. The text treats the landscape as a ritual field where travel (yātrā), bathing, and recitation function analogously to Vedic rites, while also embedding the site in a broader purāṇic memory-map through genealogies of teachers and narrators.
Adhyayas in Prabhasa Kshetra Mahatmya
366 chapters to explore.
Adhyaya 1
प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रस्तावना (Prologue: Invocation, Authority, and Eligibility)
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासखण्डस्य कथाप्रसङ्गः प्रतिष्ठाप्यते, पुराणार्थविदां व्यासस्य प्रामाण्यं च निर्दिश्यते। नैमिषारण्यवासिनो मुनयः सूतं (रोमहर्षणं) प्रति प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं वक्तुं याचन्ते; पूर्वोक्तां ब्राह्मी-यात्रां स्मृत्वा विशेषतः वैष्णवीं रौद्रीं च यात्रां श्रोतुमिच्छन्ति। आरम्भे सोमेश्वरस्य स्तुत्या सह चिन्मात्रस्वरूपाय नमस्क्रिया, अमृत-विषयोः संरक्षणोपमा च दृश्यते। ततः सूतः हरिं ओंकारस्वरूपं परं चान्तर्बहिश्च व्यापिनं स्तौति, आगामिन्याः कथायाः सुबद्धत्वं, अलङ्कारयुक्तत्वं, पावनत्वं च वर्णयति। धर्मनियमाः प्रतिपाद्यन्ते—नास्तिकेभ्यो नोपदिशेत्; श्रद्धालुभ्यः शान्तेभ्यः योग्येभ्यश्चाधिकारिभ्यः पाठः। विशेषतः ब्राह्मणाधिकारः संस्कार-नित्यकर्म-आचारसम्पत्त्या सह निरूप्यते। अन्ते कैलासे शिवात् आरभ्य परम्परया सूतपर्यन्तं श्रुतिसंप्रदायः कथ्यते, येन प्रभासवृत्तान्तः परम्पराधारितः प्रमाणितश्च भवति।
Adhyaya 2
Purāṇa-lakṣaṇa, Purāṇa-anuक्रम, and Upapurāṇa Enumeration (पुराणलक्षण–पुराणानुक्रम–उपपुराणनिर्देश)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः कथायाः परीक्षालक्षणं गुणदोषांश्च पृच्छन्ति, प्रमाणरचनायाः विवेकं च ज्ञातुमिच्छन्ति। सूतः प्रत्युवाच—वेदस्य पुराणस्य च आद्युत्पत्तिं, पुराणस्य पूर्वं महद्विस्तारं, तथा व्यासेन काले काले संक्षेप्य अष्टादशमहापुराणरूपेण विभागं च। ततः महापुराणानामुपपुराणानां च नामानि, प्रायः श्लोकसंख्यया सह, लेखनदानादिविधिना च निर्दिश्यन्ते; ग्रन्थप्रतिलिपिः, दानं, तदनुष्ठानसहितं पुण्यहेतुत्वेन प्रतिपाद्यते। पुराणस्य पञ्चलक्षणं—सर्गः, प्रतिसर्गः, वंशः, मन्वन्तरम्, वंशानुचरितम्—स्पष्टं क्रियते; गुणभेदेन सात्त्विकराजसतामसपुराणविभागः, तदनुसारं देवताप्राधान्यं च निरूप्यते। अन्ते इतििहास–पुराणपरम्परया वेदार्थस्य स्थैर्योपकारकत्वं पुराणानां पुनः प्रतिपाद्य, स्कन्दपुराणस्य सप्तविभागेषु प्राभासिकखण्डस्य स्थानं दर्श्यते, देशाधिष्ठितपुण्यभूगोलस्य प्रस्तावनया।
Adhyaya 3
तीर्थविस्तरप्रश्नः प्रभासरहस्यप्रकाशश्च (Inquiry into the Spread of Tīrthas and the Revelation of Prabhāsa’s Secret)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पूर्वोक्तसृष्टिवृत्तान्तानन्तरं तीर्थानां क्रमबद्धं विस्तरं पप्रच्छुः। सूतः कैलासे पूर्वं प्रवृत्तं संवादं स्मारयति—यत्र देवी दिव्यसभां दृष्ट्वा शिवं दीर्घस्तोत्रेण स्तौति। ततः शिवः शिवशक्त्योः परमाभेदं प्रतिपादयन् व्यापकं तादात्म्यवचनमालां वदति—यज्ञकर्मसु, लोकव्यापारेषु, कालपरिमाणेषु, प्रकृतिबलेषु च परस्परव्याप्तिं दर्शयति। देवी कलियुगपीडितानां प्राणिनां हिताय व्यवहार्यं उपदेशं याचते—यस्य तीर्थस्य दर्शनमात्रेण सर्वतीर्थफलप्राप्तिः स्यात्। शिवः भारतवर्षे प्रमुखतीर्थानि निर्दिश्य अन्ते प्रभासं गुह्यं परमं क्षेत्रं समुद्धरति। कपटिनां हिंसकानां नास्तिकानां वा यात्रिकाणां फलाभावं नीत्या दर्शयति, क्षेत्रस्य महिमा च रक्षित इति सूचयति। अन्ते सोमेश्वरलिङ्गस्य प्रकाशः, तस्य सृष्ट्यादिकारणत्वं, तथा इच्छाज्ञानक्रियाशक्तीनां त्रयस्य जगत्कर्मार्थं प्रादुर्भावश्च कथ्यते; श्रद्धया शृण्वतां पावनत्वं स्वर्गप्राप्तिश्च फलश्रुतिरूपेण निगद्यते।
Adhyaya 4
प्रभासक्षेत्रप्रमाण-त्रिविधविभाग-श्रीसोमेश्वरमाहात्म्य (Prabhāsa: Measurements, Threefold Division, and the Somēśvara Discourse)
अध्यायेऽस्मिन् देवी प्रभासतीर्थस्य सर्वतीर्थोत्तमत्वं तथा तत्र कृतकर्मणामक्षयफलत्वकारणं विस्तरेण पृच्छति। ईश्वरः प्रत्युवाच—प्रभासः मम परमप्रियं क्षेत्रं, यत्राहं नित्यं सन्निहितो भवामि; अतः तत्र श्रद्धया कृतं दान-तपः-यज्ञादि न क्षीयते। ततः स क्षेत्रस्य त्रिविधं प्रमाण-विभागं निरूपयति—क्षेत्रं, पीठं, गर्भगृहं च; एतेषु क्रमशः फलवृद्धिः। सीमालक्षणानि, दिक्चिह्नानि, तथा अन्तःस्थितं रुद्र-विष्णु-ब्रह्मविभागं निर्दिश्य, तीर्थसंख्याः कथ्यन्ते; रौद्री-वैष्णवी-ब्राह्मी यात्राः क्रमशः इच्छाशक्ति-क्रीयाशक्ति-ज्ञानशक्तिभिः संबध्यन्ते। अनन्तरं प्रभासे नियमेन वासः, सोमेश्वरभक्तिः, कालभैरवस्य/कालाग्निरुद्रस्य रक्षण-शुद्धिकर्म च अन्यतीर्थयात्राभ्यः श्रेष्ठतया प्रतिपाद्यते। शतरुद्रीयस्य शैवलिटुर्ग्यायाः आदर्शत्वं, विनायक-दण्डपाणि-गणादिरक्षकानां वर्णनं, तथा द्वारदेवतापूजनं, घृतकम्बलाद्यर्पणं, विशेषरात्रिषु विधयश्च निर्दिश्यन्ते।
Adhyaya 5
प्रभासक्षेत्रस्य अतिविशेषमहिमा — The Supreme Eminence of Prabhāsa-kṣetra
अध्यायेऽस्मिन् सूतप्रस्तावानन्तरं देवी प्रभासक्षेत्रस्य महिमानं विस्तरेण श्रोतुमिच्छति। ईश्वरः प्रभासं स्वस्य प्रियं क्षेत्रं वदन् तत्र योगिनां विरक्तानां च परा गतिः सुलभेति प्रतिपादयति; ये तत्र देहं त्यजन्ति ते शिवलोकं यान्तीति च। ततः मārkaṇḍeya-दुर्वासो-भरद्वाज-वसिष्ठ-कश्यप-नारद-विश्वामित्रादयः महर्षयः क्षेत्रं न परित्यजन्ति, निरन्तरं लिङ्गपूजां कुर्वन्तीति गणयति। अग्नितीर्थे, रुद्रेश्वरे, कम्पर्दीशे, रत्नेश्वरे, अर्कस्थले, सिद्धेश्वरे, मārkaṇḍेयस्थाने, सरस्वती/ब्रह्मकुण्डे च जपपूजासमूहानां बहुल्यं संख्याभिः सूच्यते। फलेषु—चन्द्रशेखरस्य दर्शनं वेदान्तप्रशंसितं समग्रफलप्रदं, स्नानपूजयोः यज्ञफलप्रदत्वं, पिण्डश्राद्धादिभिः पितॄणां विशेषोद्धारः, जलस्पर्शमात्रेणापि पुण्यसिद्धिरिति श्रूयते। विघ्नकर्तारौ विभ्रम-संभ्रमौ गणौ, विनायकप्रायोपसर्गाः ‘दश दोषाः’ चोक्ताः; तेषां शमनाय दण्डपाणेः भक्त्या दर्शनं विधीयते। अन्ते सर्ववर्णानां कामिनां निष्कामानां च प्रभासे मरणं शिवस्य दिव्यधामप्राप्तिकरमिति सार्वत्रिकीकरणं, महादेवगुणानां चावर्णनीयत्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 6
सोमेश्वरलिङ्गस्य परमार्थवर्णनम् (Theological Description of the Someshvara Liṅga at Prabhāsa)
अध्यायेऽस्मिन् देवी पूर्वोक्तकथायाः अतिशयमाहात्म्यं प्रशंस्य पृच्छति—किमर्थं सोमेश्वरलिङ्गस्य प्रभावोऽन्येषु लोकप्रसिद्धेषु लिङ्गेषु श्रेष्ठः, तथा प्रभासक्षेत्रस्य विशेषशक्तिः का इति। ईश्वरः प्रत्युवाच—एतदुपदेशं परमं रहस्यं, सर्वतीर्थव्रतजपध्यानयोगेषु प्रभासमाहात्म्यं सर्वोत्तमम् इति। ततः सोमेश्वरलिङ्गस्य परमार्थलक्षणं निरूप्यते—तद्ध्रुवम्, अक्षयम्, अव्ययम्; भयमलपराधीनकल्पनाविस्ताररहितम्; स्तुतिवाक्यगोचरातीतं, वाचामगोचरं च। तथापि साधकानां बोधाय ज्ञानदीपवत् प्रकटं, प्रणव-शब्दब्रह्मस्वरूपं, हृदयपद्मे द्वादशान्ते च निहितमिव, केवलं द्वैतवर्जितं च कथ्यते। वेदवाक्यसदृशेन ‘महान्पुरुषः तमसः परस्तात्’ इति ज्ञेयत्वं सूच्यते, तथा सहस्रवर्षैरपि तस्य माहात्म्यं वक्तुमशक्यमिति निगद्यते। फलश्रुतौ सर्ववर्णानां पाठश्रवणाभ्यां पापनाशः, इष्टसिद्धिश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 7
सोमेश्वरनाम-प्रभाव-वर्णनम् | Someshvara: Names Across Kalpas, Boon of Soma, and the Sacred Topography of Prabhāsa
अध्यायेऽस्मिन् देवी पूर्वस्तुतिं श्रुत्वा शङ्करं पृच्छति—“सोमेश्वर” इति नाम कुतः, कथं स्थिरं, काले काले च कथं भिन्नं भवति? लिङ्गस्य पूर्वापर-नामानि कानीति च। ईश्वरः कालचक्रे ब्रह्मकल्पानुसारं लिङ्गस्य नामभेदं निरूप्य, ब्रह्मणः भिन्नभिन्न-स्वरूपानुगुणं नामपरम्परां वदति; वर्तमानकाले “सोमनाथ/सोमेश्वर” इति, भविष्ये “प्राणनाथ” इति च नाम निर्दिशति। देव्याः स्मृतिनाशः पुनःपुनरवतार-प्रकृत्यनुगुणत्वात् इति व्याख्याय, शिवः कल्पान्तराणि प्रति तस्याः नानारूप-नामानि कथयन् तत्त्वं, देहधारणं, विस्मरणं च जगत्कर्मणि प्रकृतेः सम्बन्धेन योजयति। अनन्तरं “सोमनाथ” इति नामस्य स्थैर्यं सोमचन्द्रस्य तपः, लिङ्गपूजा (अत्र उग्रनाम्ना निर्दिष्टस्य) च, तथा वरदानं—ब्रह्मकल्पपर्यन्तं सर्वेषां चन्द्राधिकारिणां मध्ये “सोमनाथ” नाम प्रसिद्धं भवतु—इति आख्यानेन स्थाप्यते। ततः प्रभासक्षेत्रस्य मानं, मध्यपावन-परिसरः, दिक्पर्यन्त-सीमाः, समुद्रसमीपे लिङ्गस्य स्थितिः च वर्ण्यते। अस्मिन् पवित्रवृत्ते देहत्यागिनां मोक्षफलम्, क्षेत्रे पापाचार-वर्जनस्य नीत्युपदेशः, तथा घोरापराधिनां निग्रहार्थं विघ्ननायकस्य रक्षण-व्यवस्था च निर्दिश्यते। अन्ते सोमेश्वरलिङ्गस्य अतिप्रियत्वं, सर्वतीर्थ-लिङ्गसङ्गमत्वं, भक्त्या स्मरणेन जप-नियमेन च मुक्तिदायकत्वं इति महिमा पुनः पुनः स्तूयते।
Adhyaya 8
श्रीसोमेश्वरैश्वर्यवर्णनम् (Description of the Sovereign Powers of Śrī Someśvara)
अध्यायेऽस्मिन् देवी–ईश्वरसंवादः प्रवर्तते। देवी सोमेश्वरस्य पावनमहिम्नः पुनर्वर्णनं तथा ब्रह्मा–विष्णु–ईशत्रयात्मकं तत्त्वनिरूपणं च याचते। ईश्वरः प्रत्युवाच—प्रभासे स्थितात् सोमेश्वरलिङ्गात् अद्भुतप्रभावाः प्रादुर्भवन्ति; बहवो मुनयः तपसा सिद्धाः लिङ्गे प्रविश्य तत्रैव लीयन्ते इति श्रूयते, तथा सिद्धि-वृद्धि-तुष्टि-ऋद्धि-पुष्टि-कीर्ति-शान्ति-लक्ष्म्यादयः शक्तयः तस्मादेव व्यक्तीभूय निःसरन्ति। ततः मन्त्रसिद्धयः, योगरसायनानि, औषधिरसाः, गरुडविद्या, भूततन्त्रं, खेचरी-अन्तरीप्रभृतयः विशेषपरम्पराश्च तस्यैव क्षेत्रस्य प्रसादरूपेण निरूप्यन्ते। युगयुगे प्रभासे सोमेश्वरे सिद्धिं प्राप्तानां सिद्धगणानां (पाशुपतसम्बद्धानामपि) नामानि कीर्त्यन्ते; दुष्कर्मवशात् सामान्यजनाः क्षेत्रमहत्त्वं न जानन्तीति चोच्यते। ग्रहदोषाः, भूतप्रेताद्युपद्रवाः, नानारोगाश्च सोमेश्वरदर्शनमात्रेण प्रशाम्यन्तीति विस्तरेण निर्दिश्यते। अन्ते सोमेश्वरः पश्चिमो भैरवः, कालाग्निरुद्र इत्यादिभिः नामभिः समीकृत्य, तस्य माहात्म्यं “सर्वपातकनाशनम्” इति संक्षेपेण पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 9
मुण्डमालारहस्यं तथा प्रभासक्षेत्रतत्त्वनिर्णयः (The Secret of the Skull-Garland and the Tattva-Doctrine of Prabhāsa)
अध्यायेऽस्मिन् देवी प्रभासे शङ्करं सोमेश्वरनाम्ना प्रणम्य कालाग्निरूपदर्शनं स्मरति। अनादिनिधनस्य, प्रलयातीतस्य च प्रभोः मुण्डमालाधारणं कथं स्यात् इति सा संशयं पृच्छति। ईश्वरः प्रत्युवाच—अनन्तकल्पपरम्परायां बहवो ब्रह्माणो विष्णवश्च जायन्ते लीयन्ते च; तेषां मुण्डमाला पुनःपुनः सृष्टिप्रलयेषु प्रभुत्वचिह्नम्। ततः प्रभासस्थस्य शिवस्य शान्तं तेजोमयं रूपं वर्ण्यते—आदिमध्यान्तवर्जितम्, वामे विष्णुः, दक्षिणे ब्रह्मा, वेदाः अन्तःस्थिताः, लोकदीप्ता नेत्ररूपेण। एतेन देव्या संशयो निवर्तते, सा च विस्तरेण स्तोत्रं करोति। अनन्तरं देवी प्रभासक्षेत्रमहिमानं विस्तरेण श्रोतुमिच्छति, तथा विष्णोः द्वारकात्यागः प्रभासे देहत्यागश्च किमर्थम् इति बहून् प्रश्नान् करोति—तस्य जगत्कारणत्वं, अवतारकार्यं, नियतिः इत्यादि। सूतः प्रसङ्गं निरूप्य, ईश्वरः ‘रहस्यं’ प्रवर्तयति—प्रभासः सर्वतीर्थेभ्यः फलाधिकः; अत्र ब्रह्म-विष्णु-रौद्रतत्त्वानां विशेषसमवायः। तत्त्वसंख्याः (२४/२५/३६) ब्रह्मा-विष्णु-शिवसन्निधिभिः सम्बध्यन्ते। अन्ते फलश्रुतिः—प्रभासे मरणं सर्ववर्णाश्रमेषु, सर्वयोनिषु च जनानां, महापातकभारितानामपि, उच्चगतिदं पावनं च इति क्षेत्रशुद्धितत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 10
तत्त्वतीर्थ-निरूपणम् (Mapping of Tattva-Tīrthas and the Sanctity of Prabhāsa)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति तत्त्वतीर्थानां निरूपणं करोति, यथा भूततत्त्वानां विभागः तीर्थयात्रारूपेण प्रकाशते। पृथिव्यापस्तेजोवाय्वाकाशरूपाणि क्षेत्राणि क्रमशः ब्रह्मा-जनार्दन-रुद्र-ईश्वर-सदाशिवैः अधिष्ठितानीति, तेषु स्थितानि तीर्थानि तत्तद्देवतासन्निध्यभागिनीत्यपि प्रतिपाद्यते। ततः आपः, तेजः, वायुः, आकाशं च आश्रित्य अष्टकादिरूपैः तीर्थसमूहाः क्रमशः निर्दिश्यन्ते; विशेषतः आप्तत्त्वं नारायणस्य प्रियतमं, ‘जलशायी’ इति नाम्ना च स्मर्यते। अथ भल्लुकातीर्थं नाम सूक्ष्मं शास्त्रविना दुर्ज्ञेयं, केवलदर्शनमात्रेण बहुलिङ्गपूजाफलसमं फलदं च कथ्यते। मासव्रतानि, अष्टमी-चतुर्दशी, ग्रहणकालः, कार्त्तिकी च—एतेषु कालेषु प्रभासलिङ्गानां विशेषपूजा विधीयते; सरस्वत्याः सागरसंयोगे बहुतीर्थसमागमश्च वर्ण्यते। अनन्तरं कल्पभेदेषु क्षेत्रस्य नानानामानि दीर्घेण क्रमेनोच्यन्ते, तथा नानारूपपरिमाणयुक्तानां उपक्षेत्राणां बहुलता निरूप्यते। उपसंहारे प्रलयानन्तरमपि प्रभासक्षेत्रस्य अवस्थितिपावनत्वं पुनरुक्तं, श्रवणपाठयोः पापशोधनशक्तिः प्रशंसिता, तथा ‘रौद्र’ दिव्याख्यानश्रवणेन परलोकगतिः श्रेष्ठा भवतीति फलश्रुतिः प्रदत्ता।
Adhyaya 11
प्रभासक्षेत्रनिर्णयः — Cosmography of Bhārata and the Etiology of Prabhāsa
अध्यायेऽस्मिन् देव्या प्रश्नप्रेरितं तत्त्वविवेचनं प्रवर्तते। हृष्टापि जिज्ञासुः देवी प्रभासक्षेत्रस्य विस्तरं वृत्तान्तं पृच्छति। ईश्वरः प्रथमं जम्बूद्वीपस्य भारतवर्षस्य च परिमाणसीमानिर्णयं कृत्वा भारतं प्रधानं कर्मभूमिं निरूपयति, यत्र पुण्यपापयोः फलप्राप्तिः प्रत्यक्षतया प्रवर्तते। ततः कूर्मरूपेण भारतदेहस्य कल्पनां कृत्वा नक्षत्रसमूहान्, राशिस्थानानि, ग्रहाधिपत्यानि च देशाङ्गेषु विन्यस्यति; ग्रह-नक्षत्रपीडया यथा यत्र देशपीडा भवति, तत्र तीर्थकर्माणि शान्त्यर्थं विधेयानीति निदानसूत्रं दर्शयति। एतस्मिन् मानचित्रिते देशे सौराष्ट्रं निर्दिश्य समुद्रसमीपं प्रभासं विशिष्टं भागं वदति, यत्र मध्यपिठिकायां ईश्वरः लिङ्गरूपेण निवसति—कैलासादपि प्रियतरं, गुह्यरूपेण रक्षितं च। “प्रभास”शब्दस्य नानार्थाः प्रदर्श्यन्ते—प्रकाशत्वात्, ज्योतिषां तीर्थानां च मध्ये प्राधान्यात्, सूर्यसन्निधेः, पुनः प्राप्तप्रभात्वाच्च। अनन्तरं देवी वर्तमानकल्पे तस्योत्पत्तिकथां पृच्छति। ईश्वरः सूर्यस्य विवाहान् (द्यौः/प्रभा तथा पृथिवी/निक्षुभा), संज्ञायाः सूर्यतेजसः असह्यत्वेन दुःखं, छायाप्रतिस्थापनं, यमयमुनादिजननं, ततः सूर्याय रहस्यप्रकाशनं, विश्वकर्मणा सूर्यतेजसः क्षौर-शमनं च कथयति। अन्ते मुख्यं देशनिबन्धनं प्रतिपाद्यते—सूर्यस्य ऋग्मयस्य तेजसः कश्चित् अंशः प्रभासे पतित इति; तेनैव क्षेत्रस्य अतिशयपावनता नामनिर्वचनं च प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 12
Yameśvarotpatti-varṇanam (Origin Account of Yameśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः शब्दव्युत्पत्त्या सह तीर्थप्रामाण्यं निरूपयति। प्रथमं राज्ञः राज्ञ्याश्च तथा ‘छाया’ इति पदस्य धात्वर्थनिबद्धं व्याख्यानं कृत्वा नामरूपयोः तात्त्विकं महत्त्वं दर्शयति। ततः वर्तमानं मनुं वंशपरम्परायां स्थापयन् शङ्खचक्रगदाधर-लक्षणैर्वैष्णवचिह्नितं पुरुषं निर्दिशति, यमं च ‘हीनपाद’ इति दोषयुक्तं दर्शयित्वा तस्य शमनाय कर्मोपायं सूचयति। यमः प्रभासक्षेत्रं गत्वा दीर्घकालं तपः करोति, महाकालपर्यन्तं लिङ्गं समाराधयति। तेन प्रसन्न ईश्वरः बहून् वरान् दत्त्वा तत्र स्थायीं संज्ञां प्रतिष्ठापयति—तत् स्थानं ‘यमेश्वर’ इति ख्यातं भवति। अन्ते फलश्रुतिरिवोक्तिः—यमद्वितीयायां यमेश्वरदर्शनात् यमलोकदर्शनं न भवतीति; एवं प्रभासतीर्थयात्रायां कालविशेषस्य मोक्षोपयोगिता प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 13
Arka-sthala-prādurbhāva and Prabhāsa-kṣetra-tejas (Origin of Arkāsthala and the Radiant Sanctification of Prabhāsa)
अध्यायेऽस्मिन् देवी–ईश्वरसंवादः प्रवर्तते। देवी पृच्छति—शाकद्वीपे गतिमानः सूर्यः कथं क्षुरधारासदृशेन पितृश्वशुरसम्बन्धनिमित्तेन छिन्न इवाभूत्, प्रभासे च पतितं बहु तेजः किमभवत् इति। ईश्वरः “उत्तमं सूर्य-माहात्म्यम्” उपदिशति, यस्य श्रवणेन पापक्षयः स्यात्। तत्र कथ्यते—सूर्यस्य आद्यं तेजोऽंशः प्रभासे पतित्वा स्थालाकारं जगाम; आदौ जाम्बूनदवर्णं, पश्चान्माहात्म्यबलात् पर्वताकारं च। लोकहिताय तत्र सूर्यः अर्करूपेण प्रतिमारूपेण प्रादुर्भूतः। युगानुसारं नामानि निर्दिश्यन्ते—कृते हिरण्यगर्भः, त्रेतायां सूर्यः, द्वापरे सविता, कलौ अर्कस्थलम्; अवतरणं च द्वितीयमन्वन्तरे स्वारोचिषमनौ काले इति। ततः रेणुरूपेण तेजसः प्रसारात् क्षेत्रसीमा योजनेषु नद्यः समुद्रश्च निर्दिश्यन्ते, सूक्ष्मतेजोमण्डलं पृथगपि कथ्यते। ईश्वरः स्वनिवासं तस्मिन् तेजोमण्डले मध्यस्थं नेत्रपुतलिकावत् निरूप्य “प्रभास” इति नाम्नः कारणं वदति—तस्य गृहं सूर्यतेजसा प्रभासते। फलश्रुतौ—अर्करूपेण सूर्यदर्शनात् पापनाशः, सूर्यलोके महिमाप्राप्तिश्च; स यात्री सर्वतीर्थस्नातः सर्वयज्ञदानकृत् इव मन्यते। नियमानुशासनं च—अर्कपत्रेषु भक्षणं निन्द्यं, महाशौचदोषकरं, तस्मात् परिहार्यं। प्रथमदर्शने अर्कभास्करस्य विदुषे ब्राह्मणाय महिषदानं विधीयते, ताम्रवर्णवस्त्रादिस्मरणं तथा समीपवह्निकोणसम्बन्धः। अन्ते सिद्धेश्वरलिङ्गस्य (कलौ प्रसिद्धस्य, पूर्वं जैगीषव्येश्वरनाम्नः) दर्शनात् सिद्धिप्रदत्वं, तथा भूमिगतद्वारवर्णनं—यत्र राक्षसाः सूर्यतेजसा दग्धाः; कलौ योगिनीमातृदेवीभिः रक्षितं द्वारमिव तिष्ठति। माघकृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ बलिपुष्पोपहारैः पूजाविधानं सिद्ध्यर्थं कथ्यते। उपसंहारे—एतदुपदेशं श्रुत्वा आचरन् जनः देहान्ते सूर्यलोकं यातीति पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 14
जैगीषव्यतपः–सिद्धेश्वरलिङ्गमाहात्म्य (Jaigīṣavya’s Austerities and the Glory of the Siddheśvara Liṅga)
अध्यायेऽस्मिन् देवी–ईश्वरयोः संवादरूपेण प्रभासक्षेत्रस्य सूर्यसम्बद्धं माहात्म्यं, अर्कस्थलस्य आद्यत्वं देशभूषणत्वं च, तथा पूजाविधानं मन्त्राः क्रियाः पर्वकालाश्च विस्तरेण पृष्टाः। ईश्वरः तस्योत्तरं कृत्वा कृतयुगप्रसिद्धं दृष्टान्तं कथयति। शतकलाकपुत्रो महर्षिर्जैगीषव्यः प्रभासं समागत्य दीर्घकालपर्यन्तं क्रमशः तपश्चर्यां चकार—वायुभक्षणं, जलाहारः, पर्णाहारः, चान्द्रायणव्रतचक्राणि च; अन्ते तीव्रसंयमेन लिङ्गपूजां समाराधयामास। तदा शिवः प्रादुर्भूय संसारच्छेदकं ज्ञानयोगं ददौ, अमानित्वं क्षमा दमश्च धर्मस्थैर्यहेतून् उपदिदेश, योगैश्वर्यं च दिव्यदर्शनस्य भविष्यत्सुलभतां प्रतिजज्ञे। युगान्तरफलमपि निरूप्यते—कलियुगे तदेव लिङ्गं ‘सिद्धेश्वर’ इति विख्यातं भवति; जैगीषव्यगुहायां पूजायोगाभ्यासौ शीघ्रपरिणामदौ, शुद्धिकरौ, पितृणां च हितकरौ इति। अन्ते फलश्रुत्या सिद्धलिङ्गपूजनस्यातुल्यपुण्यं विश्वतुलनया प्रशस्यते।
Adhyaya 15
पापनाशनोत्पत्तिवर्णनम् | Origin Account of the Pāpa-nāśana Liṅga
अस्मिन्नध्याये पापनाशनाख्यस्य लिङ्गस्य संक्षिप्तं तत्त्व-क्रियाविवरणं प्रदर्श्यते। ईश्वरवाक्येन प्रभासक्षेत्रस्य दिक्-विशेषे सूक्ष्मस्थलविन्यासः कथ्यते—सिद्धलिङ्गस्य समीपे अरुणसम्बद्धं पापनाशनलिङ्गं प्रतिष्ठितमिति। अपरत्र सूर्यस्य सारथिना तस्य प्रतिष्ठा कृतैवेत्युक्त्या सौरसम्बन्धः दृढीकृतः, तथापि शैवचिह्नं लिङ्गमेव पूजाकेंद्रं भवति। ततः कालविधानं स्पष्टं निर्दिश्यते—चैत्रमासे शुक्लपक्षस्य त्रयोदश्यां विधिवद् भक्त्या पूजनं कार्यम्। तस्य फलम् ‘पुण्डरीक’फलतुल्यं समं वा इति प्रतिज्ञाय पुण्यपरिमाणनिर्देशः क्रियते। उपसंहारे प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यस्य प्रथमभागे पञ्चदशोऽध्याय इति कोलफोनेन निर्दिश्यते।
Adhyaya 16
पातालविवरमाहात्म्यं (Glory of the Pātāla Fissure near Arkasthala)
ईश्वरः देवीं प्रभासेऽर्कस्थलस्य समीपे स्थितस्य महतः पातालविवरस्य माहात्म्यं कथयति। आदौ तमसि स्थिते जगति सूर्यद्वेषिणो बलवन्तोऽसंख्ये राक्षसाः समुत्पन्नाः; ते उदयन्तं दिवाकरं परिहासवाक्यैः प्रत्यवदन्। तदा सूर्यः धर्म्येण कोपेन तेजो वर्धयामास; तस्य तीक्ष्णदृष्ट्या ते राक्षसाः क्षीणग्रहा इव, पतितफलोपमा वा यन्त्रविमुक्तशिलावत्, नभसः पतिताः। वायुप्रेरिताः प्रहारेण च भूमिं विदार्य रसातलं प्रविष्टाः, अन्ते प्रभासं प्राप्ताः; तेषां पतनसमये पातालविवरस्य प्राकट्यं दृश्यते। अर्कस्थलं सर्वसिद्धिप्रदं देवस्थानं, तस्य समीपेऽयं विवरः प्रधानः; अन्ये बहवो विवराः कालेन गुप्ताः, अयं तु प्रकट एव। एतत् स्थानं सूर्यतेजसः मध्यभाग इव सुवर्णप्रभं, सिद्धेशेन रक्षितं, विशेषतः सूर्यपर्वसु महाफलप्रदम्। ब्राह्मी-हिरण्या-सागराणां त्रिसङ्गमः कोटितीर्थफलसमः कथ्यते। श्रीमुखद्वारे चतुर्दश्यां संवत्सरपर्यन्तं सुनन्दादिमातृगणपूजा, पुष्पधूपदीपादिभिः नैवेद्यैः प्राचीनविध्यनुसारैश्च, ब्राह्मणभोजनं च विहितम्; तेन सिद्धिः, तथा एतन्माहात्म्यश्रवणेन सत्पुरुषो विपद्भ्यः प्रमुच्यते।
Adhyaya 17
Arkasthala-Sūryapūjāvidhi: Dantakāṣṭha, Snāna, Arghya, Mantra-nyāsa, and Phalaśruti (अर्कस्थल-सूर्यपूजाविधिः)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे अर्कस्थले भास्करस्य पूजाविधिं देवीं प्रति उपदिशति। आदित्यः देवतानां आद्यः, चराचरजगतः धारण-निर्माण-प्रलयकर्तेति विश्वव्यवस्थायाः कारणं प्रतिपाद्यते, तेन कर्मकाण्डः ब्रह्माण्डनियमेन सह संबध्यते। ततः शौचक्रमः निरूप्यते—मुख-वस्त्र-देहशुद्धिः, दन्तकाष्ठस्य विधिः (अनुज्ञातवृक्षाः, तेषां फलानि, निषेधाः, आसनं, दन्तधावनमन्त्रः, परित्यागविधिः), मन्त्रयुक्तं स्नानं पवित्रमृदाजलेन च। तर्पण-सन्ध्या-सूर्यार्घ्यदानं च विस्तरेण, पापक्षय-पुण्यवृद्धिफलश्रुत्या सह कथ्यते; ये विस्तीर्णदीक्षाविधिं कर्तुं न शक्नुवन्ति तेषां कृते वेदमार्गः, आवाहन-पूजनार्थं वैदिकमन्त्राः निर्दिश्यन्ते। मण्डलप्रतिष्ठा, अङ्गन्यासः, ग्रह-दिक्पालस्थापन-पूजनं, आदित्यध्यानं च वर्ण्यते। मूर्तिपूजायां अभिषेकद्रव्याणि, उपवीत-वस्त्र-धूप-गन्धानुलेपन-दीप-आरात्रिकादिक्रमः, प्रियपुष्प-गन्ध-दीपाः, अर्पणानर्हवस्तूनि च निर्दिष्टानि; लोभादिदोषनिषेधः प्रसादव्यवहारे च सावधानता उपदिश्यते। अन्ते राहोर्ग्रहणव्याख्या (आवरणरूपं न तु भक्षणम्), गोपनीयताविधानं, तथा श्रवण-पठनफलानि—समाजार्थसमृद्धि-रक्षा-कल्याणप्रदत्वेन—विविधजनसमुदायानां प्रति प्रतिपाद्यन्ते।
Adhyaya 18
चन्द्रोत्पत्तिवर्णनम् — Origin of the Moon and Śiva as Śaśibhūṣaṇa (Moon-adorned)
अष्टादशोऽध्यायः सूतप्रवृत्तां कथां प्रवर्तयति। प्रभासक्षेत्रमहात्म्यस्य विस्तरेण श्रवणानन्तरं देवी शङ्करदेशितेनोपदेशेन स्वस्य मोक्षोपयोगिनीं ज्ञानपरिणतिं निवेदयति—भ्रमसंशयस्य निवृत्तिः, मनसः प्रभासे स्थैर्यम्, तपसः फलसिद्धिश्च। ततः सा शिरसि स्थितस्य शशिनः—चन्द्रस्य—उत्पत्तिकालं कारणं च पृच्छति। ईश्वरः वराहकल्पे आद्यसृष्टिकालेषु स्थितां कथां कालगणनया सह निरूपयति। क्षीरोदमनथने चतुर्दशरत्नान्युदभवन्; तेषु चन्द्रः प्रभामयः तेजोमयश्चोत्पन्न इति कथ्यते। शिवः स्वयमेव तं शशिनं धारयतीति वदन् विषपानप्रसङ्गं च स्मारयति, मोक्षलक्षणं प्रतीकत्वं च तस्य भूषणस्य दर्शयति। अन्ते प्रभासे स्वयम्भूलिङ्गरूपेण तस्य नित्यस्थितिः, सर्वसिद्धिप्रदत्वं, कल्पपर्यन्तस्थैर्यं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 19
कला-मान, सृष्टि-प्रलय-क्रम, तथा चन्द्र-लाञ्छन-कारण (Measures of Time, Creation–Dissolution Sequence, and the Cause of the Moon’s Mark)
अध्यायेऽस्मिन् देवी चन्द्रस्य नित्यपूर्णत्वाभावस्य कारणं पृच्छति। तदा ईश्वरः कालस्य षोडशकलात्मकं स्वरूपं निरूपयति—अमावास्यादारभ्य पूर्णिमापर्यन्तं तिथयः कलारूपेण व्यवस्थिताः। अनन्तरं त्रुटि-लव-निमेष-काष्ठा-कलामुहूर्तादिभिः आरभ्य अहोरात्र-पक्ष-मास-अयन-वर्ष-युग-मन्वन्तर-कल्पपर्यन्तं कालमानक्रमः प्रतिपाद्यते, यत्र यज्ञादिकर्मणां कालः विश्वकालविस्तारेण संबध्यते। एतस्मिन्नवसरे माया/शक्तिः सृष्टि-स्थिति-प्रलयानां प्रवर्तिका इति तत्त्वतः कथ्यते, तथा यत् उत्पद्यते तत् स्वकारणमेव पुनरावर्तते इति चक्रात्मकनियमः प्रतिपाद्यते। पश्चात् देवी सोमस्य अमृतोद्भवत्वेऽपि भक्तिप्रियत्वेऽपि लाञ्छनकारणं जिज्ञासते; ईश्वरः तद् दक्षशापजन्यं वदति। असंख्यचन्द्राः, ब्रह्माण्डानि, कल्पाश्च आविर्भवन्ति विलीयन्ते च; सर्गसंहारयोः एक एव परमेश्वरः नियन्तेति निश्चयः। उत्तरभागे कल्प-मन्वन्तरस्थानेषु कालविन्यासः, पूर्वावतारस्मरणं, तथा धर्मसंस्थापनार्थं विष्णोरवतारपरम्परा—भविष्यत्काले कल्क्यवतारस्यापि निर्देशेन—संक्षेपेण निरूप्यते।
Adhyaya 20
दैत्यावतारक्रमः—सोमोत्पत्तिः—ओषधिनिर्माणं च (Order of Asura Incarnations, Soma’s Emergence, and the Origin of Plants)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति दीर्घकालपर्यन्तं दैत्य-राक्षससम्बद्धानां प्रभुत्वानां क्रमं निरूपयति। हिरण्यकशिपोः बलिश्च प्रमुखौ राजानौ निर्दिश्य युगवत् कालचक्रेषु तेषां जय-पराजयौ, लोकव्यवस्थायाः पुनःस्थापनं च कथ्यते। अनन्तरं राजवंश-वंशावलीप्रसङ्गः प्रवर्तते—पुलस्त्यवंशः, कुबेर-रावणादीनां जन्म, नामकरणस्य कारणलक्षणानि च वर्ण्यन्ते। ततः अत्रेस्तपसा सोमस्य (चन्द्रस्य) उत्पत्तिः, तस्य पतनप्रसङ्गे जगतः कम्पनं, ब्रह्मणः हस्तक्षेपः, सोमस्य राजत्वे प्रतिष्ठापनं, राजसूयादियज्ञप्रसङ्गः तथा दक्षिणादानं च विस्तरेणोच्यते। अन्ते सोमस्य ज्योत्स्नया जगद्धारणं, ओषधि-धान्य-शाकादीनां कारणकथनं च प्रदर्श्यते। सोमः वनस्पतीनां स्वामीति प्रतिपाद्य, ब्रह्माण्डीयव्यवस्था कृषिजीवनं यज्ञाचारश्च परस्परं सम्बध्यन्ते।
Adhyaya 21
Dakṣa-śāpa, Soma-kṣaya, and Prabhāsa-liṅga Upadeśa (दक्षशाप–सोमक्षय–प्रभासलिङ्गोपदेशः)
एकविंशतितमेऽध्याये देवी ईश्वरं सोमस्य विशेषचिह्नं तस्य कारणं च पप्रच्छ। ईश्वरः दक्षस्य सन्ततिं विवाहविभागं च कथयति—कन्याः धर्माय कश्यपाय सोमाय च दत्ताः; ततः धर्मपत्नीभ्यः प्रजाः, वसवः तेषां वंशाः, साध्याः, द्वादशादित्याः, एकादशरुद्राः, तथा हिरण्यकशिप्वादीनामसुरवंशाः संक्षेपेण निरूप्यन्ते। अनन्तरं सोमस्य सप्तविंशतिनक्षत्रविवाहः कथ्यते; रोहिणी तस्य प्रियतमाभवदिति। अन्याः पत्न्यः उपेक्षिताः दक्षं शरणं जग्मुः। दक्षः सोमं समदृष्ट्या वर्तितुमुपदिश्य चेतयति; सोमः प्रतिज्ञायापि पुनः रोहिण्यामेव आसक्तो भवति। तदा दक्षः शापं ददाति—यक्ष्मा सोमं ग्रहीष्यति, तस्य तेजः शनैः क्षीयते। क्षीणतेजाः सोमः रोहिण्याः परामर्शेन शापकृतमेव प्राधिकारं, अन्ते महादेवं च शरणं याचते। दक्षः ब्रूते—शापो लौकिकोपायैर्न निवर्तते; शङ्करं प्रसादय। वरुणदिशि समुद्रसमीपे अनूपप्रदेशे स्वयम्भूः परमप्रभावो लिङ्गः अस्ति—दीप्तलक्षणसमन्वितः; तत्र भक्त्या पूजनात् शुद्धिः पुनरुत्थानं च लभ्यते। एवं पक्षपातदोषफलोपदेशः, वंशानुक्रमः, प्रभासक्षेत्रलिङ्गोपासनामार्गश्च एकत्र संगच्छन्ति।
Adhyaya 22
कृतस्मरपर्वत-वर्णनम् तथा सोमशापानुग्रहः (Description of Mount Kṛtasmar(a) and Soma’s Curse–Boon Resolution)
अध्यायः २२ प्राभासक्षेत्रस्य यज्ञभूगोलमध्ये सोमस्य दुःखात् पुनरुत्थानं वर्णयति। दक्षानुज्ञां लब्ध्वापि शोकाकुलः सोमः प्राभासं गत्वा प्रसिद्धं कृतस्मरपर्वतं पश्यति—शुभवृक्षलताभिः, पक्षिभिः, गन्धर्वकिंनरगीतैः, तपस्विभिः वेदविद्भिश्च समलङ्कृतम्। ततः सागरतीरे ‘स्पर्श’सम्बद्धे लिङ्गरूपे शिवस्य समीपे सोमः पुनःपुनः प्रदक्षिणां कृत्वा एकाग्रया भक्त्या पूजयति। फलमूलाहारनियमेन दीर्घं तपः कृत्वा शिवस्य परात्परस्वरूपं नानानामभिः, युगानुक्रमेण च दैवनाममालया, स्तोत्रेण स्तौति। प्रसन्नः शिवः वरं ददाति—सोमस्य क्षयवृद्धी शुक्लकृष्णपक्षयोः पर्यायेण भविष्यतः, दक्षवाक्यं सत्यं भवतु, तस्य तीक्ष्णता च शम्यताम्। अन्ते ब्राह्मणाधिकारस्य लोकधारणे यज्ञसिद्धौ च महत्त्वं नीत्युपदेशरूपेण प्रतिपाद्यते। समुद्रे निगूढलिङ्गस्य विषयः, तस्य स्थापनाविधानं च कथ्यते; यत्र निस्तेजसोऽपि सोमस्य प्रभा पुनरागता, तस्मात् तत्क्षेत्रं ‘प्राभास’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्।
Adhyaya 23
Somēśa-liṅga Pratiṣṭhā at Prabhāsa: Soma’s Yajña Preparations and Brahmā’s Consecration
अध्यायेऽस्मिन् सोमः (चन्द्रः) शम्भोः प्रसादात् परमं लिङ्गं लब्ध्वा प्रभासक्षेत्रे भक्त्या विस्मयेन च निवसति। स विश्वकर्माणं (त्वष्टारं) लिङ्गस्य रक्षणे सम्यक्-स्थापनाय च नियोज्य स्वयम् चन्द्रलोकं गत्वा महायज्ञस्य द्रव्यसम्भारं समाहर्तुं प्रवर्तते। तस्य मन्त्री हेमगर्भः वह्निसहितान् ब्राह्मणान् आह्वयति, यानानि दानानि च बहूनि समुपनयति, देवान् दानवान् यक्षान् गन्धर्वान् राक्षसान् सप्तद्वीपाधिपान् पातालवासिनश्च सर्वान् यज्ञाय आमन्त्रयति। प्रभासे मण्डपाः, यूपाः, बहवः कुण्डाश्च शीघ्रं निर्मीयन्ते; समिदः कुशाः पुष्पाणि घृतं क्षीरं सुवर्णपात्राणि च यथाविधि सज्जीकृतानि, उत्सववत् समृद्धिः प्रादुरभवत्। हेमगर्भः सिद्धिं सोमाय ब्रह्मणे च निवेदयति। ब्रह्मा ऋषिभिः सह बृहस्पतिं पुरोहितं कृत्वा आगत्य प्रभासे स्वस्य पुनःपुनरागमनं कल्पभेदेषु नामभेदांश्च कथयति, पूर्वदोष-परिहारार्थं प्रतिष्ठा-सम्पादनस्यावश्यकतां च दर्शयन् ब्राह्मणान् सहाय्याय नियुङ्क्ते। ततः बहुमण्डप-रचना, ऋत्विजां विभागः, रोहिण्या सह सोमस्य दीक्षा, वेदशाखानुसारं मन्त्रजप-वितरणं, दिगनुसारं नियताकृतिषु कुण्डनिर्माणं, ध्वज-स्थापनं पवित्रवृक्षारोपणं च विधीयते। अन्ते ब्रह्मा भूमौ प्रविश्य लिङ्गं प्रकाशयति, ब्रह्मशिलायां संस्थाप्य मन्त्रन्यासं कृत्वा सोमेशस्य प्रतिष्ठां पूर्णयति। धूमरहितोऽग्निः, दिव्यदुन्दुभयः, पुष्पवृष्टिश्च शुभलक्षणानि बभूवुः; अनन्तरं महती दक्षिणा, राजदानानि च दत्तानि, सोमश्च स्थापितदेवतायां त्रिकालपूजां नित्यं चकार।
Adhyaya 24
सोमनाथलिङ्गप्रतिष्ठा, दर्शनफलप्रशंसा, पुष्पविधान, तथा सोमवारव्रतप्रस्तावना (Somnātha Liṅga स्थापना, merits of darśana, floral regulations, and the prelude to the Monday-vrata)
अध्यायेऽस्मिन् देवी–ईश्वरसंवादेन त्रेतायुगसम्बद्धे पवित्रे काले सोमनाथलिङ्गस्य माहात्म्यं निरूप्यते। सोमस्य तपसा निरन्तरपूजनच दृढीकृत्य सः शिवं बहुनामस्तुत्या स्तौति—ज्ञानस्वरूपं योगस्वरूपं तीर्थस्वरूपं यज्ञस्वरूपं च। ततः शिवः वरं दत्त्वा लिङ्गे नित्यसन्निधिं प्रतिजानीते, क्षेत्रस्य नाम ‘प्रभास’ इति देवस्य च नाम ‘सोमनाथ’ इति विधिवत् व्युत्पादयति। अनन्तरं फलश्रुतिः क्रमशः कथ्यते—सोमनाथदर्शनं महातपः, दानानि, तीर्थयात्राः, महायागाः च तुल्यं वा ततोऽधिकं इति भक्तिसाक्षात्कारस्य प्रधानता प्रतिपाद्यते। पूजायोग्यपुष्पपत्राणां वर्जनीयानां च सूची, ताज्यत्व-रात्रिदिवसविधयः, निषेधाश्च निर्दिश्यन्ते। आरोग्यलाभानन्तरं सोमेन प्रासादसमूहस्य नगरस्य च निर्माणं, दान-व्यवस्थापनं च वर्ण्यते। शिवनिर्माल्यस्पर्शजन्याशौचशङ्कया ब्राह्मणानां प्रश्नः, नारदस्मृत्या गौरी–शङ्करसंवादोऽपि—भक्तेः महिमा, गुणानुसारवृत्तयः, शिवहर्योः परमार्थतोऽद्वैतसम्बन्धश्च—प्रकाश्यते। अन्ते सोमव्रतस्य (सोमवारव्रतस्य) प्रस्तावना क्रियते, गन्धर्वकुटुम्बकथादृष्टान्तेन सोमनाथोपासनया रोगशमनविधानं सूच्यते।
Adhyaya 25
सोमवारव्रतविधानम् — The Ordinance of the Monday Vow (Somavāra-vrata)
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण सोमव्रतविधानं निरूप्यते। ईश्वरः एकं गन्धर्वं परिचिनोति यः भवम् (शिवम्) प्रसादयितुमिच्छन् सोमव्रतस्य विधिं पृच्छति। गोशृङ्गऋषिः व्रतस्य सार्वभौमं फलप्रदत्वं प्रशंसन् पूर्ववृत्तान्तं कथयति—दक्षशापपीडितः सोमः दीर्घं ध्यानं कृत्वा शिवं समाराधयत्; प्रसन्नः शिवः सूर्यचन्द्रपर्वतस्थायित्वपर्यन्तं तिष्ठतु इति लिङ्गप्रतिष्ठां ददौ, सोमश्च रोगमुक्तो दीप्तिमान् अभवत्। ततः व्रतविधिः प्रदर्श्यते—शुक्लपक्षे सोमवासरे शौचादि कृत्वा अलङ्कृतं कलशं स्थापयेत्, मण्डलं रचयेत्, उमासहितं सोमेश्वरं दिक्प्रतिमूर्तिभिः सह पूजयेत्। श्वेतपुष्पैः तथा निर्दिष्टैः नैवेद्यैः फलैश्च अर्चनं कृत्वा उमायुक्तं बहुवक्त्रबहुभुजं शिवं प्रति निर्दिष्टमन्त्रेण जपः क्रियते। क्रमेण नवसोमवासरपर्यन्तं विविधदन्तकाष्ठ-नियमैः, उपवास-नक्तभोजनादिभिः, दर्भशय्यया कदाचित् जागरणेन च आचर्यते। नवमे दिने उद्यापनं—मण्डपकुण्डनिर्माणं, पद्ममण्डलरचना, अष्टदिक्कलशस्थापनं, सुवर्णप्रतिमादानं, होमः, गुरुदानं, ब्राह्मणभोजनं, वस्त्रगोदानादि च। फलश्रुतिः रोगनाशं, ऐश्वर्यं, वंशवृद्धिं, शिवलोकप्राप्तिं च वदति; अन्ते गन्धर्वः प्रभासे सोमेश्वरे व्रतं कृत्वा वरान् लभते।
Adhyaya 26
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara Māhātmya (Description of the Glory of Gandharveśvara)
अध्यायेऽस्मिन् शैवोपदेशरूपेण ईश्वरः प्राभासक्षेत्रे गन्धर्वेश्वरस्य माहात्म्यं कथयति। घनवाहननाम गन्धर्वः वरं लब्ध्वा कृतार्थो भूत्वा भक्त्या समन्वितः शिवलिङ्गं प्रतिष्ठापयामास; तत् लिङ्गं “गन्धर्वेश्वर” इति प्रसिद्धं, “गान्धर्वफलदायकम्” इति च विशेषेण वर्ण्यते। तस्य स्थानं सोमेशस्य उत्तरतः दण्डपाणेः समीपे च निश्चितम्। ततः पूजाविधिसूचना प्रदीयते—वरुणसम्बद्धे भागे (वरदा-वारुण-भागे) धनुषां पञ्चके स्थिते देशे पञ्चम्यां पूजनं कर्तुः दुःखक्लेशान् निवारयतीति। उपसंहारे स्कन्दमहापुराणस्य एकाशीतिसहस्रश्लोकसमाहारे, प्राभासखण्डस्य सप्तमे, प्राभासक्षेत्रमाहात्म्यस्य प्रथमभागेऽयं अध्याय इति कोलोफोनेन निर्दिश्यते।
Adhyaya 27
गन्धर्वसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharvasenīśvara: Account of the Shrine’s Greatness
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति कथयति—गौरीसमीपे गन्धर्वसेनया प्रतिष्ठापितं लिङ्गं ‘विमलेश्वर’ इति विख्यातं, सर्वरोगविनाशनं च। तस्य स्थाननिर्देशः ‘धनुषां त्रितये’ इति मितदूरीसूचकेन, ‘पूर्वविभागे’ इति दिग्दर्शकेन च कृतः, येन पवित्रक्षेत्रे मार्गनिर्णयः सुलभः भवति। तत्र पूजनविधिः सूचितः—तृतीया तिथौ विशेषतः पूजयित्वा व्रतभावेन सेवनीयम्। फलश्रुतौ स्त्रीभक्तायाः दौर्भाग्यनिवृत्तिः, इष्टसिद्धिः, पुत्रपौत्रलाभः, प्रतिष्ठालाभश्च प्रतिज्ञायते। अन्ते एषा कथा व्रतनाम्ना पातकनाशिनी श्रुतिरिति निगद्यते, त्रेतायुगसम्बन्धेन पुराणप्रामाण्यं दृढीकृत्य कोलोफनरूपेण समाप्यते।
Adhyaya 28
Somnātha-yātrāvidhi, Tīrthānugamana-nyāya, and Dāna–Upavāsa Regulations (सौमनाथयात्राविधिः)
अध्यायेऽस्मिन् देवी सौमनाथयात्रायाः कालं विधिं च नियमांश्च सूक्ष्मतया पृच्छति। ईश्वरः प्रत्युवाच—यदा अन्तःसंकल्पः (भावः) प्रबोधते तदा सर्वासु ऋतुषु यात्रा शक्या; भाव एव कारणम्। ततः पूर्वसाधनानि निर्दिश्यन्ते—रुद्रस्य मानस-नमस्कारः, यथायोग्यं श्राद्धकर्म, प्रदक्षिणा, मौनं वा वाक्संयमः, नियताहारः, क्रोध-लोभ-मोह-मत्सरादिदोषत्यागश्च। अनन्तरं सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते—कलियुगे तीर्थानुगमनं विशेषतः पादयात्रा, केषाञ्चित् यज्ञपद्धतीनां अपेक्षया श्रेष्ठफलप्रदा; प्रभासतीर्थं च सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्। गमनस्य प्रकारे (पादयात्रा/यान), तपसि (भिक्षाशीलसंयमः), शीलशुद्धौ च फलभेदः कथ्यते; प्रतिग्रहदोषः, वेदविद्याविक्रयाद्यनाचारश्च निषिध्यते। वर्णाश्रमभेदेन उपवासविधयः, दम्भयुक्तयात्रायाः निन्दा, प्रभासे तिथिक्रमेन दानकालविधानं च प्रदर्श्यते। अन्ते—मन्त्रहीनाः दरिद्राश्च ये प्रभासे म्रियन्ते तेऽपि शिवलोकं यान्तीत्यभ्युपगम्य, तीर्थस्नानस्य सामान्य-मन्त्रक्रमः प्रदीयते; आगत्य प्रथमं कस्मिन् तीर्थे स्नातव्यमिति परविषयाय प्रवर्तते।
Adhyaya 29
Agnitīrtha–Padmaka Tīrtha Vidhi and the Ocean’s Curse–Boon Narrative (अग्नितीर्थ–पद्मकतीर्थविधिः सागरशापवरकथा)
अध्यायेऽस्मिन् द्वौ प्रवाहौ संबध्येते। प्रथमं तीर्थविधानम्—ईश्वरः शुभसमुद्रतीरेऽग्नितीर्थं दर्शयति, ततः सोमनाथस्य दक्षिणे पद्मकतीर्थं लोकप्रसिद्धं पापहरं निर्दिशति। शङ्करध्यानपूर्वकं स्नानं, वपनकर्मणि केशानां नियतस्थाने निक्षेपः, पुनः स्नानं, श्रद्धया तर्पणं च विधीयते; स्त्रीगृहस्थादीनां मर्यादा, मन्त्रविहीनसमुद्रस्पर्शे दोषः, पर्वकाले विधिपूर्वकमेव गमनम् इति चेतयति। समुद्राभिगमनमन्त्ररूपाणि तथा कङ्कणादि सुवर्णालङ्कारस्य समुद्रे निक्षेपोऽपि विध्यङ्गत्वेन कथ्यते। द्वितीयं कारणकथनम्—देवी पृच्छति, नद्याश्रयः विष्णुलक्ष्मीसम्बन्धी च सागरः कथं दोषं प्राप्नुयात्। ईश्वरः पुरावृत्तं वदति—प्रभासे दीर्घयज्ञसमाप्तौ दक्षिणार्थं ब्राह्मणैः पीडिताः देवाः सागरे लीनाः; सागरः तान् रक्षितुं ब्राह्मणान् गूढमांसैः पोषयामास, ततो ब्राह्मणशापेन सागरः ‘अस्पृश्यः/अपेयः’ अभवत्, केवलं निर्दिष्टनियमेषु शुद्धिदः। ब्रह्मा परिहारं स्थापयति—पर्वसु, नदीसङ्गमेषु, सेतुबन्धे, केषुचित् तीर्थेषु च समुद्रस्पर्शः पुण्यकरः, महाफलप्रदश्च; सागरः रत्नैः प्रतिददाति। अन्ते वाडवानलप्रदेशः—हिरण्यघटसदृशोऽधोलोकाग्निः जलं पिबन्—निर्दिश्यते, अग्नितीर्थं गुह्यं रक्षितं महाप्रभावं च; तस्य श्रवणमात्रेणापि महापातकिनां शुद्धिरिति निष्कर्षः।
Adhyaya 30
सोमेश्वरपूजामाहात्म्यवर्णनम् | Someshvara Worship: Procedure and Merits
देव्याः प्रश्नेन ईश्वरः कथयति—अग्नितीर्थेषु स्नात्वा यात्रायां विघ्नाभावाय यत् कर्तव्यम्। विधानेन स्नानं कृत्वा महोदधये अर्घ्यं दद्यात्; गन्धपुष्पवस्त्रलेपनैः पूजनं कुर्यात्; यथाशक्ति सुवर्णकटकादि पवित्रतोये निक्षिपेत्; पितॄणां तर्पणं कृत्वा कपर्दिनं शिवं गत्वा गणमन्त्रेण अर्घ्यं समर्पयेत्। मन्त्राधिकारविषयेऽपि निर्देशः—शूद्राणां कृतेऽपि अष्टाक्षरमन्त्रस्मरणादि कथ्यते। ततः सोमेश्वरं समुपगम्य अभिषेकं कुर्यात्, शतरुद्रीयादिरुद्रपाठान् जपेत्। क्षीरदधिघृतमधुशर्करारसैः स्नापनं, कुंकुमकर्पूरउशीरकस्तूरीचन्दनादिभिः सुगन्धिलेपनं, धूपदीपनैवेद्यआरात्रिकं, गीतनृत्यादि च विधिवत्। द्विजतपस्विभ्यः, दीनान्धदरिद्रेभ्यश्च दानं दद्यात्; सोमेश्वरदर्शनतिथौ उपवासव्रतं पालयेत्। एवं कृतं कर्म बाल्ययौवनवृद्धावस्थासु कृतपापक्षयकरं, कुलोद्धारकं, दारिद्र्यदुःखविनाशकं, भक्तिवर्धकं च भवति; विशेषतः कलियुगे धर्मदुर्लभत्वेऽपि सोमेश्वरसेवया महत्फलं लभ्यते इति।
Adhyaya 31
वडवानलोत्पत्तिवृत्तान्ते दधीचिमहर्षये सर्वदेवकृतस्वस्वशस्त्रसमर्पणवर्णनम् (Origin Account of the Vādavānala and the Devas’ Deposition of Weapons with Maharṣi Dadhīci)
अध्यायेऽस्मिन् देवी–ईश्वरसंवादरूपेण पूर्वोक्तस्य ‘सकारपञ्चकस्य’ कारणं, क्षेत्रे सरस्वत्याः स्थित्युद्भवौ, तथा वडवानलस्य उत्पत्तिकालवृत्तान्तश्च पृष्टः। ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे सरस्वत्याः पावनस्वरूपं निरूपयति, पञ्चनामभिः—हिरण्या, वज्रिणी, न्यङ्कु, कपिला, सरस्वती—इति प्रसिद्धां दर्शयन्। ततः सोमसम्बन्धेन देवा–असुरयुद्धस्य शमनानन्तरं ब्रह्माज्ञया चन्द्रः तारां प्रत्यर्पयति। देवा भूमौ दृष्टिं निपात्य दिव्यसदृशं दधीचिमहर्षेराश्रमं पश्यन्ति—ऋतुपुष्पैः सुगन्धिभिः वनस्पतिभिश्च शोभितम्। ते मानुषवत् संयतगत्या समीपं गत्वा अर्घ्यपाद्यैः सत्कृताः उपविशन्ति। इन्द्रः शस्त्राणि रक्षणार्थं निक्षेपयितुं याचते; दधीचिः प्रथमं स्वर्गं प्रतिगन्तुं निर्देशयति, किन्तु इन्द्रः आपत्काले पुनराहरणीयत्वं प्रतिपादयति। ऋषिः युद्धकाले प्रत्यर्पयिष्यामीति सत्यप्रतिज्ञां कृत्वा अनुमन्यते; इन्द्रः तस्य सत्यवादितां विश्वस्य शस्त्राणि निक्षिप्य प्रस्थितः। श्रुतिफलरूपेण—एतदाख्यानं नियमेन शृण्वन् संग्रामे जयम्, सत्सन्ततिं, धर्मार्थयशश्च लभते—इति।
Adhyaya 32
दधीच्यस्थि-शस्त्रनिर्माणम्, पिप्पलादोत्पत्तिः, वाडवाग्नि-प्रसंगः (Dadhīci’s Bones and the Making of Divine Weapons; Birth of Pippalāda; The Vāḍava Fire Episode)
अध्यायेऽस्मिन् देवानां प्रस्थितानन्तरं ब्राह्मणर्षिर्दधीचिः तपसा स्थित्वा उत्तरदिशि नदीतीरे आश्रमे निवसति। तस्य परिचारिका सुभद्रा स्नानकाले त्यक्तकौपीनं वीर्ययुक्तं अनजानन्ती स्पृष्ट्वा गर्भिणी जाता; लज्जिता सा अश्वत्थवनमध्ये प्रसूय अज्ञातकर्तरि सशर्तं शापं ददाति। ततः लोकपालाः शक्रश्च दधीचिमुपगम्य न्यस्तायुधानां प्रत्यर्पणं याचन्ते। दधीचिः तेषां तेजः स्वदेहे समाहितमिति निवेद्य अस्थिभ्यः शस्त्रनिर्माणं प्रस्तावयति, लोकसंरक्षणार्थं स्वेच्छया देहं त्यजति। पञ्च दिव्याः सुरभयः अस्थिशोधनाय नियुज्यन्ते; विवादात् सरस्वत्याः शापः कथ्यते, येन कर्मकाण्डे शौचाशौचविधानस्य कारणं सूच्यते। विश्वकर्मा दधीच्यस्थिभ्यः वज्र-चक्र-शूलादीनि लोकपालायुधानि निर्माति। अनन्तरं सुभद्रा बालं जीवितं ददर्श; स कर्मनियतिं कथयन् अश्वत्थरसपोषितत्वात् ‘पिप्पलाद’ इति नाम लभते। पितुः आयुधार्थं वधं श्रुत्वा स प्रतिशोधं निश्चित्य तपसा घोरां कृत्यां जनयति; तस्य ऊरुतः वह्निरूपः प्रादुर्भूतः वाडवाग्निसम्बन्धी भवति। देवाः शरणं यान्ति; विष्णुः क्रमशः एकैकशः भक्षणविधिना तस्य उग्रतां नियम्य लोकव्यवस्थां स्थापयति। श्रवणफलश्रुत्या पापभयविनाशः ज्ञानमोक्षसाधनं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 33
वाडवानल-नयनम् तथा पञ्चस्रोता-सरस्वती-प्रादुर्भावः (Transport of the Vāḍava Fire and the Manifestation of Five-Stream Sarasvatī)
अध्यायेऽस्मिन् देवी पूर्ववृत्तान्तं पृच्छति। ईश्वरः कथयति—लोकक्षोभकरस्य वाडवानलस्य निग्रहः स्थानान्तरं च देवानां कार्यम्। विष्णुना सरस्वती यानभूता नियुक्ता; गङ्गाद्याः तस्य दाहशक्त्या अशक्तिं निवेदयन्ति। पितृवाक्यं विना न प्रवर्तेयेति सरस्वती ब्रह्माणं शरणं गच्छति; ब्रह्मा तां भूमिगतमार्गेण नेतुं आज्ञापयति, श्रान्ता सती प्राचीभूता भुवि प्रादुर्भविष्यति, तीर्थद्वाराणि च प्रकाशयिष्यतीति। ततः सरस्वत्याः शुभप्रस्थानं हिमवद्भूमेः नदीरूपेण प्रादुर्भावः, भूमिगत-भौमदर्शनयोः पुनःपुनरावृत्तिश्च वर्ण्यते। प्रभासे हरिण-वज्र-न्यङ्कु-कपिलाख्याः चत्वारो ऋषयः सन्ति; तेषां हिताय पुण्यलाभाय च सा पञ्चस्रोता भवति, हरिणी वज्रिणी न्यङ्कु कपिला सरस्वती इति पञ्चनामानि लभते। तेषु स्नानपानविधिना महापापक्षयः, दोषविशेषाणां शुद्धिक्रमश्च निर्दिश्यते। अनन्तरं कृतस्मराख्यः पर्वतः विवाहाय बाधते; सरस्वती वाडवानलं धारयितुं तं याचते, स्पर्शमात्रेण पर्वतो नश्यति, मृदुशिलाः गृहदेवालयनिर्माणे योज्याः इति कारणकथा भवति। अन्ते सागरं प्रति वाडवानलः वरं दातुमिच्छति; विष्णोः उपदेशात् सरस्वती सूमीमुखत्वं (सूचीमुखत्वं) याचते, येन स जलं पिबेत् न तु देवान् दहेत्। श्रवणपाठयोः परं फलम् इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्तः।
Adhyaya 34
वडवानल-निबन्धनम् (Containment of the Vaḍavānala) — Sarasvatī, the Ocean, and Prabhāsa’s Tīrtha-Order
ईश्वरः देवीं प्रति प्राभासक्षेत्रनिबद्धं दिव्योपाख्यानं कथयति। सरस्वती वडवानलसम्बद्धं वरं लब्ध्वा दैवाज्ञया प्राभासं गत्वा समुद्रं समाह्वयति। स देवसौन्दर्यसम्पन्नः परिचारकैः सहितः प्रादुरभवत्; सरस्वती तं भूतानां आद्याधारं संबोध्य देवानां कार्यार्थं वडवानलं स्वीकर्तुं याचते। समुद्रः विचार्य तदङ्गीकरोति, वडवानलं गृह्णाति; तदा जलचराः तीव्रतेजसा भीताः कम्पन्ते। ततः दैत्यसूदनः अच्युतो विष्णुः आगत्य जलचरान् आश्वासयति, वरुणं/समुद्रं च आज्ञापयति—वडवानलं गभीरसलिले निक्षिप्य धारय, यत्र स समुद्रं पिबन्निव नियन्त्रितः तिष्ठति। समुद्रः क्षयभीतिं प्राप्य, विष्णुना अक्षयत्वेन जलराशिः प्रतिष्ठाप्यते, लोकसन्तुलनं स्थिरीकृतं भवति। अनन्तरं सरस्वती नाम्ना मार्गेण समुद्रं प्रविश्य अर्घ्यं दत्त्वा अर्घ्येश्वरं प्रतिष्ठापयति, दक्षिणपूर्वे सोमेशस्य समीपे तिष्ठतीति श्रूयते, वडवानलसम्बन्धं वहन्ती। अग्नितीर्थे स्नानं, पूजनं, दम्पत्योः वस्त्रान्नदानं, महादेवपूजनं च विधीयते; चाक्षुष-वैवस्वतमन्वन्तरयोः कालोऽपि निर्दिश्यते। एतत् श्रवणं पापनाशनं पुण्यकीर्तिवर्धनं च फलति।
Adhyaya 35
Ādhyāya 35 — Oūrva, Vāḍavāgni, and Sarasvatī’s Tīrtha-Route to Prabhāsa (और्व-वाडवाग्नि-सरस्वतीतीर्थमार्गः)
अस्मिन्नध्याये देवी वर्तमानमन्वन्तरे भृगुवंशजस्य और्वस्य उत्पत्तिं पृच्छति। ईश्वरः कथयति—धनलोभात् क्षत्रियैः ब्राह्मणाः निहताः; तेषां मध्ये एका स्त्री गर्भं ऊरौ निगूढ्य रक्षति, तस्माद् और्वः प्रादुर्भवति। स तपसा रौद्रं वह्निं जनयति—और्वाग्निं वाडवाग्निं च—यः पृथिवीं दग्धुमिव प्रवृत्तः; देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा और्वं प्रशम्य आज्ञापयति—अयं वह्निः जगद् न दहेत्, समुद्रे एव नीयताम्। तदा सरस्वती सुवर्णकलशे दीक्षितं वह्निं वहन्ती हिमालयाद् पश्चिमदेशपर्यन्तं तीर्थमार्गेण गच्छति; पुनःपुनरन्तर्धानं कृत्वा नाम्ना निर्दिष्टेषु कूपेषु तीर्थेषु च प्रादुर्भवति—गन्धर्वकूपादिषु, ईश्वरस्थलेषु, संगमेषु, वटेषु, वनप्रदेशेषु, कर्मनोडेषु च। अन्ते सा सागरतीरे लवणजले वाडवाग्निं विसृजति; अग्निः वरं ददाति, किन्तु मुद्रिकादेशेन समुद्रं न शोषयितुं नियन्त्रितः। प्राचीसरस्वत्याः दुर्लभत्वं महिमा च, अग्नितीर्थस्य पुण्यं, तथा रौद्रीयात्रायाः पूजाक्रमः—सरस्वतीं, कपर्दिनं शिवं, केदारं, भीमेश्वरं, भैरवेश्वरं, चण्डीश्वरं, सोमेश्वरं, नवग्रहान्, रुद्रैकादशं, बालब्रह्माणं च—इति पापहारी फलश्रुत्या समाप्यते।
Adhyaya 36
Prācī Sarasvatī Māhātmya and Prāyaścitta of Arjuna at Prabhāsa (प्राचीसरस्वतीमाहात्म्यं तथा पार्थस्य प्रायश्चित्तकथा)
अध्यायेऽस्मिन् देवी प्राचीसरस्वत्याः दुर्लभत्वं प्राभासे तस्याः परमशुद्धिकरत्वं च पृच्छति। ईश्वरः प्राभासस्यातिशयितं माहात्म्यं प्रतिपादयन् तां नदीं दोषनाशिनीं वदति—पानस्नानयोः काले विशेषनियमो नास्ति, तत्र स्नात्वा पीत्वा च पशवोऽपि पुण्यभागिनो भवन्ति; कुरुक्षेत्रपुष्करादिभ्यः प्राभासेऽस्या महिमा विशिष्यते। अनन्तरं सूतेन दृष्टान्तः कथ्यते—भारतयुद्धानन्तरं बान्धववधदोषभारात् किरीटी अर्जुनो लोकनिन्दितः बहिष्कृतश्चाभवत्। श्रीकृष्णः तं गयागङ्गापुष्करादिषु न प्रेषयन् प्राचीसरस्वतीतीर्थमेव दर्शयति। अर्जुनः त्रिरात्रोपवासं कृत्वा त्रिसन्ध्यं स्नात्वा संचितपापात् प्रमुच्यते; ततः युधिष्ठिरादयः पुनः स्नेहेन तं गृह्णन्ति। अथोत्तरं धर्मविधयः—उत्तरतटे मरणं पुनरावृत्त्यभावहेतुरिति, तपः प्रशस्यते, दानश्राद्धयोः तत्र महाफलप्राप्तिः पितॄणां दातॄणां च बहुपुरुषोद्धारकारिणीति च। उपसंहारे सरस्वती नदीनां मध्ये श्रेष्ठा, लौकिकदुःखनिवारिणी परलोकसुखप्रदा चेति पुनरुक्तम्।
Adhyaya 37
कंकणमाहात्म्यवर्णनम् / Theological Account of the Bracelet Rite
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासक्षेत्रे सोमेश्वरसन्निधौ समुद्रे कंकणक्षेपणकर्मणः कारणं प्रभावश्च संवादरूपेण निरूप्यते। देवी मन्त्रान् विधिं कालं च पूर्ववृत्तान्तं पृच्छति; ईश्वरः पुराणरीत्या दृष्टान्तं कथयति। बृहद्रथो नाम राजा धर्मपरायणः सतीं इन्दुमतीं च भार्यां धारयति। तयोर्गृहे कण्वऋषिः सत्कृतः; धर्मोपदेशानन्तरं स इन्दुमत्याः पूर्वजन्मकथां प्रकाशयति—सा पूर्वं दरिद्रा आभीर्यासी, पञ्चभर्तृका, सोमेश्वरं गत्वा समुद्रस्नाने तरङ्गैः पराभूता सुवर्णकंकणं नष्टवती, ततः कालं प्राप्य पुनः राज्ञीभावेन जाताऽभवत्। कण्वः स्पष्टयति यत् तस्याः सौभाग्यं न व्रततपोदानेभ्यः, किन्तु प्रभासे कंकणपातस्य देशविशेषफलात्। ततः कंकणविधेः फलम्—पापनाशनं सर्वकामप्रदत्वं च—श्रुत्वा सोमेश्वरलवणोदकस्नानानन्तरं प्रतिवर्षं तदाचरणं प्रवर्तते; अल्पकर्मणोऽपि तीर्थमहिम्ना महत्फलप्राप्तिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 38
Kaparddī-Vināyaka as Prabhāsa-kṣetra Protector and the Vighnamardana Stotra (कपर्द्दी-विनायकः प्रभासक्षेत्ररक्षकः तथा विघ्नमर्दनस्तोत्रम्)
अध्यायेऽस्मिन् देवी–ईश्वरसंवादेन प्रभासक्षेत्रे सोमेश्वरदर्शनपूर्वं कपर्द्दी-विनायकस्य पूजनस्य कारणं निरूप्यते। ईश्वरः सोमेश्वरं प्रभासदेशे प्रतिष्ठितं सदाशिवस्य लिङ्गरूपं वदति, तथा विघ्ननियन्तृत्वात् कपर्द्देः प्राधान्यं दर्शयति। युगानुसारं विनायकावतारभेदाः कथ्यन्ते—कृते हेरम्बः, त्रेतायां विघ्नमर्दनः, द्वापरे लम्बोदरः, कलौ कपर्द्दी इति। देवाः चिन्तां प्राप्नुवन्ति, यतः मनुष्याः सोमेश्वरदर्शनमात्रेणापि विधिरहिताः स्वर्गसुखं प्राप्नुवन्ति, तेन देवस्थानभ्रंश इव जायते। ते देव्याः शरणं यान्ति; सा स्वदेहसंकोचजनितात् मलात् चतुर्भुजं गजवक्त्रं विनायकं सृजति, यः मोहात् सोमेश्वरं गच्छतां विघ्नान् जनयेत्, संकल्पशुद्धिं धर्मयोग्यतां च रक्षेत्। देवी तं प्रभासक्षेत्ररक्षकं नियुक्त्वा आज्ञापयति—ये अस्थिरचित्ताः, तेषां कुटुम्बधनासक्तिं वा व्याधिं वा जनयित्वा निवर्तयेत्, धीराः एव गच्छेयुः। अनन्तरं कपर्द्दये विघ्नमर्दनस्तोत्रं प्रदीयते, रक्तोपहारैः पूजनं चतुर्थीव्रतं च वर्ण्यते। फलश्रुतौ विघ्नाधिपत्यं, निर्दिष्टकाले सिद्धिः, तथा कपर्द्दीप्रसादेन सोमेश्वरदर्शनं च कथ्यते; ‘कपर्द्दी’ नाम तस्य कपर्दसदृशाकारसम्बन्धेन व्युत्पाद्यते।
Adhyaya 39
Kedāra (Vṛddhi/Kalpa) Liṅga Māhātmya and Śivarātri Jāgaraṇa: The Narrative of King Śaśabindu
अध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति प्रभासे केदारसम्बद्धं लिङ्गं वर्णयति। तत् स्वयम्भू, शिवप्रियं, भीमेश्वरसमीपस्थं च; पूर्वयुगे तु रुद्रेश्वर इति ख्यातम्। म्लेच्छसंसर्गभयात् तस्य लीनत्वं/गोपनं जातं, ततः पृथिव्यां ‘केदार’ इति नाम प्राप्नोति। लवणसमुद्रे पद्मकतीर्थे च स्नानं कृत्वा रुद्रेश-केदारयोः पूजनं विधीयते; विशेषतः शुक्लपक्षचतुर्दश्यां एकप्रजागरं शिवरात्रिजागरं महापुण्यकरं कथ्यते। ततः शशबिन्दुनाम राजा चतुर्दश्यां प्रभासं आगत्य जपहोमरताञ् मुनीन् दृष्ट्वा सोमनाथं पूजयति, अनन्तरं केदारं गत्वा जागरणं करोति। च्यवन-याज्ञवल्क्य-नारद-जैमिन्यादिभिः पृष्टः स पूर्वजन्मकथां निवेदयति—दुर्भिक्षे शूद्रः सन् रामसरसि पद्मानि संगृह्य विक्रेतुं नाशक्नोत्; तदा अनङ्गवतीनाम वेश्या वृद्ध/रुद्रेश्वरलिङ्गे शिवरात्रिजागरं कारयामास। अन्नाभावात् अनायासोपवासः, स्नानं, पद्मार्पणं, जागरणं च कृत्वा स राज्यं स्मृतिं च लभते। अन्ते अस्य लिङ्गपूजनं महापातकनाशनं पुरुषार्थप्रदं च; अनङ्गवती अप्सरत्वं प्राप्नोतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 40
भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Chapter 40: The Māhātmya (Sacred Account) of Bhīmeśvara
अध्यायेऽस्मिन् शिवदेव्योः संवादरूपेण भीमेश्वरलिङ्गस्य उत्पत्तिनामकरणफलश्रुतिश्च निरूप्यते। ईश्वरः देवीं प्रति श्वेतकेतुना प्रतिष्ठापितं पूर्वं भीमेन पूजितं च परमप्रभावशालि लिङ्गं निर्दिशति, यत् केदारेश्वरसमीपे वर्तते। तत्र यात्राफलार्थिनां सद्विधिना पूजनं, क्षीराभिषेकादिक्रमः, तथा सुगतिप्रदं माहात्म्यं कथ्यते। देवी कारणं पृच्छति—कथं श्वेतकेतुलिङ्गस्य नाम जातं, किमर्थं च भीमेश्वर इति प्रसिद्धम्। ईश्वरः कथयति—त्रेतायुगान्ते प्रभासे पुण्यसमुद्रतीरे राजर्षिः श्वेतकेतुः बहुवर्षाणि ऋतुभेदेन घोरतपः कृत्वा शिवं तोषयामास। प्रसन्नः शिवः वरान् दत्त्वा तत्रैव नित्यनिवासं स्वीकृतवान्; ततः लिङ्गं श्वेतकेत्वीश्वर इति ख्यातम्। कलियुगे तीर्थयात्रायां भीमसेनः सह भ्रातृभिः आगत्य तस्य पूजनं कृत्वा, ततः भीमेश/भीमेश्वर इति पुनर्नाम प्राप। अन्ते दर्शनमात्रेणैकवारं नमस्कारेण च जन्मजन्मान्तरार्जितपापानां नाशः इति शुद्धिफलश्रुतिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 41
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Bhairaveśvara
अध्यायः ४१ ईश्वरवचनरूपेण पूर्वदिशि प्रतिष्ठितस्य महाशक्तिलिङ्गस्य माहात्म्यं वर्णयति। तत् सरस्वत्याः सम्बन्धि, समुद्रसमीपे स्थितं च। तत्र विनाशकरः वडवानलः (समुद्रान्तर्गतः अग्निः) लोकक्षोभं जनयति; तदा देवी लिङ्गं समुद्रतीरं नीत्वा विधिवत् पूजनं कृत्वा वडवानलं स्वीकृत्य देवहिताय समुद्रे प्रक्षिपति। देवाः शङ्खदुन्दुभिनिनादैः, पुष्पवृष्ट्या च हर्षं प्रकटयन्ति, देवीं “देवमाता” इति सम्माननाम्ना भूषयन्ति—यत् कर्म देवदानवैरपि दुष्करम् इति। ततः ईश्वरः प्रसिद्धेः कारणं व्याचष्टे—देव्याः शुभलिङ्गप्रतिष्ठापनात्, सरस्वत्याः नदीश्रेष्ठत्वात् पापहन्त्रित्वाच्च, लिङ्गं “भैरव” इति ख्यातिं याति, तेन “भैरवेश्वर” इति। अन्ते विधिः प्रदिश्यते—सरस्वत्याः भैरवेश्वरस्य च पूजनं, विशेषतः महा-नवम्यां सम्यग् स्नानपूर्वकं, वाग्दोषान् नाशयति। क्षीराभिषेकपूर्वकं अघोरमन्त्रेण लिङ्गपूजनं कृतं चेत्, यात्राफलसम्पूर्णतां ददाति।
Adhyaya 42
चण्डीशमाहात्म्यवर्णनम् (Chandīśa Shrine-Glory and Ritual Protocols)
अध्यायः ४२ ईश्वरस्य देव्या उपदेशं वर्णयति—प्रभासक्षेत्रे चण्डीशदेवस्य समीपगमनं पूजनविधिं च। सोमेशस्य/ईशस्य दिग्भागसमीपे, दण्डपाणेः निवासात् अल्पदक्षिणे च तस्यायतनं निर्दिश्यते। पूर्वं चण्डया तथा कष्टतपःकृत्या गणेन प्रतिष्ठापितं पूजितं च प्रसिद्धं चण्डेश्वरलिङ्गं इति तस्य प्रामाण्यं प्रतिपाद्यते। ततः क्रमशः पूजाक्रमः कथ्यते—दुग्ध-दधि-घृतैः अभिषेकः, मधु-इक्षुरस-कुङ्कुमलेपनम्, कर्पूर-उशीरा-कस्तूरीसारादिभिः सुगन्धद्रव्यैः चन्दनलेपनं, पुष्पार्चनं, धूपागुरुप्रदानं, यथाशक्ति वस्त्रार्पणं, दीपसहितं नैवेद्यं विशेषतः परमान्नं, तथा द्विजातिभ्यः दान-दक्षिणा। देशविशेषफलानि च—दक्षिणाभिमुखं दत्तं दानं चण्डीशाय अक्षयम्; चण्डीशस्य दक्षिणे कृतं श्राद्धं पितॄणां दीर्घतृप्तिकरम्; उत्तरायणव्रते घृतकम्बलदानं घोरजन्मपरिहारकं। अन्ते शूलिनि तीर्थयात्राभक्तिः प्रायश्चित्तस्वरूपा इति, निर्माल्यापराध-प्रमादभक्षणादिजन्यपापान् अन्यांश्च कर्मदोषान् विमोचयतीति उपदिश्यते।
Adhyaya 43
आदित्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Adityeśvara Māhātmya (Chapter on the Glory of Adityeśvara)
अध्यायः ४३ देव्या ईश्वरस्य दिग्यात्रानिर्देशं वर्णयति। सोमेशस्य पश्चिमे ‘सप्तधनुर्मिते’ देशे सूर्यप्रतिष्ठितं लिङ्गं स्थितमिति कथ्यते। तस्य नाम आदित्येश्वरः, स सर्वपातकनाशनः; तत्र त्रेतायुगस्मृतिः—समुद्रो रत्नैः दीर्घकालं तं लिङ्गं समर्चयामास—इति माहात्म्यस्य प्रमाणं प्रदर्श्यते। रत्नैः पूजितत्वात् तस्य ‘रत्नेश्वर’ इति द्वितीयं नामोच्यते। विधिना पञ्चामृतस्नानं कृत्वा पञ्चरत्नैः पूजनं, ततः राजोपचारैः सम्यगर्चनं विहितम्। फलश्रुतौ मेरुदानतुल्यं फलं, यज्ञदानसमुच्चितफलप्राप्तिः, पितृमातृवंशयोः उद्धारश्च कथ्यते; बाल्ययौवनमध्यवृद्धावस्थासु कृताः पापाः रत्नेश्वरदर्शनमात्रेण प्रक्षाल्यन्ते। तत्र धेनुदानप्रशंसा विधीयते—दश पूर्वदशोत्तरकुलानां मोक्षः प्रतिज्ञायते। सम्यग्लिङ्गपूजापश्चात् देवस्य दक्षिणभागे शतरुद्रीयपाठं यः करोति स पुनर्जन्म न लभते। अन्ते श्रद्धया श्रवणमेव कर्मबन्धविमोचनं भवतीति निष्कर्षः।
Adhyaya 44
Someshvara-māhātmya-varṇanam (Glorification and Ritual Protocol of Someshvara)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः विधिवत् उपासना-क्रमं निर्दिशति। आदित्येश्वरं सम्यगर्चयित्वा साधकः सोमेश्वरं गच्छेत्, तत्र पञ्चाङ्ग-भक्त्या विशेषेण पूजां कुर्यात्। साष्टाङ्ग-प्रणिपातः, प्रदक्षिणा, पुनःपुनर्दर्शनं च देहधर्मेण श्रद्धया कर्तव्यमिति प्रतिपाद्यते। सोमेश्वरलिङ्गे सूर्य-चन्द्रयोः तत्त्वयोः एकीभावः सूचितः; तस्माद् एषा पूजा अग्नीषोम-भावेन यज्ञार्थस्य मन्दिरोपासनया प्रतीकात्मकं परिपूरणं करोतीति सिद्धान्तः। ततः समीपस्थां उमादेवीं पूजयेत्, अनन्तरं दैत्यसूदन-देवालयं प्रति गच्छेदिति प्रभासक्षेत्रे पवित्र-परिक्रमायाः सम्बन्धित-तीर्थमालिका दर्श्यते। इति प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सोमेश्वरमाहात्म्यवर्णने चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः।
Adhyaya 45
अङ्गारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Aṅgāreśvara Māhātmya: The Glory of the Aṅgāreśvara Shrine)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे अङ्गारेश्वरस्य उत्पत्तिं पूजाविधानं च कथयति। त्रिपुरदाहसंकल्पसमये शिवस्य तीव्रक्रोधात् त्रिनेत्रेभ्यः अश्रुबिन्दवः पतिताः; ते भूमौ निपत्य भूसुतः अभवत्, स एव भोमः/मङ्गलः इति प्रसिद्धः। स बाल्यादेव प्रभासं गत्वा शङ्करं प्रति दीर्घं तपः अकरोत्; तेन तुष्टः शिवः वरं ददौ। भोमः ग्रहत्वं याचते, शिवः तदनुज्ञां दत्त्वा भक्तानां रक्षणप्रतिज्ञां करोति—ये श्रद्धया तत्र अङ्गारेश्वरं पूजयन्ति तेभ्यः अभयम्। रक्तपुष्पैः, मधुघृतमिश्रैः बहुभिः आहुतिभिः लक्षसंख्यया होमः, तथा पञ्चोपचारपूजा निर्दिश्यते। फलश्रुतौ एतन्माहात्म्यसंक्षेपश्रवणात् पापनाशः आरोग्यलाभश्च, विद्रुमादिदानस्य इष्टफलप्रदत्वं, तथा भोमस्य दिव्यविमाने ग्रहगणमध्ये तेजस्वित्वं वर्ण्यते।
Adhyaya 46
बुधेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Budheśvara Māhātmya (The Glory of Budheśvara Liṅga)
ईश्वरः देवीं प्रति वदति—उत्तरदिशि महाबलवत्तरं लिङ्गं बुधेश्वरनामकं गच्छ। तस्य केवलदर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयः स्यात्; अतः तत् परमपावनं क्षेत्रं कथ्यते। अस्य प्रतिष्ठां बुधग्रहः कृतवानिति श्रुतिः। स बुधः सदाशिवं प्रति चतुर्षु युगसदृशेषु कालेषु—“दशसहस्रवर्षचतुष्टये” इव—दीर्घं तपः कृत्वा पूजनं चकार, अन्ते च साक्षात् शिवदर्शनं लेभे। प्रसन्नः शम्भुः तस्मै ग्रहत्वं ददौ, तथा सौम्याष्टम्यां विशेषतः बुधेश्वरलिङ्गपूजनं राजसूययज्ञफलसमं फलदं इति निगदितम्। फलश्रुतौ—दुर्भाग्यनिवारणं, कुलदोषशमनं, इष्टवियोगनिवारणं, शत्रुभयप्रशमनं च—प्रतिज्ञायते। श्रद्धया एतन्माहात्म्यं श्रवणं कृत्वा साधकः परमं पदं प्रति नीयते इति।
Adhyaya 47
वृहस्पतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bṛhaspatīśvara (Guru-associated Liṅga)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति उपदिशति—उमासम्बद्धे पूर्वभागे, आग्नेयदिगन्तराले स्थितं विशेषं लिङ्गं तीर्थयात्रिकैः द्रष्टव्यमिति। तत् देवाचार्येण प्रतिष्ठापितं महालिङ्गं गुरुणा बृहस्पतिना सह घनिष्ठसम्बन्धयुक्तं बृहस्पतीश्वराख्यं प्रसिद्धम्। दीर्घकालं यः श्रद्धया लिङ्गं पूजयति, स दुर्लभानपि कामान् प्राप्नोति; ततः देवेषु मानं लभते, ईश्वरज्ञानं च अधिगच्छति। केवलं बृहस्पतिनिर्मितलिङ्गस्य दर्शनमात्रेणापि अनिष्टनिवारणं भवति, विशेषतः बृहस्पतिग्रहसमुत्थदुःखोपशमनं कथ्यते। शुक्लचतुर्दश्यां गुरुवासरे संयोगे पूजाकालः प्रशस्यते—विधिपूर्वकं राजोपचारैर्वा, शुद्धभक्त्या वा। महाप्रमाणेन पञ्चामृतस्नानं कृत्वा मातृऋणं पितृऋणं गुरुऋणं चेति ऋणत्रयात् विमुच्यते; शुद्धिं, निर्वन्द्वचित्ततां, मोक्षं च प्राप्नोति। अन्ते फलश्रुतिः—श्रद्धया श्रवणं गुरोः प्रीतिकरम्।
Adhyaya 48
Śukreśvara-māhātmya (Glory of the Liṅga Established by Śukra)
अध्याये प्राभासक्षेत्रे देव्या सह संवादे ईश्वरः शुकरेण (भृगुवंशजेन) प्रतिष्ठापितस्य लिङ्गस्य माहात्म्यं कथयति। तत् पश्चिमदिशि विभूतीश्वरसमीपे स्थितं, दर्शनस्पर्शनाभ्यां पापहरं, भक्तानां कल्मषक्षयकरं च इति प्रतिपाद्यते। शुक्रस्य संजीवनीविद्यालाभः रुद्रप्रसादेन घोरतपसा च स्मार्यते। दैवकार्यसिद्ध्यर्थं शम्भुना स निगीर्णः, तस्योदरान्तरेऽपि तपः कृत्वा महादेवस्य तुष्टिं प्राप्य मुक्तः; एष एव नाम्नः पवित्रत्वस्य च कारणकथा। अनन्तरं विधिः—स्थिरचित्तेन लिङ्गपूजनं, मृ्त्युञ्जयमन्त्रस्य लक्षजपः, पञ्चामृताभिषेकः, सुगन्धिपुष्पपूजा च। फलश्रुतिः—मृत्युभयत्राणं, पापनाशः, इष्टसिद्धिः, ऐश्वर्यादिसिद्धयश्च, सर्वं स्थिरभक्त्यधीनम्।
Adhyaya 49
Śanaiścaraiśvara (Saurīśvara) Māhātmya and Daśaratha’s Śani-stotra | शनैश्चरैश्वरमाहात्म्यं तथा दशरथकृतशनीस्तोत्रम्
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरदेव्योः संवादरूपेण प्रभासक्षेत्रे शनैश्चरैश्वरः (सौरीश्वरः) नाम महालिङ्गतीर्थविशेषः प्रतिष्ठाप्यते। स लिङ्गः ‘महाप्रभः’ शक्तिकेन्द्ररूपः, महापातकभयशमनकारकश्च कथ्यते; शनैश्चरस्य महत्त्वं शम्भुभक्तिसम्बन्धेनोन्नीयते। शनिवासरव्रतस्य विधिः प्रदर्श्यते—शमीपत्रैः सह तिल-माष-गुड-ओदनादिभिः पूजनं, तथा योग्याय दानरूपेण कृष्णवृषभप्रदानम्। कथामध्ये दाशरथिः राजा दशरथः ज्योतिषोक्तसंकटं श्रुत्वा प्रवर्तते—शनैश्चरस्य रोहिणीं प्रति गमनं ‘शकटभेद’दोषं जनयित्वा अनावृष्टि-दुर्भिक्षभयहेतुरिति। उपायोऽन्यथा नास्तीति ज्ञात्वा स धैर्यतपसा तारामण्डलं गत्वा शनिं प्रतियुध्य इव तेजस्विना भावेन समुपतिष्ठते, ततो वरान् प्रार्थयते—रोहिण्याः अहिंसा, शकटभेदस्य निवृत्तिः, द्वादशवर्षदुर्भिक्षस्य अभावश्च; शनिः सर्वान् वरान् ददाति। अन्ते दशरथकृतं शनिस्तोत्रं निबध्यते—शनैश्चरस्य भीषणरूपं, राज्यप्रदानहरणशक्तिं च स्तौति। शनिः प्रतिजानाति—ये भक्त्या पूजां कृत्वा अञ्जलिं बद्ध्वा स्तोत्रं पठन्ति, ते शनिदोषात् तथा अन्यग्रहपीडाभ्यः अपि जन्मनक्षत्र-लग्न-दशान्तर्दशादिषु कालेषु रक्ष्यन्ते। फलश्रुतौ शनिवासरे प्रातःपाठः स्मरणं च ग्रहजन्यदुःखशमनं कामसिद्धिं च ददाति।
Adhyaya 50
राह्वीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rāhvīśvara Māhātmya (The Glory of Rāhu-established Īśvara)
अध्यायः पञ्चाशत्तमः प्राभासखण्डे देवीम् प्रति ईश्वरस्य देशविशेषधर्मोपदेशं वर्णयति। राहुणा (स्वभानुना/सैंहिकेयेने) प्रतिष्ठापितं महाशक्तिलिङ्गं कथ्यते। तस्य स्थानं वायव्यदिशि निर्दिश्यते—मङ्गलाया समीपे, अजादेव्याः उत्तरतः, सप्तधनुर्लक्षणैः परितः सन्निकृष्टं च। तत्रोत्पत्तिकथा—भयानकः असुरः स्वभानुः सहस्रवर्षाणि दीर्घं तपः कृत्वा महादेवं तोषयामास। तस्य तपसा प्रसन्नः महादेवः जगद्दीप इव प्रकाशमानो लिङ्गरूपेण प्रादुरभवत्/प्रतिष्ठितः। फलश्रुतौ—श्रद्धया पूजनं सम्यग्दर्शनं च कृतं चेत् ब्रह्महत्यादिदुरितान्यपि नश्यन्ति। अन्धत्व-बधिरत्व-मूकत्व-रोग-दारिद्र्यादिभ्यः विमुक्तिः, ततः समृद्धिः, सौन्दर्यं, इष्टसिद्धिः, देवतुल्यं भोगं च लभ्यते। अन्ते एषोऽध्यायः स्कन्दपुराणस्य प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये इति निर्दिश्यते।
Adhyaya 51
केत्वीश्वरमाहात्म्यवर्णन (Ketu-linga / Ketvīśvara Māhātmya Description)
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे केतुलिङ्गस्य (केत्वीश्वरस्य) देशवर्णनं विधिवर्णनं च ईश्वरवचनेन प्रदर्श्यते। राह्वीशानस्य उत्तरतः मङ्गलायाः दक्षिणतः, धनुष्प्रहारमात्रेण दूरीकृतं स्थानं निर्दिश्य तीर्थयात्रिणां मार्गनिर्णयः क्रियते। ततः केतुग्रहस्य उग्रस्वरूपं चिह्नैः सह निरूप्यते, स च शतं दिव्यवर्षाणि तपः कृत्वा शिवानुग्रहं प्राप्य बहुग्रहाधिपत्यं लभते। केतोरुदये अशुभकाले, तथा घोरग्रहपीडासु, केतुलिङ्गस्य भक्त्या पूजनं विधीयते—पुष्पैः गन्धैः धूपैः नानाविधनैवेद्यैश्च यथाविधि समर्पणं कर्तव्यमिति। अस्य तीर्थस्य फलश्रुतिः स्पष्टा—ग्रहदुःखशमनं पापनाशनं च। नवग्रहलिङ्गानां व्यवस्थायां केतुलिङ्गस्य स्थानं दर्श्यते, चतुर्दशायतनसमूहेऽपि तस्य गणना; नित्यदर्शनात् पीडाभयविनाशो गृहस्थसुखवर्धनं च भवतीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 52
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Glorification of Siddheśvara
ईश्वरः देवीं प्रति “पञ्चसिद्धलिङ्गानां” महिमानं कथयति—तेषां दर्शनमात्रेण मानवानां यात्रासिद्धिः सम्पद्यते। ततः सिद्धेश्वरस्य देशनिर्देशः क्रियते—सोमेशस्य समीपे निर्दिष्टदिग्भागे, तथा कस्यचित् प्रसिद्धचिह्नस्य पूर्वभागे सिद्धेश्वरः स्थित इति। तत्राभिगमनं भक्त्या पूजनं च परमफलप्रदं, अणिमादिसिद्धिप्रदं, पापनाशकं, सिद्धलोकप्राप्तिकरं च इति प्रतिपाद्यते। अन्तरायस्वरूपा “विघ्नाः” अपि गणिताः—कामः क्रोधः भयम् लोभः आसक्तिः ईर्ष्या दम्भः आलस्यं निद्रा मोहः अहङ्कारश्च; एते सिद्धेः प्रतिबन्धकाः। सिद्धेश्वरार्चनेन क्षेत्रवासिनां यात्रिकाणां च एते विघ्नाः प्रशाम्यन्ति, अतः नियमयुक्ता यात्रा दीर्घकालीनं च अर्चनं प्रेर्यते। अध्यायान्ते एतत् आख्यानं श्रवणमात्रेण पापनाशनं, भक्त्या च धर्मार्थकाममोक्षादीनां यथोचितफलप्रदं इति निश्चयेन प्रशंस्यते।
Adhyaya 53
कपिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kapileśvara Māhātmya—Account of the Glory of Kapileśvara)
शिवदेव्योः संवादरूपेण अस्मिन्नध्याये यात्रिकं कपिलेश्वरतीर्थं प्रति निर्देश्यते। निर्दिष्टस्थानात् पूर्वदिशि अल्पदूरे स्थितं कपिलेश्वरलिङ्गं महाप्रभावं कथ्यते, यत् दर्शनमात्रेण पापक्षयकरं भवति। तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं राजर्षेः कपिलस्य तपसा प्रतिष्ठितम्—स कपिलः तत्र महादेवं प्रतिष्ठाप्य परमां सिद्धिं प्राप्नोति; तस्मिन्नपि लिङ्गे नित्यं देवसान्निध्यं वर्तते इति प्रतिपाद्यते। ततः कालविधानं निर्दिश्यते—शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां नियमवान् भक्तः सर्वलोकहिताय कपिलेश्वररूपेण सोमं/सोमेशं सप्तकृत्वो दर्शयेत् चेत्, गोदानफलसमं फलं लभते। अनन्तरं दानविधिः—यः तस्मिन् तीर्थे एकाग्रचित्तेन तिलधेनुं ददाति, स तिलबीजानां संख्यायाः युगपर्यन्तं स्वर्गे वसतीति फलश्रुत्या धर्मप्रवर्तनं क्रियते।
Adhyaya 54
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gandharveśvara (Ghanavāheśvara Liṅga)
ईश्वरः देवीम् प्रति प्रभासक्षेत्रे स्थितस्य तीर्थविशेषस्य माहात्म्यं कथयति। दण्डपाणेः निवासात् उत्तरदिशि स्थितं ‘उत्तमं गन्धर्वेश्वरम्’ इति लिङ्गं यात्रिकैः सेवनीयम् इति निर्देशः। अत्र गन्धर्वराजः घनवाहः तस्य दुहिता गन्धर्वसेना च मुख्यौ। रूपगर्वेण गन्धर्वसेना शिखण्डिना तस्य गणैश्च शप्ता; पश्चात् गोशृङ्गऋषिः सोमव्रतसम्बद्धं सोमेशशिवभक्तिं च आश्रित्य तस्याः शमनं प्रसादं च ददाति। घनवाहः क्षेत्रे घोरं तपः कृत्वा लिङ्गं प्रतिष्ठापयति, दुहिता अपि तत्रैव लिङ्गं स्थापयति; तत् लिङ्गं ‘घनवाहेश्वरम्’ इति प्रसिद्धम्। दण्डपाणिसमीपे सावधानपूजया शुद्धस्य नियमिनः भक्तस्य गन्धर्वलोकप्राप्तिः कथ्यते। फलश्रुतौ—एतत् तृतीयं पापनाशनं पुण्यवर्धनं च शक्तिस्थानम्; अग्नितीर्थस्नानं गन्धर्वपूजितलिङ्गार्चनं च प्रशस्यते, उत्तरायणागमने निर्वाणप्राप्तिः विशेषेण निगद्यते। अस्य माहात्म्यस्य श्रवणपूजनाभ्यां महाभयविमोक्षः स्यात् इति।
Adhyaya 55
Vimaleśvara-māhātmya (विमलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vimaleśvara
ईश्वरः देवीं उपदिशति—गौरीसमीपे नैऋत्यदिशि अल्पदूरे स्थितं विमलेश्वरं गच्छेति। तत्स्थानं “पापप्रणाशन” इति ख्यातं, स्त्रीपुंसयोः सर्वेषां तथा देहक्षयपीडितानामपि पापहरं दुःखनिवर्तकं च। भक्तियुक्ता अर्चना एव तत्र मुख्योपायः; तया शोकदुःखक्षयः, निश्चलशान्तिः, तथा “निर्मल” पदप्राप्तिः कथ्यते। गन्धर्वसेनायाः वimalायाश्च कारणकथया भूमौ लिङ्गस्य “विमलेश्वर” इति नामप्रसिद्धिः निरूप्यते। अन्ते एषा कथा माहात्म्यक्रमे चतुर्थी इति निर्दिश्य, सर्वपापविनाशकत्वं पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 56
धनदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhanadeśvara Māhātmya (Glory of Dhanadeśvara)
ईश्वरः प्राभासक्षेत्रे ब्रह्मणः नैऋत्यदिग्भागे, धनदेश्वर इति प्रसिद्धं सिद्धलिङ्गं वर्णयति। तत्र ‘धनुषां’ माने षोडशस्थाने स्थितं, राहुलिङ्गस्य समीपे विराजमानं च तत् लिङ्गं कथ्यते। धनदः (कुबेरः) पूर्वकृततपःस्मरणेन शिवरात्रेः प्राभासस्य च महिमानं ज्ञात्वा पुनरागत्य, तस्य स्थानस्य अतिशयशक्तिं दृष्ट्वा, विधिपूर्वकं दीर्घकालं तपः कृत्वा लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य पूजयामास। शिवानुग्रहेण स अलकाधिपतित्वं परमं पदं च प्राप्नोति; शङ्करस्य तत्र प्रकटसन्निधिं तपसा भक्त्या च पुनः प्रमाणयति। अन्ते उपदेशः—पञ्चोपचारैः सुगन्धद्रव्यैश्च पूजनं कृत्वा वंशे चिरसमृद्धिः, अजेयत्वं, शत्रुगर्वनिग्रहः, दारिद्र्यस्य अनुत्पत्तिश्च भवतीति। यः श्रद्धया एतन्माहात्म्यं शृणोति पूजयति च, तस्य सर्वमङ्गलं स्थिरं भवतीति।
Adhyaya 57
वरारोहामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Varārohā (Umā as Icchā-Śakti) at Somēśvara
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति तत्त्वोपदेशं करोति। पूर्वोक्तलिङ्गमाहात्म्यप्रसङ्गे इच्छाशक्तिः क्रियाशक्तिः ज्ञानशक्तिश्चेति शक्तित्रयस्य निरूपणं कृत्वा, यथाशक्ति निर्दिष्टलिङ्गान् पूजयित्वा तदनन्तरं तिसृणां शक्तीनां पूजनक्रमं विधत्ते। प्रभासक्षेत्रे सोमेश्वरप्रदेशे इच्छाशक्तेः स्वरूपं वरारोहा नाम्ना प्रतिष्ठितमिति कथ्यते। सोमेन परित्यक्ताः षड्विंशतिपत्न्यः शुभे प्रभासे तपः कुर्वन्ति; तदा गौरी/पार्वती प्रादुर्भूय वरान् दत्त्वा स्त्रीणां दारिद्र्य-दुःख-दौर्भाग्यशमनाय धर्मोपायं स्थापयति। माघमासे तृतीयायां गौरीव्रतं, दर्शन-पूजनसहितं, षोडशद्रव्यदान-नैवेद्यादिक्रमं (फल-भोज्य-पक्वान्नादि) दम्पत्योः सत्कारं च निर्दिश्यते। फलश्रुतौ अशुभनाशः, सौभाग्य-समृद्धिः, इष्टसिद्धिश्चोक्ता; सोमेश्वरे वरारोहापूजनात् पापनाशो दारिद्र्यनाशश्च भवतीति निष्कर्षः।
Adhyaya 58
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glorification of Ajāpāleśvarī)
ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे देवप्रियां क्रियात्मिकां शक्तेः द्वितीयां मूर्तिं वर्णयति। सोमेशवाय्वोर्मध्ये योगिनीपूजितं पीठं, पातालविवरस्य समीपे, निधानि दिव्यौषधानि रसायनानि च भक्तेभ्यः प्रकटयितुं समर्थं कथ्यते। सा देवी भैरवीति प्रसिद्धा। ततो त्रेतायुगस्य राजा अजापालः रोगपीडितः पञ्चशतवर्षाणि भैरवीं समाराधयत्। प्रसन्ना देवी सर्वशरीररोगान् निवारयामास; ते रोगा अजस्वरूपेण देहात् निर्गत्य, तान् रक्षितुम् आज्ञापयत्, तेन स अजापाल इति ख्यातः, देवी च चतुर्षु युगेषु ‘अजापालेश्वरी’ इति नाम्ना प्रतिष्ठिता। अष्टम्यां चतुर्दश्यां च पूजनात् विशेषसमृद्धिः फलति; आश्वयुजशुक्लाष्टम्यां सोमेश्वरं केन्द्रं कृत्वा त्रिः प्रदक्षिणा, ततः स्नानं कृत्वा पृथग्देवीपूजनं—एतत् त्रिवर्षं भयशोकविनाशकं भवति। स्त्रीणां वन्ध्यत्वरोगदौर्भाग्यादिषु नवमीव्रतं देवीसन्निधौ विधीयते। अनन्तरं राजवंशवर्णनं, अजापालस्य सौरवंशसम्बन्धः, तथा रावणकथायां देवानां पराभवप्रसङ्गे अजापालेन ‘ज्वर’प्रेषणं कृत्वा रावणस्य निवर्तनं च निरूप्यते। अन्ते अजापालेश्वर्याः रोगशमनविघ्ननाशशक्तिः प्रशंस्यते; गन्धधूपालङ्कारवस्त्रादिभिः पूजनं पापदुःखनिवारकं सर्वोपद्रवशान्तिकरं च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 59
अजादेवीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Ajā Devī (Chapter 59)
अस्मिन्नध्याये शिवदेव्योर् संवादरूपेण तत्त्वज्ञानं तीर्थमहिम्ना सह संयोज्यते। ईश्वरः प्रभासे स्थितां शिवानुग्रहीतां तृतीयां ज्ञानशक्तिं निरूपयति, या दरिद्र्यनाशिनीति प्रसिद्धा। देवी शिवस्य मुखतत्त्वं पृच्छति—षष्ठं मुखं कथं नाम्ना निर्दिश्यते, तस्माच्च अजादेवी कथं प्रादुर्भवतीति। ईश्वरः गुह्यं रहस्यं प्रकाशयति—पूर्वं सप्त मुखानि आसन्; तेषु ‘अजा’ मुखं ब्रह्मणः सम्बन्धि, ‘पिचु’ मुखं विष्णोः सम्बन्धि, अधुना तु शिवः पञ्चवक्त्रत्वेन व्यवह्रियते। अजा-मुखात् अन्धासुरेण सह घोरसंग्रामे अजादेवी प्रादुर्भूता—खड्गचर्मधारिणी, सिंहवाहना, देवशक्तिसमूहैः परिवृता। पलायमानाः दैत्याः दक्षिणसमुद्रं प्रति प्रभासक्षेत्रं प्रविश्य निहताः; ततः देवी क्षेत्रस्य पावनतां ज्ञात्वा सोमेशस्य समीपे, सौरिशस्य सम्बन्धेन निर्दिष्टदिशि तत्रैव प्रतिष्ठिता। अथ फलश्रुतिः—तस्या दर्शनात् सप्तजन्मसु सौभाग्यगुणलाभः; गीतनृत्यादिकरणात् कुलगतदुर्भाग्यनिवृत्तिः; रक्तवर्तियुक्तं घृतदीपदानं दीपसूत्रसंख्यानुसारं दीर्घमङ्गलप्रदं; पाठश्रवणं विशेषतः तृतीयायां इष्टसिद्धिकरम्। अन्ते, एताः शक्तयः पूज्याः, ततः सोमेशपूजया तीर्थयात्राफलस्य पूर्णता भवतीति उपदिश्यते।
Adhyaya 60
मङ्गलामाहात्म्यवर्णनम् (Mangalā Devī Māhātmya: Account of the Glory of Mangalā)
अध्यायेऽस्मिन् देवी–ईश्वरयोः प्रश्नोत्तररूपेण तत्त्वविचारः प्रवर्तते। ईश्वरः प्रथमं प्रभासक्षेत्रस्य यात्राफलप्रदाः त्रयो दूतयः—मङ्गला, विशालाक्षी, चत्वरदेवी—इति निर्दिशति। ततः देवी तासां स्थितिस्थानं पूजाविधिं च सूक्ष्मतया पृच्छति; ईश्वरः तासां शक्तिरूपत्वं व्याचष्टे—मङ्गला ब्राह्मी, विशालाक्षी वैष्णवी, चत्वरदेवी रौद्रीशक्तिरिति। मङ्गलायाः स्थानं च निर्दिश्यते—अजादेव्याः उत्तरतः, राह्वीशस्य तु अल्पदूरं दक्षिणतः। सोमदेवेन सोमेश्वरे कृतयज्ञकर्मणि सा ब्रह्मादिदेवान् मङ्गलं ददौ इति तस्या नामनिर्वचनं कथ्यते; अतः सा “सर्वमाङ्गल्यदायिनी” इति प्रसिद्धा। तृतीयापूजया अमङ्गलनाशः शोकदुःखनिवृत्तिश्च भवतीति फलश्रुतिः, तथा दम्पतीभोजनं, वस्त्रसहितफलदानं, पृषदसहितघृतभक्षणं च शुद्ध्यर्थं पुण्यकर्मत्वेन प्रशस्यते। अन्ते मङ्गलामाहात्म्यं सर्वपातकनाशनत्वेन संक्षेपेण निगद्यते।
Adhyaya 61
ललितोमाविशालाक्षी-माहात्म्यवर्णनम् (Lalitā-Umā and Viśālākṣī: Account of the Sacred Greatness)
ईश्वरः प्राभासक्षेत्रे पूर्वदिग्भागे श्रीदैत्यसूदनस्य सन्निधौ स्थितां वैष्णवीस्वभावां क्षेत्रदूतीं देवीं वर्णयति। विष्णुना पीडिताः बलवन्तो दैत्याः दक्षिणां दिशं प्रति गत्वा नानादिव्यायुधैः सह दीर्घं संग्रामं चक्रुः। तान् दमनं दुष्करं दृष्ट्वा विष्णुः भैरवीशक्तिं महामायां तेजोमयीं च आवाहयामास; सा तत्क्षणादेव प्रादुर्भूता। विष्णुं दृष्ट्वा देवी नेत्रयोर्विस्तारं कृत्वा विशालनयना जाता, तस्मादस्या नाम ‘विशालाक्षी’ इति प्रसिद्धं, तत्रैव शत्रुनाशिनी प्रतिष्ठिता। ततः सोमेश्वर-दैत्यसूदनयोः सम्बन्धेन ‘उमाद्वय’पूजाविधानं, तथा तीर्थयात्राक्रमः—प्रथमं सोमेश्वरदर्शनं, ततः श्रीदैत्यसूदनदर्शनम्—निरूप्यते। माघमासे तृतीयायां तिथौ विशेषपूजा विहिता; तस्य फलम्—वंशपरम्परायां अपुत्रत्वनिवृत्तिः, आरोग्यं, सुखं, नित्यभक्तस्य च नित्यं सौभाग्यवृद्धिः। अस्य माहात्म्यस्य श्रवणेन पापनाशः, धर्मवृद्धिश्च भवतीति संक्षिप्ता फलश्रुतिः।
Adhyaya 62
चत्वरादेवी-माहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Catvarā Devī (the Crossroads Goddess)
अध्यायः ६२ ईश्वरवचनरूपेण संक्षिप्तं तत्त्व-भूगोलोपदेशं ददाति। ललितायाः पूर्वदिशि दशनधन्वन्तरमिते स्थाने देवप्रियं तृतीयं पवित्रं चत्वरं निर्दिश्यते। तत्र ईश्वरेण क्षेत्ररक्षार्थं प्रतिष्ठापिता देवी क्षेत्रदूती, महारौद्री, रुद्रशक्तिरिति च कथ्यते। सा भूतगणैः सह जीर्णगृहेषु, उद्यानेषु, प्रासादेषु, अट्टालकेषु, मार्गेषु, सर्वेषु च चत्वरेषु विचरति; रात्रौ क्षेत्रस्य मध्यभागं परितः परिभ्रम्य रक्षां करोति। महानवम्यां स्त्री वा पुरुषो वा विधिपूर्वकं नानोपहारैः तां पूजयेत् इति विधानं दत्तम्। अस्य माहात्म्यस्य श्रवण-पठनादि पापनाशनं समृद्धिजनकं च; प्रसन्ना देवी इष्टार्थान् ददाति। यात्राफलार्थिभिः तत्र दम्पत्योः भोजनदानं कर्तव्यमिति च उपदिश्यते।
Adhyaya 63
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhairaveśvara (Chapter 63)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—योगेश्वर्याः दक्षिणतः अल्पदूरे स्थितं भैरवेश्वरतीर्थं गच्छेति। तत्र स्थितं लिङ्गं सर्वपापनाशकं दिव्यैश्वर्यप्रदं च इति वर्ण्यते। पूर्वकथां आधारयन् ग्रन्थः वदति—दैत्यविनाशार्थं देव्याः प्रवृत्तायाः समये सा भैरवं आहूय स्वदूतत्वेन नियोजयामास; तस्मात् सा ‘शिवदूती’ इति, अनन्तरं ‘योगेश्वरी’ इति च प्रसिद्धा, नाम्नां देशसम्बन्धश्च स्थापितः। यत्र भैरवः दूतकार्ये नियुक्तः, तत्र लिङ्गं ‘भैरवेश्वर’ इति ख्यातिं गतं; भैरवेणैव प्रतिष्ठापितं देवदैत्यैश्च पूजितम्। फलश्रुतौ—कार्त्तिक्याम् विधिपूर्वकं भक्त्या पूजयन्, अथवा षण्मासपर्यन्तं निरन्तरं सेवमानः, भक्तः इष्टफलं लभते इति।
Adhyaya 64
लक्ष्मीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Lakṣmīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Lakṣmīśvara)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः प्रभासक्षेत्रस्य पूर्वदिशि स्थितं पञ्चधन्वन्तरदूरस्थं तीर्थविशेषं वर्णयति। तत्तीर्यं ‘लक्ष्मीश्वर’ इति ख्यातं दारिद्र्यौघविनाशनं च; तत्र देव्या लक्ष्म्या दैत्यवधोत्तरं आगमनं कथ्यते, तथा च स्वयमेव देव्या प्रतिष्ठाकर्मणा ‘लक्ष्मीश्वर’ इति नाम देवस्य स्थापितमिति निदर्श्यते। अनन्तरं श्रीपञ्चम्यां विधिवत् भक्त्या तस्य देवस्य पूजनं कर्तव्यमिति विधानं प्रदीयते। फलश्रुतौ लक्ष्म्याः प्रसादस्य अविच्छेदः प्रतिपाद्यते—उपासकः लक्ष्म्या न वियुज्यते, मन्वन्तरपर्यन्तं दीर्घकालं सौभाग्यसमृद्धिभाग् भवतीति। इति स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये चतु:षष्टितमोऽध्यायः।
Adhyaya 65
वाडवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vāḍaveśvara Liṅga — Description of its Māhātmya
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देव्या उपदिशति यत् प्राभासक्षेत्रे वाडवेश्वरलिङ्गं गन्तव्यम्। तस्य स्थानं पवित्र-भूगोलसम्बन्धेन निर्दिश्यते—लक्ष्मीशस्य उत्तरतः, विशालाक्ष्याः दक्षिणतः इति, यथा यात्रिकः सुगमं मार्गं ज्ञातुं शक्नोति। ततः कारणकथा कथ्यते—कामः (कृतस्मरः) दग्धे सति वाडवाग्निना पर्वतः समीकृतः; तस्मिन्नवसरे वाडवेन लिङ्गं प्रतिष्ठापितं, अतः स स्थानः महाशक्तिमान् इति प्रसिद्धः। भक्तेन विधिपूर्वकं पूजनं कर्तव्यम्, शङ्करस्य दशधा स्नापनं/अभिषेकं च। तत्र वेदविदे ब्राह्मणाय दधिदानं कृत्वा, अग्निलोकप्राप्तिः तथा तीर्थयात्राफलस्य सम्यक् सिद्धिः इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 66
अर्घ्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Arghyeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Arghyeśvara)
ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे विशालाक्ष्याः उत्तरतः समीपे स्थितं महाप्रभावं लिङ्गं ‘अर्घ्येश्वर’ इति वर्णयति। तत् देवगन्धर्वैः पूज्यं, अत्यन्तफलदं च। तत्र वाडवानलधारिणी देवी प्रभासं प्राप्य महोदधिं दृष्ट्वा विधिपूर्वकं सागराय प्रथमं अर्घ्यं ददौ। अनन्तरं सा महालिङ्गं प्रतिष्ठाप्य यथाविधि पूजयामास, ततः स्नानार्थं समुद्रं प्रविवेश। अर्घ्यं पूर्वं दत्तं, ततः प्रभुः प्रतिष्ठापित इति कारणात् तल्लिङ्गं ‘अर्घ्येशः/अर्घ्येश्वरः’ इति नाम्ना प्रसिद्धं, पापप्रणाशनं चोक्तम्। यः पञ्चामृतैः लिङ्गं स्नापयित्वा नियमेन पूजयति, स सप्तजन्मसु विद्यां लभते, शास्त्राध्यापकत्वं प्राप्नोति, संशयान् च निवारयितुं समर्थो भवति। इति प्रभासखण्डेऽस्य विभागस्य षट्षष्टितमोऽध्यायः।
Adhyaya 67
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kāmeśvara Liṅga Māhātmya (Description of the Glory of Kāmeśvara)
अध्यायेऽस्मिन् शिवः देव्या उपदिशति यत् प्रभासक्षेत्रे ‘कामेश्वर’ इति विख्यातं महालिङ्गं वर्तते। दैत्यसूदनस्य पश्चिमदिशि, सप्तधनुर्मात्रे अन्तरे स्थितं तद् लिङ्गं पूर्वं कामेन पूजितमिति निर्दिश्य तीर्थयात्रिणं तत्र गन्तुं प्रेरयति। अनन्तरं तृतीयनेत्राग्निना शिवेन कामो दग्धः, ततोऽनङ्गत्वस्मृतिं धारयन् सहस्रवर्षाणि महेश्वरं समाराध्य कामनासर्गसमर्थ्यं पुनरवापेति कथ्यते। एतत् लिङ्गं भुवि प्रसिद्धं सर्वपापनाशनं सर्वाभीष्टफलप्रदं च। माधवमासे (वैशाखे) शुक्लपक्षस्य त्रयोदश्यां विधिपूर्वकं कामेश्वरपूजनं कर्तव्यमिति व्रतं निर्दिश्यते; तस्य फलरूपेण सर्वकामसिद्धिः, सौभाग्यसमृद्धिः, स्त्रीणां काम्यसमृद्धिश्च पुराणोक्तपुण्यभाषया प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 68
गौरीतपोवनमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gaurī’s Forest of Austerity
अध्यायः ६८ शिवदेव्योः संवादरूपः। ईश्वरः प्रभासे सोमेशस्य पूर्वदिशि महाशक्तिसम्पन्नं तपोवनं निर्दिशति। तत्र देवी पूर्वजन्मनि कृष्णवर्णा ‘काली’ इति रहसि कथिता, व्रतन्यायेन तपसा ‘गौरी’ भवितुम् अङ्गीकृत्य प्रभासं गत्वा लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य पूजयति; तत् ‘गौरीश्वर’ इति प्रसिद्धं भवति। सा एकपादस्थित्या, ग्रीष्मे पञ्चाग्निसेवया, वर्षासु जलधारासहिष्णुतया, शिशिरे जलशयनादिभिः घोरतपः करोति; तेन तपोबलात् तस्याः शरीरं गौरवर्णं भवति, भक्तिनियमस्य फलरूपेण रूपान्तरं निरूप्यते। ततः शिवः वरान् ददाति, देवी च फलश्रुतिं वदति—तत्र दर्शनात् सन्तानसौभाग्यं दाम्पत्यवंशवृद्धिश्च, गीतवाद्यनृत्योपहारात् दुरितनाशः, प्रथमं लिङ्गपूजनं कृत्वा पश्चात् तस्याः पूजनात् परमगतिर्लभ्यते। ब्राह्मणेभ्यो दानं, अपुत्रत्वनिवारणाय नारिकेलदानं, दीर्घसौभाग्याय रक्तवर्तिकया घृतदीपदानं च निर्दिश्यते। समीपे तीर्थस्नानं पापनाशनं, श्राद्धं पितॄणां हितकरं, रात्रौ जागरणं भक्तिगीतनृत्यादिसहितं च विधीयते। ऋतुसन्धिष्वपि तत्र देव्या नित्यसन्निधिः प्रतिपाद्यते; विशेषतः तृतीयायां तिथौ देव्या सन्निधौ च अस्याध्यायस्य पाठश्रवणं चिरसौभाग्यकरमिति प्रशंस्यते।
Adhyaya 69
गौरीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Gaurīśvara Liṅga)
अध्यायेऽस्मिन् देवी–ईश्वरयोः संवादरूपेण गौरीश्वरलिङ्गस्य माहात्म्यं पापनाशनं च निरूप्यते। देवी पृच्छति—प्रसिद्धं ‘गौरीश्वर’लिङ्गं कुत्र स्थितं, तस्य पूजनात् किं फलं लभ्यते इति। ईश्वरः तदाख्यानं पापक्षयकरं माहात्म्यं इति प्रतिपाद्य, गौर्या सह सम्बन्धितं प्रसिद्धं तपोवनं वर्णयति; तच्च धनुर्मितपरिमाणेन परिधिवत् पवित्रक्षेत्ररूपेण निर्दिश्यते। तत्र देवी एकपादतपसा स्थितेति चित्र्यते, लिङ्गस्य स्थानं च दिशानिर्देशेन—किञ्चित् उत्तरतः, ईशानकोणे, निर्दिष्टदूरमितिभिः सह—प्रकाश्यते। भक्त्या लिङ्गपूजनं, विशेषतः कृष्णाष्टम्यां, सर्वपापविनाशकं इति फलश्रुतिः कथ्यते। धर्म्यदानानि अपि विधीयन्ते—गोदानं, पात्रब्राह्मणाय सुवर्णदानं, विशेषतः अन्नदानं च दुष्कृतशमनाय। अन्ते दृढं प्रायश्चित्तफलम् उच्यते—अत्यन्तपापिनोऽपि तस्य लिङ्गस्य दर्शनमात्रेण पापात् प्रमुच्यन्ते इति।
Adhyaya 70
वरुणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Varuṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Varuṇeśvara)
अध्यायेऽस्मिन् दिव्यसंवादरूपेण ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—आग्नेयदिशि गौरीतपःकानने विंशतिधन्वन्तरस्थितं वरुणेश्वरलिङ्गं परमं पुण्यं द्रष्टव्यमिति। तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं कारणकथया प्रकाश्यते—पूर्वं कुम्भजेन (अगस्त्येन) समुद्रो पीतः, तदा जलाधिपो वरुणः क्रोधतापाभ्यां पीडितः सन् प्राभासक्षेत्रं घोरतपसः योग्यं ज्ञात्वा दुष्करं तपः चकार। स महालिङ्गं प्रतिष्ठाप्य युतवर्षपर्यन्तं भक्त्या पूजयामास। ततः प्रसन्नः शिवः स्वगङ्गाजलेन रिक्तं समुद्रं पुनः पूर्णं चकार, वरुणाय वरान् ददौ; ततोऽद्यापि समुद्राः परिपूर्णा इति कथ्यते, लिङ्गं च ‘वरुणेश्वर’ इति प्रसिद्धिं ययौ। अनन्तरं फलश्रुतिः—वरुणेश्वरदर्शनमात्रेण सर्वतीर्थफलप्राप्तिः; अष्टम्यां चतुर्दश्यां च दध्ना लिङ्गाभिषेकः वेदविद्यावर्धकः इति। स्नान-जप-बलि-होम-पूजा-स्तोत्र-नृत्यादयः तत्र कृताः अक्षयाः, सर्वेषां जनानां देहावस्थाभेदानां च मोक्षोपकारकाः; तीर्थफलस्वर्गकामिभिः सुवर्णपद्म-मुक्तादिदानं प्रशस्यते।
Adhyaya 71
उषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Uṣeśvara Liṅga
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे स्थितस्य लिङ्गस्य परिचयो दीयते। वरुणेश्वरात् दक्षिणदिशि धनुषां त्रितये स्थितं तल्लिङ्गं निर्दिश्यते। वरुणपत्नी उषा भर्तृदुःखपरीता महाघोरं तपः कृत्वा तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास; तदेव “उषेश्वर” इति नाम्ना प्रसिद्धम्। उषेश्वरलिङ्गं सर्वसिद्धिप्रदायकं सर्वसिद्धिप्रपूजितं च कथ्यते। भक्त्या पूजनं पापप्रणाशनं भवति, महापापभारयुक्तानामपि परमां गतिं ददाति इति फलश्रुतिः। विशेषतः स्त्रीणां सौभाग्यफलदं, दुःखदौर्भाग्यनाशनं च इति पुण्यविशेषोऽपि प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 72
Jalavāsa Gaṇapati Māhātmya (The Glory of Gaṇeśa ‘Dwelling in Water’)
अध्याये ईश्वरः संक्षेपेण धर्म्यं कर्मोपदेशं ददाति। तस्मिन्नेव क्षेत्रे ‘जलवास’ इति विख्यातं विघ्नेश्वरस्य दर्शनं कर्तव्यम् इति निर्दिश्यते; तत् दर्शनं विघ्ननाशनं सर्वकार्यप्रसिद्धिकरं च इति प्रतिपाद्यते। उत्पत्तिनिमित्तं कथ्यते—वरुणः तपसो निर्विघ्नहेतोः जलजैः नैवेद्यैः भक्त्या गणपतिं पूजयामास। चतुर्थ्यां तर्पणं कृत्वा गन्धपुष्पैः मोदकैश्च पूजनं विधीयते; यथाभक्त्यनुसारेण यथाशक्त्या च दत्तं द्रव्यं गणाधिपं तुष्यति इति सारः।
Adhyaya 73
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kumāreśvara Māhātmya (Account of the Glory of Kumāreśvara)
अध्यायेऽस्मिन् शिवदेव्योर् धर्मतत्त्वसंवादरूपेण प्रभासक्षेत्रे सूक्ष्मयात्रामार्गो निरूप्यते। ईश्वरः देवीं कुमारेश्वरलिङ्गस्य दर्शनपूजनाय निर्देशयति; तत् लिङ्गं महापातकनाशनं परमप्रभावयुक्तं च कथ्यते। वरुणनैऋतदिशयोः सम्बन्धेन तथा गौरीतपोवनस्य निकटत्वेन तस्य स्थाननिर्देशः कृत्वा पवित्रभूगोलः सुस्पष्टः क्रियते। लिङ्गस्य प्रतिष्ठा महातपः कृत्वा षण्मुखेन (कुमारस्कन्देन) कृतैति कारणेन नामप्रामाण्यं च व्याख्यायते। ततः फलतुलनाविधानं प्रदर्श्यते—अन्यत्र मासान् यावत् पूजनफलम्, अत्र विधिपूर्वकस्य एकाहपूजनस्यैव समं भवतीति। कामक्रोधलोभरागमात्सर्यत्यागः, ब्रह्मचर्यसंयमश्च एकस्मिन्नपि पूजाकर्मणि आवश्यक इति निर्दिश्यते। अन्ते विधिवत्पूजनं याथार्थ्येन यात्राफलं ददातीति निश्चयः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 74
Śākalyeśvara-liṅga Māhātmya (शाकल्येश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — The Glory of Śākalyeśvara and Its Four Yuga-Names
ईश्वरः महादेवीं दिशानिर्देशेन प्रमाणदूरत्वेन च प्राभासक्षेत्रे स्थितं श्रीशाकल्येश्वरं परमं तीर्थं गन्तुं उपदिशति। तत्र लिङ्गं “सर्वकामदं” इति प्रसिद्धम्। राजर्षिः शाकल्यो महत् तपः कृत्वा महादेवं तोषयामास; तेन प्रसन्नेन देवेन लिङ्गरूपेण तत्र स्वयम् प्रतिष्ठितोऽभवत्। तस्य दर्शनमात्रेण सप्तजन्मार्जितपापानां नाशः, सूर्योदयकाले तमोविनाशवत्, इति फलश्रुतिः। अष्टम्यां चतुर्दश्यां च क्षीरेण शिवाभिषेकः, गन्धपुष्पादिभिः क्रमशः पूजनं, तथा पूर्णतीर्थफलार्थिभिः सुवर्णदानं विधीयते। युगभेदेन नामचतुष्टयं कथ्यते—कृते भैरवेश्वरः, त्रेतायां सावर्णिकेश्वरः (सावर्णिमनुसम्बन्धः), द्वापरे गालवेश्वरः (गालवर्षिसम्बन्धः), कलौ शाकल्येश्वरः (शाकल्यस्य अणिमादिसिद्धिप्राप्तिः)। क्षेत्रपरिधिः अष्टादशधन्वन्तरपर्यन्तः पवित्रः; तत्रान्तर्गताः क्षुद्रजीवाः अपि मोक्षयोग्याः इति। तत्र जलानि सरस्वतीसदृशानि, दर्शनं महायज्ञानां फलतुल्यम्। सोमपर्वणि लिङ्गसमीपे मासपर्यन्तं अघोरजपः घृतहोमश्च कर्तव्यः; महापापिनामपि “उत्तमा सिद्धिः” प्रतिज्ञायते। लिङ्गं “कामिकं” इति, अघोरः तस्य मुखं, भैरवप्राधान्यं च—अतः पूर्वं भैरवेश्वरनामप्रसिद्धिः, इदानीं कलौ शाकल्येश्वरनाम च।
Adhyaya 75
कलकलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kalakaleśvara (Origin, Worship, and Merits)
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासक्षेत्रे स्थितस्य शाकलकलेश्वरस्य/कलकलेश्वरलिङ्गस्य माहात्म्यं शिवेन देव्यै कथ्यते। तस्य देशविशेषः, पापनाशकत्वं, तथा युगानुसारं नामचतुष्टयं निरूप्यते—कृतयुगे कामेश्वरः, त्रेतायां पुलहेश्वरः, द्वापरे सिद्धिनाथः, कलौ नारदेश इति; ‘कलकल’शब्दसमुत्थेन शब्दव्युत्पत्त्या ‘कलकलेश’नामापि व्याख्यायते। प्रथमं नामकरणं सरस्वत्याः समुद्रप्राप्तौ देवगणानां हर्षोत्थितेन कलकलनादेन सम्बध्यते। द्वितीयं कथान्तरं नारदस्य घोरतपः, लिङ्गसमीपे पौण्डरीकयज्ञः, बहूनां ऋषीणां समाह्वानं च वर्णयति; तत्र दक्षिणार्थं आगतानां देशीयब्राह्मणानां मध्ये धनक्षेपेण कलहः प्रवर्तते, दीनविद्वद्ब्राह्मणैः तस्य निन्दा च, तेन ‘कलकलेश्वर’नाम कारणीकृतम्। अन्ते फलश्रुतिः—लिङ्गस्नापनं कृत्वा त्रिः प्रदक्षिणया रुद्रलोकप्राप्तिः; गन्धानुलेपनपुष्पार्चनं कृत्वा पात्रेभ्यः सुवर्णदानं च परं पदं ददाति।
Adhyaya 76
Lakuleśvara-nāma Liṅgadvaya Māhātmya (near Kalakaleśvara) — Glory of the Twin Liṅgas established by Lakulīśa
अध्यायः ७६ ईश्वरवचनरूपेण संक्षेपतः धर्म-क्रियाविशेषं निरूपयति। देवदेवस्य समीपे (सोमेश्वर-क्षेत्रसंबद्धे पवित्रप्रदेशे) स्थितं महापुण्यप्रदं लिङ्गद्वयं निर्दिश्यते, यत् लाकुलीशेन प्रतिष्ठापितम्। तद् युग्मायतनं ‘लाकुलेश्वर’ इति नाम्ना प्रसिद्धं, दर्शनस्य ‘अनुत्तमं’ फलदं च कथ्यते। केवलदर्शनमात्रेणापि जन्म-मरणसीमापर्यन्तं विस्तीर्णं पापं नश्यतीति शुद्ध्यभिधानं दत्तम्। भाद्रपदमासे शुक्लचतुर्दश्यां उपवासः प्रजागरश्च विधीयते। क्रमः—प्रथमं मूर्तिमन्तं लाकुलीशं सम्यगर्चयेत्, ततः पृथक् पृथक् लिङ्गद्वयं विधिपूर्वकं पूजयेत्, अनुक्रमेण स्तुतिमन्त्रैश्च समर्पयेत्। फलश्रुतिः—यत्र महेश्वरः निवसति तं परमं पदं साधकः प्राप्नोतीति मोक्षपर्यवसानम्।
Adhyaya 77
उत्तंकेश्वरमाहात्म्य वर्णनम् | The Māhātmya of Uttankeśvara (Description of Uttankeśvara’s Sanctity)
ईश्वरः महादेवीं प्रति उवाच—प्रभासक्षेत्रे पूर्वोक्तस्थानात् दक्षिणदिशि अल्पदूरे उत्तंकेश्वरं नाम परमं पुण्यतीर्थं विद्यते। तत्र यात्रां कर्तुं निर्देशयामास, मार्गनिर्देशेन तीर्थपर्यटनस्य क्रमं दर्शयन्। तत् लिङ्गं महात्मना भक्तश्रेष्ठेन उत्तङ्केन स्वयमेव भक्त्या स्थापितम् इति कथ्यते। यः कश्चित् सुसमाहितः दर्शनं कृत्वा स्पर्शनं च कृत्वा विधिवत् भक्त्या पूजयति, स सर्वकिल्बिषात् मुच्यते इति फलश्रुतिः। इति स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे उत्तंकेश्वरमाहात्म्ये सप्तसप्ततितमोऽध्यायः।
Adhyaya 78
वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Vaiśvānareśvara)
ईश्वरः महादेवीं प्रति उपदिशति—आग्नेये दिग्भागे, पञ्चधन्वन्तरमिते देशे स्थितं वैश्वानरेश्वरं देवतां गच्छेति। तस्य दर्शनस्पर्शाभ्यां पापघ्नत्वं, मलनाशकत्वं च वर्ण्यते। ततः उपदेशरूपा कथा—कदाचित् शुकः राजभवने नीडं कृत्वा भार्यया सह दीर्घकालं न्यवसत्। न भक्त्यर्थं, किन्तु नीडासक्त्या तौ नित्यं प्रदक्षिणां कुर्वन्तौ कालान्तरे मृतौ। तस्य क्षेत्रस्य प्रभावात् तौ जातिस्मरौ भूत्वा लोपा-मुद्रा-अगस्त्यौ प्रसिद्धिं गतौ। पूर्वदेहस्मृत्या अगस्त्यः गाथां वदति—यः सम्यक् प्रदक्षिणां कृत्वा वह्नीशं पश्यति, स कीर्तिं प्राप्नोति, यथा अहं पूर्वम्। अन्ते विधिः—घृतस्नानेन देवं स्नापयेत्, विधिवत् पूजयेत्, श्रद्धया पात्रब्राह्मणाय सुवर्णं दद्यात्। एतत्कृत्वा तीर्थफलसम्पूर्णं लभते, वह्निलोकं गत्वा अक्षयकालं रमते; इति प्रभासखण्डेऽस्य विभागे अष्टसप्ततितमोऽध्यायः।
Adhyaya 79
लकुलीश्वरमाहात्म्य (The Māhātmya of Lakulīśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे पूज्यं लाकुलीशं लाकुलीश्वरं च निर्दिशति। तस्य देवस्य पश्चिमदिशि स्थितिं, ‘धनुषां सप्तके’ इति परिमाणेन दूरीं च कथयति। स शान्तः शुभप्रदः सर्वभूतानां पापघ्नः, महापुण्यक्षेत्रे अवतरण-प्रादुर्भावभावैः सम्बद्धश्च वर्ण्यते। अनन्तरं लाकुलीशस्य तपोमयः आचार्यस्वरूपः प्रकाश्यते—तीव्रतपसा युक्तः स शिष्येभ्यः दीक्षां दत्त्वा पुनःपुनः नानाशास्त्रेषु, विशेषतः न्यायवैशेषिकयोः, उपदेशं करोति; तेन परां सिद्धिं प्राप्नोति। अन्ते भक्तानां विधिपूर्वकपूजा विधीयते; कार्त्तिकमासे उत्तरायणकाले च तस्य पूजायाः विशेषफलप्रदत्वं कथ्यते। योग्यब्राह्मणाय विद्यादानं (अध्यापनं वा) कर्तव्यमिति च उपदिश्यते। फलश्रुत्या समृद्धब्राह्मणकुलेषु पुनःपुनः शुभजन्म, बुद्धिसम्पत्तिः ऐश्वर्यं च लभ्यते इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 80
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Gautameśvara Liṅga
अध्यायेऽस्मिन् देवीप्रति ईश्वरस्योपदेशरूपेण गौतमेश्वरलिङ्गस्य माहात्म्यं संक्षेपेण निरूप्यते। पूर्वदिशि पापनाशकं गौतमेश्वरनाम लिङ्गं स्थितमिति, दैत्यसूदनसम्बद्धपश्चिमचिह्नस्य सन्निधौ, पञ्चधन्वन्तरपर्यन्ते इति देशपरिमाणेन सह निर्दिश्यते। तत् सर्वकामदं, सर्वाभीष्टप्रदं च कथ्यते। एतस्य पूजाप्रवृत्तेः कारणं मद्रराजः शल्यः इति राज्ञा कृतं घोरं तपः, महेश्वरस्य च तुष्टिः इति आख्यायते; एवं यः कश्चिद् भक्त्या विधिवत् आराधयति, स परां सिद्धिं लभते इति सामान्यनियमः प्रदर्श्यते। चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां लिङ्गस्य क्षीरस्नापनं कृत्वा, सुगन्धितोदकेन, उत्तमैः पुष्पैश्च विधिनियमयुक्तया भक्त्या पूजनं कर्तव्यमिति विधानं; तेन अश्वमेधसमं पुण्यं भवतीति फलश्रुतिः। वाक्-मनः-कायैः कृतानि पापानि केवलदर्शनेनापि नश्यन्तीति उपसंहारः।
Adhyaya 81
श्रीदैत्यसूदनमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Śrī Daityasūdana)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति प्रभासक्षेत्रस्य वैशिष्ट्यं वर्णयति। तत् वैष्णवं ‘यवाकारं’ क्षेत्रं दिग्भिः स्पष्टसीमाभिः परिगृहीतं, चिरस्थायि चातिशयफलप्रदं च इति प्रतिपाद्यते। तत्र कृतं कर्म—क्षेत्रान्तर्गतं मरणं, दानं, होमः, मन्त्रजपः, तपः, ब्राह्मणभोजनं च—सप्तकल्पपर्यन्तम् अक्षयपुण्यं जनयतीति निगद्यते। अनन्तरं साधनाविधयः प्रदर्श्यन्ते—भक्त्या उपवासः, चक्रतीर्थे स्नानम्, कार्त्तिकद्वादश्यां सुवर्णदानम्, दीपदानम्, पञ्चामृताभिषेकः, एकादश्यां जागरणं भक्तिगीतनृत्यादिभिः, तथा चातुर्मास्यव्रतपालनम्। पश्चात् आख्यानरूपेण देवैः स्तुतः विष्णुः दानवान् हन्तुम् प्रतिज्ञाय प्रभासे तान् अनुधावति, चक्रेण निहत्य ‘दैत्यसूदन’ इति नाम प्रतिष्ठापयति। अन्ते अस्य क्षेत्रे देवदर्शनपूजनयोः पापक्षयः, आयुष्य-समृद्धि-शुभफलप्राप्तिश्च इति फलश्रुत्या प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 82
चक्रतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Cakratīrtha)
अस्मिन्नध्याये देवी ईश्वरं पप्रच्छ—“चक्रतीर्थ” इति नाम्नः किं तात्पर्यं, कुत्र स्थितं, कियद् वा माहात्म्यम् इति। तदा ईश्वरः देवादसुरयुद्धस्य पुरावृत्तं कथयति—हरिः (विष्णुः) दैत्यान् निहत्य रक्तलिप्तं सुदर्शनचक्रं यत्र स्थाने प्रक्षालयामास, तदेव स्थानं पावनं जातं, तस्मात् चक्रतीर्थस्य प्रतिष्ठा अभवत्। तत्र कोटिशः उपतीर्थानां निवासः कथ्यते, एकादश्यां तथा सूर्यचन्द्रग्रहणे च विशेषफलप्रदत्वं च निर्दिश्यते। तत्र स्नानं सर्वतीर्थस्नानफलसमं, दानं च अपरिमेयफलदं इति प्रतिपाद्यते; क्षेत्रं विष्णुक्षेत्रत्वेन निश्चितपरिमाणेन वर्ण्यते। कल्पभेदेन तस्य नामानि—कोटितीर्थम्, श्रीनिधानम्, शतधारा, चक्रतीर्थम् इत्यादीनि—उच्यन्ते। तपः, वेदाध्ययनम्, होमकर्म, श्राद्धम्, व्रतानि च प्रायश्चित्तस्वरूपाणि तत्र कृतानि अन्यस्थानेभ्यः बहुगुणं पुण्यं जनयन्तीति; अन्ते फलश्रुतौ पापनाशकं कामदं च तीर्थं, नीचजन्मादिष्वपि उद्धारकं, तत्र मरणं च उत्तमगतिप्रदं इति निगद्यते।
Adhyaya 83
योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Yogeśvarī Māhātmya—Account of Yogeśvarī’s Glory)
ईश्वरः महादेवीं प्रति प्रभासक्षेत्रस्य पूर्वदिशि स्थितायाः योगेश्वर्याः उत्पत्तिं पूजाविधानं च कथयति। महिषासुरः रूपपरिवर्तनबलात् त्रैलोक्यं पीडयति। तदा ब्रह्मा अनुपमां कन्यां ससर्ज; सा घोरं तपः चकार। नारदः तां दृष्ट्वा मोहितः, किन्तु कुमारिव्रतस्थया निराकृतः सन् महिषं गत्वा तस्याः सौन्दर्यं वर्णयति। महिषः तां विवाहाय बलात् प्रेरयितुमिच्छति; सा हसति, तस्याः श्वासात् शस्त्रधारिण्यः स्त्रियः प्रादुर्भूय सेनां नाशयन्ति। अन्ते देवी महिषं युद्धे निगृह्य शिरश्छेदेन हत्वा देवैः स्तुत्यते—सा विद्या-अविद्या, जयः, रक्षणं, सर्वशक्तिरिति। देवाः तां याचन्ते यत् सा अस्मिन् क्षेत्रे नित्यं वसेत्, भक्तेभ्यः वरान् दद्यात्। ततः आश्विनशुक्लपक्षे उत्सवविधानं निर्दिश्यते—नवम्यां उपवास-दर्शनाभ्यां पापक्शयः, प्रातः पाठेन अभयलाभः। रात्रौ प्रतिष्ठितखड्गस्य मण्डप-होम-यात्रा-जागर-नैवेद्य-बलि-दिक्पालादिभ्यः समर्पणं, तथा राजरथेन योगेश्वर्याः प्रदक्षिणा च विधीयते। अन्ते साधकानां, विशेषतः निवासीब्राह्मणानां, रक्षाप्रतिज्ञा दत्ता; अयं उत्सवः विघ्ननाशकः, शुभः, सामुदायिकः कर्मविधिरिति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 84
आदिनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Narrative Account of Ādinārāyaṇa)
ईश्वरः देवीं प्राच्यां दिशि स्थितं हरिमादिनारायणं गन्तुं शिक्षयति—सर्वपापहरं पादुकासनस्थं जगत्पावनं च। ततः कृतयुगे मेघवाहननाम दैत्यः वरबलात् प्रायः अजेयः अभवत्; विष्णोः पादुकया युद्धे एव मरणमिति वरं लब्ध्वा स दीर्घकालं जगत् पीडयामास, ऋष्याश्रमांश्च नाशयामास। विस्थापिता ऋषयः केशवं गरुडध्वजं शरणं ययुः, विस्तरेण स्तुतिं चक्रुः—विष्णोः जगत्कारणत्वं, तारकशक्तिं, नामस्मरणयोः पावनप्रभावं च प्रशंसन्तः। विष्णुः प्रादुरभूत्वा तेषां प्रयोजनं पप्रच्छ; ऋषयः दैत्यनाशं याचन्ति यथा लोकः निर्भयः स्यात्। भगवान् मेघवाहनं आहूय शुभया पादुकया हृदि ताडयामास; स दैत्यः निपपात, हरिश्च तत्र पादुकासनस्थः प्रतिष्ठितोऽभवत्। अथ व्रतफलानि कथ्यन्ते—एकादश्यां अस्य रूपस्य पूजनं महायज्ञफलसमं (अश्वमेधतुल्यं) भवति, दर्शनं च महादानतुल्यं गोदानादिसमं प्रोक्तम्। कलियुगे आश्वासनं—येषां हृदि आदिनारायणः प्रतिष्ठितः, तेषां दुःखक्षयः पुण्यवृद्धिश्च; एकादश्यां स्नानपूजने, विशेषतः रविवासरसंयोगे, भवबन्धनात् मोक्षः। श्रवणफलं पापनाशनं दारिद्र्यहरं च इति।
Adhyaya 85
सांनिहित्य-माहात्म्य-वर्णन (Glorification of the Sānnidhya Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् देवी–ईश्वरसंवादरूपेण सान्निध्यतीर्थस्य माहात्म्यं, उत्पत्तिः, देशः, कर्मफलञ्च निरूप्यते। देवी पृच्छति—कुरुक्षेत्रसम्बद्धा महानीदी कथं प्रभासे सन्निहिता, स्नानादिभिः किं फलं स्यात्? ईश्वरः प्रत्याह—एतत्तीर्थं दर्शनस्पर्शमात्रेणापि शुभं पापनाशनं च; आदिनारायणात् पश्चिमदिशि निर्दिष्टपरिमाणे तस्य स्थितिः। ततः जरासन्धभयात् विष्णुः यादवांश्च प्रभासं नीत्वा समुद्रं निवासार्थं याचते। पर्वकाले राहुग्रस्ते सूर्ये (ग्रहणे) विष्णुः यादवाञ्श्वासयित्वा समाधिं प्रविश्य भूमिं भित्त्वा शुभां वारिधारां प्रादुर्भावयति, या स्नानार्थं महाप्रवाहा भवति। ग्रहणकाले तत्र स्नाताः यादवाः कुरुक्षेत्रयात्राफलसम्पूर्णं लभन्ते। अथ विधिवृद्धयः—ग्रहणकाले स्नानं कृतं चेत् अग्निष्टोमसम्पूर्णफलं; षड्रसोपेतं ब्राह्मणभोजनं महापुण्यवर्धनम्; होमः मन्त्रजपश्च प्रत्येकाहुत्या/जपेन कोटिगुणफलदौ; सुवर्णदानं तथा आदिदेवजनार्दनपूजनं प्रशस्यते। अन्ते श्रद्धालूनां श्रवणमात्रेणापि पापनाश इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 86
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pāṇḍaveśvara Māhātmya (Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रस्य दक्षिणभागे स्थितस्य प्रमुखलिङ्गस्य ‘पाण्डवेश्वर’ इति नाम्ना माहात्म्यं वर्ण्यते। पाण्डवानां गूढचर्यावनवासकाले तीर्थयात्राप्रसङ्गेन ते प्रभासं प्राप्ताः; सोमपर्वणि तटे विधिवत् पञ्चभिः पाण्डवैः क्रमशः लिङ्गप्रतिष्ठा कृता। तत्र मार्कण्डेयादयः श्रेष्ठा ब्राह्मणा ऋत्विजो नियुक्ताः; वेदमन्त्रैः अभिषेकः कृतः, गोदानादि दानानि च समर्पितानि। ऋषयः सम्यक् प्रतिष्ठितं लिङ्गं दृष्ट्वा प्रसन्नाः फलश्रुतिं प्राहुः—यः पाण्डवप्रतिष्ठितं पाण्डवेश्वरं भक्त्या पूजयति स देवासुरयक्षादिषु अपि पूज्यतां याति, तस्य पुण्यम् अश्वमेधसमं भवति। सन्निहिता-कुण्डे स्नानं कृत्वा पाण्डवेश्वरपूजनं विशेषतः माघमासे महाफलप्रदं, अन्ते पुरुषोत्तमसाम्यं ददाति; केवलं दर्शनमपि पापक्षयवर्धकं, लिङ्गं च वैष्णवरूपेण निरूप्य शैवायतने वैष्णवसमन्वयः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 87
Bhūteśvara Māhātmya and the Sequential Worship of the Eleven Rudras (एकादशरुद्र-यात्रा)
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासक्षेत्रे एकादशरुद्रयात्रायाः विधिप्रधानो निरूपणक्रमः प्रदर्श्यते। ईश्वरः कथयति—यः श्रद्धया यात्रां समाप्य, सङ्क्रान्त्ययनपरिवर्तनेषु ग्रहणेṣu च पुण्यतिथिषु विशेषतः, नियतक्रमेण एकादशरुद्रान् पूजयेत्, स महत्फलमवाप्नुयात्। अत्र रुद्रनाम्नां द्वौ समन्वितौ समूहौ निर्दिश्येते—पूर्वप्रसिद्धानि (अजैकपादादीनि) तथा कलियुगप्रसिद्धानि (भूतेश-नीलरुद्र-कपाली-वृषवाहन-त्र्यम्बक-घोर-महाकाल-भैरव-मृत्युञ्जय-कामेश-योगेशाः)। देवी मन्त्रकालदेशभेदैः सह एकादशलिङ्गक्रमस्य विस्तरं पृच्छति। ईश्वरः पुनः व्याख्यायति—दश रुद्राः दश वायुभिः (प्राणापानसमानोदानव्याननागकूर्मकृकलदेवदत्तधनञ्जयैः) सम्बध्यन्ते, एकादशः आत्मरूपः; एवं बहिर्विधिः अन्तःशरीर-तत्त्वविचारेण संयुक्तः। यात्रायाः आरम्भः सोमनाथे; प्रथमं स्थानं भूतेश्वरः (सोमेश्वरः आदिदेवः) इति, राजोपचारैः पूजनं, पञ्चामृताभिषेकः, सद्योजातमन्त्रेण अर्चनं, ततः प्रदक्षिणा नमस्कारश्च विधीयते। “भूतेश्वर”शब्दस्य तात्त्विकं कारणं २५-तत्त्वप्रपञ्चेन भूतजालाधिपत्यरूपेण निरूप्यते; तत्त्वज्ञानं मोक्षहेतुः, भूतेशरुद्रपूजा च अक्षयमुक्तिप्रदा इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 88
नीलरुद्रमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlarudra Māhātmya (Glory of Nīlarudra)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः महादेवीं प्रति तीर्थनिर्देशं करोति—भूतेशस्य उत्तरतः स्थितं ‘द्वितीयं’ नीलरुद्रक्षेत्रं, धनुषां षोडशमित्या परिमाणेन निर्दिष्टदूरस्थं च। तत्र यात्री महालिङ्गस्य स्नापनं कृत्वा, ईशमन्त्रेण मन्त्रपूजां विधाय, कुमुदोत्पलपुष्पैः समर्पणं कुर्यात्; ततः प्रदक्षिणां नमस्कारं च समाचरेत्। एतस्य व्रतस्य फलश्रुतिः राजसूयसमं पुण्यं वदति; पूर्णयात्राफलार्थिनां च वृषदानं विधीयते। अन्ते ‘नीलरुद्र’नाम्नः कारणं कथ्यते—पूर्वं अञ्जनवर्णं दैत्यं ‘आन्तक’नामानं हत्वा, स्त्रीणां रुदनेन सह स्मृतः स नीलरुद्र इति। एतन्माहात्म्यं पापनाशनं, दर्शनलोलुपैः श्रद्धया श्रोतव्यं ग्राह्यं च इति निरूप्यते।
Adhyaya 89
कपालीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapālīśvara (Kāpālika Rudra Shrine)
अस्मिन्नध्याये देव्या सह ईश्वरस्य तात्त्विकसंवादः प्रवर्तते। प्रभासक्षेत्रे रुद्रक्रमे कपालीश्वरः “तृतीयो रुद्रः” इति निरूप्यते। शिवः ब्रह्मणः पञ्चमशिरश्छेदनकथां कथयति; ततः कपालं करलग्नं जातम्, येन स कापालिकरूपेण प्रसिद्धः। स कपालेन सह प्रभासं आगत्य क्षेत्रस्य मध्ये दीर्घकालं स्थित्वा लिङ्गस्य महाकालपर्यन्तं पूजनं चकार, तेन स्थलस्य लिङ्गस्य च परमपावनता प्रतिष्ठापिता। तीर्थस्य देशनिर्देशोऽपि दत्तः—बुधेश्वरस्य पश्चिमतः, “धनुषां सप्तके” इति मानेन च यात्रिकानां मार्गनिर्णयः। शिवः त्रिशूलधारिणो रक्षकान् बहून् गणांश्च नियोजयति, ये दुष्टभावान् निवारयन्ति। श्रद्धया पूजनं, वेदविदे ब्राह्मणाय सुवर्णदानं, तत्पुरुषसम्बद्धेन मन्त्रविधिना च आराधनं विधीयते। फलश्रुतौ दर्शनमात्रेण जन्मार्जितपापक्षयः, स्पर्शदर्शनयोः विशेषप्रभावश्च कथ्यते। एवं प्रभासे कपाली (तृतीयरुद्रः) इत्यस्य पापनाशनमाहात्म्यं संक्षेपेण उपसंह्रियते।
Adhyaya 90
वृषभेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Vṛṣabheśvara Liṅga)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति प्रभासक्षेत्रे स्थितस्य परमपुण्यस्य रुद्रायतनस्य—वृषभेश्वर-कल्पलिङ्गस्य—माहात्म्यं कथयति। देवैः सेवितं शुभप्रदं चैतत् लिङ्गं कल्पभेदेन भिन्ननामभिः प्रसिद्धम्—पूर्वे कल्पे ब्रह्मणा दीर्घकालाराधनात् सृष्ट्युत्पत्तेः कारणत्वेन ब्रह्मेश्वरम्; अनन्तरं रैवत-नृपस्य जय-समृद्धिहेतुत्वात् रैवतेश्वरम्; तृतीये धर्मस्य वृषभरूपेण (शिववाहनरूपेण) पूजनात् सन्निधि-सायुज्यवरप्रदत्वेन वृषभेश्वरम्; चतुर्थे वराहकल्पे इक्ष्वाकु-नृपस्य त्रिकाल-नियमितपूजया राज्य-वंशवृद्धिदातृत्वात् इक्ष्वाक्वीश्वर इति। तस्य क्षेत्रस्य दिग्विस्तारः धनु-परिमाणैः निर्दिश्यते, तथा तत्र स्नानं जपः बलिः होमः पूजा स्तोत्रं च अक्षयफलप्रदं भवतीति प्रतिपाद्यते। ततः फलश्रुतिः प्रबलतरा—लिङ्गसमीपे ब्रह्मचर्येण जागरणं, भक्त्या नृत्य-गीतादि-सेवा, ब्राह्मणभोजनं, विशेषतः माघकृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ तथा अष्टम्यां चतुर्दश्यां च पूजनं महापुण्यकरम्। अत्र स्थितं तीर्थाष्टकं—भैरव-केदार-पुष्कर-द्रुतिजङ्गम-वाराणसी-कुरुक्षेत्र-महाकाल-नैमिष—समफलदं इति कथ्यते। अमावास्यायां पिण्डदानं पितॄणां तृप्तिकरं, लिङ्गस्य दधि-क्षीर-घृत-पञ्चगव्य-कुशोदक-गन्धद्रव्यैः स्नापनं महापातकशुद्धिकरं वेदसमत्वप्रदं च। अन्ते एतन्माहात्म्यश्रवणं विदुषामविदुषां च उभयेषां हितकरमिति निश्चयेनोक्तम्।
Adhyaya 91
त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Trimbakeśvara: Account of the Shrine’s Glory
ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति यत् सा अविनाशिनं त्र्यम्बकेश्वरं गच्छेत्—रुद्राणां पञ्चमं, आद्यं दिव्यस्वरूपं च। तस्य तीर्थस्य पवित्रा भूगोलव्यवस्था निरूप्यते—साम्बपुरस्य समीपे, पूर्वं शिखाण्डीश्वरस्य (पूर्वयुगसम्बद्धस्य) निर्देशः, तथा समीपस्थे कपालिकास्थाने कपालेश्वरलिङ्गं यत् दर्शनस्पर्शनाभ्यां दोषान् नाशयति। ततो नियतमानदूरे उत्तरपूर्वदिशि त्र्यम्बकेश्वरः स्थितः, सर्वहितकरः, इष्टफलप्रदश्च इति वर्ण्यते। गुरुनामकः ऋषिः घोरं तपः करोति, दिव्यनियमेन त्र्यम्बक-मन्त्रं जपति, त्रिकालं शङ्करं पूजयति; शिवानुग्रहात् स दिव्यैश्वर्यं प्राप्य तीर्थस्य नाम प्रतिष्ठापयति। ततः फलश्रुतिः—सन्निधानेन, पूजनैः, मन्त्रजपेन च पापनाशः; वामदेवमन्त्रेण भक्त्या दोषविमोचनम्; चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां रात्रौ जागरणेन पूजास्तुतिपाठैः विशेषफलप्राप्तिः। अन्ते पूर्णतीर्थफलार्थिनां गोदानविधिः, तथा एतन्माहात्म्यं पुण्यजनकं पापनाशकं चेति उपसंहारः।
Adhyaya 92
अघोरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Aghoreśvara Liṅga Māhātmya (Glorification of Aghoreśvara)
अध्यायः अघोरेश्वरस्य माहात्म्यं संक्षेपेण निरूपयति। ईश्वरः अघोरेश्वरं “षष्ठं लिङ्गम्” इति निर्दिश्य, तस्य वक्रं भैरव इति कथयति। त्र्यम्बकेश्वरस्य समीपे तस्यायतनं स्थितमिति, कलियुगदोष-कल्मष-नाशकं पुण्यप्रदं च तीर्थस्थानमिति च प्रतिपाद्यते। भक्त्या स्नान-पूजा-क्रमः क्रमशः फलदः इति वर्ण्यते; तत्र कृतं पूजनं मेरुदानादि-महादान-तुल्यफलप्रदमिति। दक्षिणामूर्त्युपासनाविधिना तत्र यत् किञ्चिदर्प्यते तत् अक्षयत्वं प्राप्नोतीति चोच्यते। अघोरेश्वरस्य दक्षिणदिशि कृतं श्राद्धं पितॄणां दीर्घकाल-तृप्तिकरं, गयाश्राद्धादपि अश्वमेधात् अपि श्रेष्ठमिति प्रशंस्यते। यात्रादानेऽपि सूक्ष्मं सुवर्णदानं महत्फलदं, सोमाष्टम्यां समीपे ब्रह्मकूर्च-व्रतं महत् प्रायश्चित्तं साधयतीति विधानम्। अन्ते एतन्माहात्म्यं श्रुत्वा पापनाशः कार्यसिद्धिश्च भवतीति निष्कर्षः।
Adhyaya 93
महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Mahākāleśvara)
ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—अघोरेशात् किंचित् उत्तरतः वायव्यदिशि स्थितं महाकालेश्वरलिङ्गं गन्तव्यम्; तत् पापनाशनं परमं तीर्थम्। युगानुसारं नामपरम्परा कथ्यते—कृतयुगे तच्चित्राङ्गदेश्वर इति स्मृतं, कलियुगे तु महाकालेश्वर इति स्तूयते। रुद्रः कालरूपः, सूर्यग्रासकः विश्वतत्त्वं च इति वर्ण्यते; एवं देवालयतत्त्वं विश्वरचनया सह संयोज्यते। प्रातःकाले षडक्षरमन्त्रेण पूजनं विधीयते। कृष्णाष्टम्यां घृतमिश्रितगुग्गुलुं सम्यग् रात्रिकर्मणि हुत्वा विशेषव्रतं कर्तव्यम्; भैरवः अपराधानां बहुक्षमा ददाति इति प्रशंस्यते। धेनुदानं पितृवंशोन्नतिदं, तथा देवस्य दक्षिणभागे शतरुद्रीयपाठः पितृमातृकुलयोः उद्धारकः इति कथ्यते। उत्तरायणकाले घृतकम्बलदानं कृत्वा दारुणपुनर्जन्मशमनं लभ्यते। फलश्रुतौ समृद्धिः, अनिष्टनिवृत्तिः, जन्मजन्मान्तरभक्तिवृद्धिः च; अन्ते चित्राङ्गदस्य पूर्वपूजनात् अस्य क्षेत्रस्य कीर्तिः प्रवर्तते इति निगद्यते।
Adhyaya 94
भैरवेश्वरमाहात्म्य (Bhairaveśvara—Glory of the Shrine)
अध्यायः ९४ प्राभासक्षेत्रे भैरवेश्वरस्य संक्षिप्तं तत्त्वकर्मवर्णनं करोति। ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—अग्निकोणसमीपे दिशानिर्देशैः परिमाणनिर्देशैश्च सूचिते महाभैरवेश्वरालये गन्तव्यमिति। तत्र स्थितं लिङ्गं सर्वकामप्रदं, दारिद्र्यदुःखदौर्भाग्यनाशकं च कथ्यते। पूर्वयुगे तदेव ‘चण्डेश्वर’ इति ख्यातं, चण्डनाम्ना गणेन दीर्घकालं पूजितत्वात् तन्नामप्रसिद्धिः जातेत्यपि निगद्यते। दर्शनं स्पर्शनं च शान्तचित्तेन कृत्वा पापविमोचनं जन्ममृत्युचक्रात् परित्राणं च लभ्यते इति प्रतिपाद्यते। भाद्रपदकृष्णचतुर्दश्यां उपवासः प्रजागरश्च कर्तव्यः; तेन महेश्वरस्य परमं पदं प्राप्यते। वाङ्मनसदोषाः कर्मदोषाश्च लिङ्गदर्शनमात्रेण नश्यन्तीति, तथा तिलहिरण्यवस्त्रदानं विदुषे दातव्यं—मलनिवृत्त्यै यात्राफलसिद्धये च—इति दानधर्मः निर्दिश्यते। अन्ते भैरवस्य वैश्विकव्याख्या—प्रलये रुद्रः भैरवरूपं धृत्वा जगत् संहरतीति—नाम्नः कारणं दर्श्यते। अस्य माहात्म्यस्य श्रवणेन महापापविमुक्तिः मोक्षश्च इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 95
मृत्युञ्जयमाहात्म्यवर्णनम् / The Glory of Mṛtyuñjayeśvara (Mṛtyuñjaya Liṅga)
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासक्षेत्रे स्थितस्य विशेषलिङ्गस्य मृत्युञ्जयेश्वरस्य माहात्म्यं भगवता ईश्वरेणोपदिश्यते। दिक्प्रदेशैर्धनुर्मितैश्च तस्यायतनं निर्दिश्यते; दर्शनस्पर्शनमात्रेणापि पापघ्नत्वं कथ्यते। पूर्वयुगे तदेव स्थानं नन्दीश्वरनाम्ना प्रसिद्धम्; तत्र नन्दिनामकः गणः घोरं तपः कृत्वा महालिङ्गं प्रतिष्ठाप्य नित्यं पूजयामास। महामृत्युञ्जयमन्त्रजपेन देवः प्रसन्नो भूत्वा तस्मै गणेशत्वं, सामीप्यं, मोक्षसदृशं फलञ्च ददौ। अनन्तरं लिङ्गपूजाविधिः क्रमशः प्रतिपाद्यते—क्षीर-दधि-घृत-मधु-इक्षुरसैः अभिषेकः, कुङ्कुमलेपनं, कर्पूर-उशीरा-कस्तूरीरस-चन्दन-पुष्पार्पणं, धूपागुरुप्रदानं, यथाशक्ति वस्त्रार्पणं, दीपसहितं नैवेद्यं, अन्ते नमस्कारः। अन्ते वेदविदे ब्राह्मणाय सुवर्णदानं विधीयते; यथाविधिकृतस्य जन्मफलप्राप्तिः, सर्वपापक्षयः, इष्टसिद्धिश्च फलश्रुत्या निगद्यते।
Adhyaya 96
कामेश्वर–रतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kameśvara and Ratīśvara: Etiology and Merits of Worship
अध्यायेऽस्मिन् देवी–ईश्वरयोः प्रश्नोत्तररूपेण तत्त्वकथनं प्रवर्तते। ईश्वरः कामेश्वरात् उत्तरदिशि रतीश्वरस्य स्थानं दिशादूरपरिमाणचिह्नैः निर्दिश्य वदति—तस्य केवलं दर्शनं पूजनं च सप्तजन्मकृतं पापं नाशयति, गृहभङ्गादिदोषांश्च निवारयति। ततः देवी तस्य क्षेत्रस्य उत्पत्तिं “रतीश्वर” इति नामकारणं च पृच्छति। ईश्वरः आख्यायिकां कथयति—त्रिपुरारिणा शिवेन मनसिजः कामो दग्धः सन्, रती तत्र दीर्घं तपः चकार; अङ्गुष्ठाग्रे स्थित्वा बहुकालं तपस्यन्त्याः भूमेः मध्ये माहेश्वरं लिङ्गं प्रादुरभवत्। अशरीरवाणी रतीं तल्लिङ्गपूजनाय प्रेरयति, कामेन सह पुनर्मिलनं प्रतिजानाति। रत्याः तीव्रपूजया कामः पुनरुत्थितः, तल्लिङ्गं “कामेश्वर” इति प्रसिद्धिं जगाम; रती च फलं वदति—येऽत्र भक्त्या पूजयिष्यन्ति तेऽभीष्टसिद्धिं शुभगतिं च लभेरन्। अन्ते चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां पूजनं विशेषतः शुभदं कामपूर्णं च इति फलश्रुत्या निरूप्यते।
Adhyaya 97
योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Yogeśvara Liṅga)
ईश्वरः महादेवीं प्रति प्रभासक्षेत्रस्य वायुभागे कामेशसमीपे “सप्तधन्वन्तर”परिमाणे स्थितं महाप्रभावं योगेश्वरनाम लिङ्गं वर्णयति। तस्य दर्शनमात्रेण पापनाशः स्यात्; पूर्वयुगे तु तदेव “गणेश्वर” इति प्रसिद्धम्। अस्य उत्पत्तौ कथ्यते—असंख्याः बलवन्तो गणाः प्रभासं माहेश्वरं क्षेत्रं ज्ञात्वा तत्र आगत्य सहस्रं दिव्यवर्षाणि योगनियमैः सह घोरं तपः चक्रुः। तेषां षडङ्गयोगेन वृषध्वजः प्रसन्नः सन् लिङ्गस्य “योगेश्वर” इति नाम ददौ, योगफलप्रदं च तद् अकरोत्। यः विधिवत् भक्त्या योगेशं पूजयति स योगसिद्धिं स्वर्गसुखं च प्राप्नोति; एषा पूजा सुवर्णमेरुदान-पृथिवीदानादिभ्यः अपि श्रेष्ठा इति प्रशंस्यते। फलसम्पूर्ण्यर्थं वृषभदानं अपि विधीयते। ततः प्रभासे निवसन्ति “रुद्रैकादश” इति, ये सर्वदा पूज्याः; तेषां कथां श्रुत्वा क्षेत्रस्य पूर्णपुण्यं लभ्यते, तान् अजानन् निन्द्यते। अन्ते—सोमेश्वरपूजनानन्तरं शतरुद्रीयजपः कर्तव्यः; तेन सर्वरुद्रपुण्यं सिध्यति। एतद् रहस्यं पापनाशकं पुण्यवर्धनं च इति उपसंहरति।
Adhyaya 98
पृथ्वीश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pṛthvīśvara and the Origin of Candreśvara)
अध्यायेऽस्मिन् देवी पृच्छति—कस्मात् स लिङ्गः ‘पृथ्वीश्वरः’ इति कथ्यते, पश्चात् ‘चन्द्रेश्वरः’ इति कथं प्रसिद्धोऽभवत्। ईश्वरः पापप्रणाशिनीं कथां पुरातनयुग-मन्वन्तरप्रसिद्धिं च निवेदयति, प्रभासक्षेत्रे दिशानिर्देश-दूरनिर्देशैः सह तस्य स्थितिं वर्णयति। दैत्यभारपीडिता पृथिवी गौ-रूपं धृत्वा विचरन्ती प्रभासं प्राप्य लिङ्गप्रतिष्ठां कर्तुं निश्चिनोति। सा शतवर्षाणि घोरं तपः करोति; रुद्रः प्रसन्नः सन् वरं ददाति—विष्णुः दैत्यान् नाशयिष्यति, अयं च लिङ्गः धारित्री/पृथ्वीश्वर इति ख्यातिं गमिष्यति। ततः फलश्रुतिः—भाद्रपदकृष्णतृतीयायां पूजनं महायज्ञफलसमं, तदन्तरं क्षेत्रं मोक्षप्रदं, तत्रापि अनायासेन मरणं परमं पदं ददाति। अथ वराहकल्पे दक्षशापात् चन्द्रः रोगग्रस्तः पतितः पृथिव्यां प्रभासे समुद्रसमीपे आगत्य पृथ्वीश्वरं सहस्रवर्षाणि पूजयति। तेन तेजः शुद्धिं च पुनर्लभते, लिङ्गं च ‘चन्द्रेश्वरः’ इति प्रसिद्धं भवति। अस्य माहात्म्यस्य श्रवणं मलापहं, आरोग्यवर्धकं च इति उपसंहरति।
Adhyaya 99
Cakradhara–Daṇḍapāṇi Māhātmya (Establishment of Cakradhara near Somēśa and the Pacification of Kṛtyā)
ईश्वरः देवीं प्रति प्रभासे सोमेशस्य समीपे चक्रधर-दण्डपाण्योः सहस्थितेः कारणं तीर्थमाहात्म्यरूपेण कथयति। आरम्भे पौण्ड्रकवासुदेवो नाम मूढराजा विष्णोः चिह्नानि धृत्वा कृष्णं प्रति चक्राद्यायुधत्यागं याचते। हरिः प्रत्युत तस्य दम्भं प्रकाशयितुं काश्यां सुदर्शनचक्रं प्रेषयित्वा पौण्ड्रकं काशिराजं च निहन्ति। काशिराजस्य पुत्रः शङ्करं समाराध्य घोरां कृत्यां लभते, सा द्वारकां प्रति धावति। विष्णुः सुदर्शनं विसृज्य तां शमयति; कृत्या काशीं पलाय्य शङ्करशरणं याचते। ततो देवायुधयोः प्रबलसंघर्षस्य प्रसङ्गे विष्णुः प्रभासे कालभैरव-सोमेशसन्निधौ आगतः; दण्डपाणिः संयमं बोधयति—चक्रस्य पुनर्विसर्गेण लोकक्षयः स्यात्। हरिः तद्वचनं गृह्णाति, तत्रैव चक्रधररूपेण दण्डपाणिसमीपे स्थितिं करोति। अन्ते दण्डपाणेः ततः परं हरेः क्रमशः पूजनविधिः फलश्रुतिश्च कथ्यते। ये भक्ताः उभौ समर्चयन्ति ते पापकवचान्मुच्यन्ते, शुभलोकान् प्राप्नुवन्ति; विशेषतिथिषु व्रत-उपवासादिभिः विघ्ननाशः मोक्षाभिमुखं पुण्यं च लभ्यते।
Adhyaya 100
सांबाय दुर्वाससा शापप्रदानवर्णनम् — Durvāsas’ Curse upon Sāmba and the Origin-Frame of Sāmbāditya
अध्यायेऽस्मिन् शिवदेव्योः संवादेन प्रभासखण्डे सांबादित्य-माहात्म्यस्य प्रवाहः प्रवर्तते। ईश्वरः देवीं उत्तरवायव्यदिशौ निर्दिश्य सांबेन प्रतिष्ठापितं सूर्यस्वरूपं ‘सांबादित्यम्’ परिचिनोति, तत्र द्वीपप्रदेशे त्रयः प्रमुखाः सूर्यस्थानानि—मित्रवनं, मुण्डीरं, तथा तृतीयं प्रभासक्षेत्रम्—इति निरूपयति। अनन्तरं देवी पृच्छति—सांबः कः, किमर्थं च नगरं तस्य नाम्ना प्रसिद्धम्। ईश्वरः कथयति—सांबः वासुदेवस्य महाबलः पुत्रः, जाम्बवत्याः सुतः; पितृशापेन तस्य कुṣ्ठरोगः समभवत्। कारणकथायां दुर्वासाः द्वारवत्यां समायाति; यौवनरूपगर्वितः सांबः तस्य तपस्विरूपं अवमानयन् हावभावैः परिहासं करोति। तेन क्रुद्धः दुर्वासाः शापं ददाति—शीघ्रं कुṣ्ठेन ग्रहीष्यसे इति। एवं अध्यायः तपस्विषु विनयस्य धर्मोपदेशं स्थापयन्, परतः सांबस्य सूर्योपासनां तथा लोकहिताय सांबनगरे सूर्यप्रतिष्ठां च उपन्यस्यति।
Adhyaya 101
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Sāmba-Āditya (Sun Worship at Prabhāsa)
अस्मिन्नध्याये धर्मनीतिसम्बद्धं प्रसङ्गं निरूप्यते। नारदः द्वारवत्यां यदूनां सभाम् आगत्य राजसभाचारं निरीक्षते; साम्बस्य अविनयः कथाप्रवर्तनहेतुः भवति। मद्यादिभिः तथा सामाजिकपरिस्थितिभिः चित्तस्य चाञ्चल्यं कथं जायते इति नारदः प्रश्नं करोति; ततो भगवान् श्रीकृष्णः विचारपूर्वकं तदर्थं परीक्षारूपेण प्रसङ्गं प्रवर्तयति। विहारसमये नारदः साम्बं कृष्णस्य अन्तःपुरस्त्रीणां सन्निधौ आनयति; मदमोहवशात् क्षोभे जातः सन् स मर्यादां लङ्घयति, ततो अव्यवस्था जायते। तदा श्रीकृष्णः शापं ददाति—सावधानताभ्रंशस्य, स्त्रीरक्षणे सामाजिकदौर्बल्यस्य, प्रमादजन्यकर्मफलस्य च नीत्युपदेशरूपः। केचन स्त्रियः प्रतिज्ञातगत्याः पतन्ति, पश्चात् दस्युभिः ह्रियन्ते; प्रधानमहिष्यः तु धैर्येण रक्ष्यन्ते। साम्बोऽपि कुष्ठरोगेण शप्तः, ततः प्रायश्चित्तमार्गः प्रकाशते। स प्राभासे घोरं तपः कृत्वा सूर्यं प्रतिष्ठाप्य निर्दिष्टस्तोत्रेण पूजयति; आरोग्यवरं लभते, आचारनियमांश्च। अनन्तरं सूर्यस्य द्वादशनामानि, मासानुगतानां द्वादशादित्यानां निरूपणं, तथा माघशुक्लपञ्चमी-सप्तमीपर्यन्तं व्रतक्रमः—करवीरपुष्पैः रक्तचन्दनेन च अर्चनं, पूजाविधिः, ब्राह्मणभोजनं, फलप्रतिज्ञा च—विस्तरेण कथ्यते। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् माहात्म्यं श्रवणात् पापक्षयः, आरोग्यलाभश्च भवतीति।
Adhyaya 102
कंटकशोधिनीदेवीमाहात्म्य (Glory of the Goddess Kaṇṭakaśodhinī)
अस्मिन्नध्याये कण्टकशोधिनीनाम्न्या देव्या तीर्थोपदेशः संक्षेपेण प्रदीयते। साधकः उत्तरदिग्भागे धनुर्द्वयमात्रे स्थितां देवीं गच्छेदिति निर्देशः; सा महीषघ्नी, महाकाया, ब्रह्मणा देवर्षिभिश्च पूजिता, सर्वरक्षिणी रणप्रिया च वर्ण्यते। युगानुयुगे सा देवकण्टकान्—देवानां पीडकान् दैत्यादीन्—निवार्य “कण्टकान्” शुद्धयति इति कारणकथा कथ्यते। आश्वयुजस्य शुक्लपक्षे नवम्यां पशु-नैवेद्यैः पुष्पोपहारैः, उत्तमैर्दीपैर्धूपैश्च पूजनं विधीयते। फलश्रुतौ वर्षपर्यन्तं शत्रुशून्यता, तथा श्रद्धया दर्शनमात्रेणापि पुत्रवत् रक्षणं प्रतिज्ञायते—विशेषयात्रया नित्यदर्शनेन वा। अन्ते एतत् संक्षिप्तं पापनाशकं माहात्म्यं श्रवणमात्रेण परमं रक्षाकरमिति निगद्यते।
Adhyaya 103
कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapāleśvara (Origin and Merit of the Shrine)
अध्यायः १०३ प्राभासक्षेत्रे कपालेश्वरस्य पवित्रतां नामनिर्वचनं च कथयति। ईश्वरः देवीं प्रति वदति—उत्तरदिशि दिव्यैः पूजितं कपालेश्वरं गन्तव्यमिति। ततः दक्षयज्ञे धूलिधूसरः कपालधारी तपस्वी आगतः; ब्राह्मणाः तं यज्ञभूमौ अयोग्यं मन्यमानाः निष्कासयन्ति। स हसित्वा कपालं यज्ञाङ्गणे क्षिपति, अन्तर्धत्ते च। तत्कपालं पुनः पुनः प्रादुर्भवति, त्यक्तमपि न नश्यति; ऋषयः विस्मिताः, एतादृशं कर्म केवलं महादेवस्येति निश्चिन्वन्ति। ते स्तोत्रैः हुतैश्च, शतरुद्रियजपैश्च शंकरं प्रीणयन्ति; शिवः प्रत्यक्षं प्रादुर्भवति। वरं याचिताः ब्राह्मणाः तत्रैव लिङ्गरूपेण कपालेश्वरनाम्ना स्थातुं प्रार्थयन्ति—असंख्यकपालानां पुनरावृत्तेः कारणात्। शिवः वरं ददाति, यज्ञः पुनः प्रवर्तते। कपालेश्वरदर्शनं अश्वमेधफलसमं, पूर्वजन्मकृतपापादीनां क्षयकरं च इति फलश्रुतिः। मन्वन्तरभेदेन नामान्तरं (कपालेश्वरः, परे तत्त्वेश्वरः) अपि निर्दिश्यते, तथा शिवस्य जाल्मवेषधारणेन क्षेत्रस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 104
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kotīśvara Liṅga: Account of its Sacred Greatness
ईश्वरः देवीं दिशानुक्रमेण तीर्थयात्रां शिक्षयति—साधकः प्रथमं प्रख्यातं कोटीश्वरं गच्छेत्, तस्योत्तरभागे कोटीशाख्यं (कोटीशं) च। अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं कपालेश्वरसमीपे पूर्ववृत्तेन प्रतिष्ठाप्यते। तत्र पाशुपताः शैवयोगिनो ब्राह्मणाः भस्मलिप्ताः जटाधराः मुञ्जमेखलिनः जितक्रोधाः संयतात्मानः, चतुर्दिक्षु क्षेत्रं व्याप्य दीर्घं तपः चक्रुः। ते मन्त्रजपपरायणाः ‘कोटिसंख्याः’ इव, कपालेशस्य समीपे विधिवत् लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य भक्त्या पूजयामासुः। तैः तुष्टः महादेवः तेषां मुक्तिं ददौ; यतः कोटिऋषयः तत्र सिद्धिं प्राप्तवन्तः, तस्मात् तत् लिङ्गं लोके ‘कोटीश्वर’ इति विख्यातम्। कोटीश्वरपूजनं कोटिमन्त्रजपफलप्रदं, अत्र वेदविदे ब्राह्मणाय सुवर्णदानं कोटिहोमफलसमं, तथा यात्रापि सम्यक् फलवती इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 105
ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (Brahmā-Māhātmya: Theological Discourse on Brahmā’s Sanctity at Prabhāsa)
ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे ‘गुह्यं परमं स्थानम्’ इति पावनतमं देशं प्रकाशयति। तत्र देवतासन्निधीन् गणयित्वा वदति—अत्र केवलं दर्शनमात्रेणापि जन्मजन्याः महापातकसम्भूताः मलाः क्षीयन्ते, मोक्षप्रदं च भवति। देवी पृच्छति—अन्यत्र वृद्धरूपेण प्रसिद्धो ब्रह्मा अत्र कुतः ‘बालरूपी’ कथ्यते? तस्य स्थानं, कालः, पूजाविधिः, यात्राक्रमश्च कः? ईश्वरः कथयति—सोमनाथात् ईशान्यदिशि ब्रह्मणः परमं पदं, तदनुगतैः तीर्थचिह्नैः सह। ब्रह्मा अष्टवर्षीयः आगत्य घोरं तपः करोति, महाविधिना सोमनाथलिङ्गप्रतिष्ठायां च सहभागी भवति। अनन्तरं कालगणनाविशेषः निरूप्यते—त्रुट्यादारभ्य मुहूर्तपर्यन्तं, मासवर्षविभागः, युगमानानि, मन्वन्तरपरिमाणं, मनूनामिन्द्राणां च नामानि, ब्रह्मणो मासरूपकल्पानां सूची च; वर्तमानः कल्पः ‘वराहकल्पः’ इति निर्दिश्यते। उपसंहारे ब्रह्मा–विष्णु–रुद्रत्रयस्य ऐक्यं प्रतिपाद्यते—शक्तयः कार्यभेदेन भिन्नाः, तत्त्वतः एकमेव; अतः यात्राफलार्थिनः प्रथमं ब्रह्माणं पूजयन्तु, पाषण्डद्वेषं च परिहरन्तु।
Adhyaya 106
ब्राह्मणप्रशंसा-वर्णनम् (Praise of Brahmins and Conduct in Prabhāsa-kṣetra)
अध्यायेऽस्मिन् देवी पृच्छति—प्रभासक्षेत्रे बालरूपेण प्रादुर्भूतं पितामहं (ब्रह्माणं) अद्वैतब्रह्मस्वरूपं कथं पूजयेत, के मन्त्राः, काः विधयः, तथा क्षेत्रनिवासिनां ब्राह्मणानां स्वरूपं किम्, तेषां निवासेन च क्षेत्रफलप्राप्तिः कथं भवति इति। ईश्वरः प्रत्युवाच—ब्राह्मणाः साक्षाद् भूतले देवतामूर्तयः; तेषां पूजनं देवपूजासमं, केषुचित् वाक्येषु ततोऽपि श्रेष्ठम् इति। ब्राह्मणान् परीक्षयितुं, निन्दितुं, ताडयितुं वा न कर्तव्यम्; दीनान्, रोगिणः, विकलाङ्गान् अपि अवमानयितुं न युक्तम्। हिंसाया अपमानस्य च घोराः दुष्फलाः प्रदर्श्यन्ते, अन्नपानदानं तु मुख्यं सत्कारमार्गः इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं क्षेत्रस्थब्राह्मणानां विविधा वृत्तयः/जीवनप्रकाराः नामभिः सह निर्दिश्यन्ते—व्रततपः, नियमाः, भिक्षावृत्तिः, उपजीवनरीतयः इत्यादि लक्षणैः संक्षेपेण। उपसंहारे प्रभासे वेदनिष्ठाः शीलसम्पन्नाः ब्राह्मणाः एव बालपितामहपूजायाः योग्याः; महापातकैः दूषिताः तु तां पूजां नोपसर्पेयुः इति।
Adhyaya 107
बालरूपी-ब्रह्मपूजाविधानम्, रथयात्रा-विधिः, नामशत-स्तोत्र-माहात्म्यम् (Bālarūpī Brahmā Worship Procedure, Chariot-Festival Protocol, and the Merit of the Hundred Names)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः विधि-तत्त्वयोः सहितं उपदेशं ददाति। भक्ति त्रिधा निरूप्यते—मानसी, वाचिकी, कायिकी; तथा तस्याः प्रवृत्तयः लौकिकी, वैदिकी, अध्यात्मिकी च पृथक् दर्श्यन्ते। ततः प्रभास-क्षेत्रविशेषे बालरूपी ब्रह्मणः पूजाविधानं विस्तरेण कथ्यते—तीर्थस्नानम्, पञ्चगव्य-पञ्चामृताभिषेकः मन्त्रपाठैः सह, देहाङ्गेषु न्यासक्रमः, द्रव्यशुद्धिः, पुष्प-धूप-दीप-नैवेद्योपचाराः, तथा वेदसमूहानां गुणानां च पूज्यत्वं प्रतिपाद्यते। कार्त्तिके विशेषतः पूर्णिमासमीपे रथयात्राविधिः प्रवर्त्यते—नगरजनानां कर्तव्यभागाः, सावधानताः, दर्शन-सेवयोः फलानि च निर्दिश्यन्ते। अनन्तरं ब्रह्मणः देश-सम्बद्धनामरूपाणां दीर्घः नामशत-सङ्ग्रहः ‘तीर्थ-भूगोल-सूची’ इव निबध्यते, ततः फलश्रुतिः—स्तोत्रजपः सम्यगनुष्ठानं च पापक्षयकरं महापुण्यप्रदं च इति। प्रभासे दुर्लभाः कालयोगाः, यथा पद्मकयोगः, विशेषफलदाः इति प्रकाश्यते। अन्ते महोत्सवेषु निवसद्भ्यः ब्राह्मणेभ्यः जप-नियमाः, तथा दानविधानं—भूमिदानं च निर्दिष्टवस्तुदानं च—अनुशंस्यते।
Adhyaya 108
प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Pratyūṣeśvara
ईश्वरः देवीं प्रति कथयति—सोमनाथस्य ईशानदिशि निर्दिष्टे प्रमाणे वसूनां परमं लिङ्गं चतुर्मुखं देवप्रियं विद्यते। तत् ‘प्रत्यूषेश्वर’ इति नाम्ना विख्यातं महापातकनाशनं; केवलदर्शनमात्रेणापि सप्तजन्मसञ्चितपापक्षयः कथ्यते। देवी पृच्छति—प्रत्यूषः कः, कथं च लिङ्गप्रतिष्ठा जाता इति। ईश्वरः वंशानुक्रमं वर्णयति—ब्रह्मणः पुत्रो दक्षः, तस्य कन्याः धर्माय दत्ताः; तासु विश्वा अष्टौ सूनून् अजनयत्—आपः, ध्रुवः, सोमः, धरः, अनलः, अनिलः, प्रत्यूषः, प्रभासश्च। प्रत्यूषः पुत्रार्थी प्रभासक्षेत्रं कामदं ज्ञात्वा महादेवं प्रतिष्ठाप्य शतं दिव्यवर्षाणि एकाग्रध्यानतपसा तुष्टिं जनयामास; तदा महादेवः देवलं नाम पुत्रं ददौ, स च योगिनां श्रेष्ठ इति स्तूयते, अतः लिङ्गं प्रत्यूषेश्वर इति प्रसिद्धम्। अत्र पूजया अपुत्रिणोऽपि सन्तानपरम्परां लभन्ते; प्रत्यूषकाले (प्रभाते) स्थिरभक्त्या आराधनं कृत्वा ब्रह्महत्यादिजन्यं घोरं पापमपि नश्यति। पूर्णतीर्थफलार्थं वृषदानं विधीयते, तथा माघकृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ जागरणं सर्वदानयज्ञफलप्रदं कथितम्।
Adhyaya 109
अनिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Anileśvara Māhātmya—Description of the Glory of Anileśvara)
ईश्वरः महादेवीं प्रति अनिलेश्वरं परमं तीर्थं गन्तुं उपदिशति। तत् तीर्थं उत्तरदिशि त्रिधनु-परिमिते देशे स्थितम् इति निर्दिश्यते। तत्र स्थितं लिङ्गं ‘महाप्रभावम्’ इति वर्ण्यते, दर्शनमात्रेण पापनाशनं च। अनिलः वसूनां पञ्चमः इति कथ्यते। स महादेवं श्रद्धया समाराध्य शिवं प्रत्यक्षीकृतवान्, ततः विधिवत् लिङ्गं प्रतिष्ठापितवान्। ईशस्य प्रसादात् तस्य पुत्रः मनोजवः बलवान् शीघ्रगामी च अभवत्, यस्य गतिः केनापि न ज्ञायते इति देवकृपाया दृष्टान्तः। ये तत्र मूर्तिं वा स्थानं वा पश्यन्ति ते व्याधिभिः न बाध्यन्ते, न च विकलाङ्गता-दरिद्रता-प्रायाः भवन्ति इति शुभफलानि श्रूयन्ते। लिङ्गोपरि एकं पुष्पं समर्प्य अपि सुखं श्रीं सौन्दर्यं च लभ्यते। एतत् पापनाशनं माहात्म्यं श्रुत्वा अनुमोद्य च पुरुषार्थसिद्धिः भवतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 110
प्रभासेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Prabhāseśvara (Installation, Austerity, and Pilgrimage Observance)
ईश्वरः देवीं गौरितपवनात् पश्चिमदिशि गन्तुं प्राभासेश्वरं महत् क्षेत्रं दर्शयति। तस्य स्थानं सप्तधन्वन्तरपरिमिते परिधौ निर्दिश्यते, महालिङ्गं च अष्टमवसुनाऽऽ प्राभासेन प्रतिष्ठापितमिति कथ्यते। ततः प्राभासस्य सन्तानकामना कारणं, तेन महालिङ्गप्रतिष्ठा, तथा ‘आग्नेयी’ नाम तपस्या दिव्यवर्षशतपर्यन्तं कृताऽिति वर्ण्यते। रुद्रः प्रसन्नो भूत्वा वरं ददौ। मध्ये भुवना (बृहस्पतेः भगिनी) प्राभासस्य भार्या, तयोर्वंशः विश्वकर्मणा विश्वशिल्पिना सृष्टिकर्त्रा, तथा महाबलिना तक्षकनागेन च सम्बध्यते। अन्ते तीर्थयात्रिणां विधिः—माघे चतुर्दश्यां समुद्रसङ्गमे स्नानं, शतरुद्रीयजपः, भूमिशय्या उपवासश्च संयमः, पञ्चामृतैर्लिङ्गाभिषेकः, विधिवत् पूजनं, इच्छया वृषदानं च। एतेन पावनत्वं सर्वसमृद्धिश्च फलमिति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 111
रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णन — Rāmeśvara Kṣetra Māhātmya (at Puṣkara)
ईश्वरः देवीं प्रति पुष्करस्य समीपे ‘अष्टपुष्कर’नामकं कुण्डं वर्णयति—असंयतैर्दुर्लभं, पापहरं, पुण्यप्रदं च। तत्र रामेण स्थापितं ‘रामेश्वर’नाम लिङ्गं प्रसिद्धं; तस्य केवलपूजनमपि प्रायश्चित्तकरं, ब्रह्महत्यादिमहापापविमोचनं च कथ्यते। देवी विस्तरं पृच्छति—सीतालक्ष्मणसहितो रामः कथं तत्रागतः, कथं च लिङ्गप्रतिष्ठा जाता इति। ईश्वरः रामचरितसन्दर्भं निवेदयति—रावणवधार्थं रामावतारः, अनन्तरं ऋषिशापाद्वनवासः; यात्राकाले प्रभासदेशे आगमनं च। विश्रान्तानन्तरं रामः दशरथं स्वप्ने पश्यति; ब्राह्मणान् पृच्छति, ते पितृसन्देशं मन्यन्ते, पुष्करतिथौ श्राद्धं विधत्ते। रामः योग्यब्राह्मणान् आमन्त्रयति, लक्ष्मणं फलानयनाय प्रेषयति, सीता हविर्भोगान् सज्जयति। श्राद्धकाले सीता लज्जया निवर्तते—ब्राह्मणेषु स्वपितृकुलस्य साक्षात्सन्निधिं दृष्ट्वा; तदभावात् रामः क्षणं क्रुध्यति, सा कारणं निवेदयति, एष एव प्रसङ्गः पुष्करनिकटे रामेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठायाः कारणत्वेन सम्बध्यते। अन्ते फलश्रुतिः—भक्त्या पूजनं परां गतिं ददाति; द्वादश्यां विशेषतः, तथा चतुर्थी-षष्ठीसम्बन्धेषु श्राद्धं अनन्तफलप्रदं; पितृतृप्तिः द्वादशवर्षपर्यन्तं स्थिरा भवति; अश्वदानं अश्वमेधसमं पुण्यं ददाति। इदं प्रभासखण्डस्य अस्य विभागस्य एकादशोत्तरशततमोऽध्याय इति निर्दिश्यते।
Adhyaya 112
लक्ष्मणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Lakṣmaṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Lakṣmaṇeśvara)
अध्यायः ११२ ईश्वरस्य देव्या प्रति यात्राविधानरूपं उपदेशं वर्णयति। सः रamesस्य पूर्वदिशि धनुस्त्रिंशत्प्रमाणे स्थितं प्रसिद्धं लक्ष्मणेश्वरतीर्थं दर्शयति। तत्र लिङ्गं लक्ष्मणेन तीर्थयात्राकाले प्रतिष्ठापितमिति कथ्यते; तत् महापापहरं देवैः पूजितं च। अत्र भक्तेः प्रकाराः निर्दिश्यन्ते—नृत्यगीतवाद्यैः सह पूजनम्, होमः, जपः, तथा ध्यानसमाधिनिष्ठा; एतेन साधकः परमां गतिं प्राप्नोतीति फलश्रुतिः। दानविधिः अपि नियोज्यते—गन्धपुष्पादिभिः क्रमशः देवतां समर्च्य, अन्नं जलं सुवर्णं च योग्याय द्विजाय दातव्यम्। माघमासे कृष्णचतुर्दश्यां विशेषतः स्नानं, दानं, जपश्च अक्षयफलप्रद इति प्रतिपाद्यते। उपसंहारे प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्येऽस्य अध्यायस्य स्थानं सूच्यते।
Adhyaya 113
जानकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Jānakīśvara Māhātmya: Account of the Glory of Jānakīśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति वदति—प्रभासक्षेत्रे नैऋत्यदिशि रामेशस्य/रामेशानस्य समीपे ‘जानकीश्वर’ इति प्रसिद्धं परमं लिङ्गं दृश्यतामिति। तत् सर्वभूतानां पापहरं, पूर्वं जानक्या (सीतया) विशेषतः पूजितं च इति निरूप्यते। नामपरम्परापि कथ्यते—पूर्वं वसिष्ठेश इति ख्यातं, त्रेतायां जानकीश इति प्रसिद्धिं गतं, अनन्तरं षष्टिसहस्रैर्वालखिल्यैर्मुनिभिः तत्र सिद्धिप्राप्त्या ‘सिद्धेश्वर’ इति नाम लब्धम्। कलियुगे तु तत् शक्तिमद् ‘युगलिङ्ग’ इति वर्ण्यते, यस्य दर्शनमात्रेण भक्ताः दैवदुर्भाग्यजन्यदुःखात् प्रमुच्यन्ते। स्त्रीपुरुषयोः समं पूजाविधानं निर्दिश्यते—लिङ्गस्य स्नापनाभिषेकादि, तथा पुष्करतिथे स्नात्वा नियमाचारयुक्तैः शुद्धाहारैश्च मासपर्यन्तं पूजनं कर्तव्यमिति; तस्य प्रतिदिनं पुण्यमश्वमेधात् अधिकमिति फलश्रुतिः। विशेषतः माघमासे तृतीयायां स्त्रिया कृतपूजा शोकदौर्भाग्यं कुलपर्यन्तं नाशयतीति। अन्ते अस्य माहात्म्यस्य श्रवणमात्रेण पापनाशः शुभप्राप्तिश्च इति निगद्यते।
Adhyaya 114
वामनस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | Vāmana-Svāmin Māhātmya (Glorification of Vāmana Svāmin)
ईश्वरः देवीं प्रति वामनस्वामिनामकं विष्णोः तीर्थं गन्तुं उपदिशति। तत् तीर्थं पापप्रणाशनं सर्वपातकनाशनं च, पुष्करस्य नैऋत्यदिशि समीपे स्थितम् इति वर्ण्यते। अत्र बलिबन्धनस्य पुरावृत्तं कथ्यते—विष्णोः त्रिविक्रमस्य प्रथमः पादन्यासः अस्मिन् देशे दक्षिणपादेन, द्वितीयः मेरुशिखरे, तृतीयः नभसि; तृतीयक्रमे लोकसीमा भिद्यते, ततो जलं निर्गत्य गङ्गा विष्णुपदीति प्रसिद्धा भवति। ‘पुष्कर’शब्दस्य व्युत्पत्तिः ‘नभः’ ‘जलम्’ इत्यर्थाभ्यां निरूप्यते, प्रजापतिसम्बन्धेन पवित्रसङ्गमत्वं च स्थाप्यते। अत्र स्नानं कृत्वा हरिपदचिह्नदर्शनात् हरिपरमपदप्राप्तिः, पिण्डदानात् पितॄणां दीर्घतृप्तिः, नियमयुक्ताय ब्राह्मणाय पादुके दत्त्वा विष्णुलोके सत्कारयुक्तयानारोहणफलम् इति प्रशंस्यते। वसिष्ठप्रोक्ता गाथा अपि उद्धृत्य तीर्थस्य शुद्धिकरत्वं दृढीकृतम्।
Adhyaya 115
Puṣkareśvaramāhātmya-varṇana (Glorification of Puṣkareśvara)
ईश्वरः महादेवीं प्रभासक्षेत्रे तीर्थक्रमं उपदिशति—प्रथमं परमप्रसिद्धं पुष्करेश्वरं गत्वा, ततः तस्य दक्षिणे स्थितं जानकीश्वरं समर्चयेत्। पुष्करेश्वरलिङ्गं महाप्रभावं, प्रमाणीकृतं च—ब्रह्मपुत्रेण (ब्रह्मणः सुतः) तथा सनत्कुमारमहर्षिणा सुवर्णपुष्करपुष्पैः विधिपूर्वकं पूजितत्वात्; तेन तस्य नाम-कीर्तिः प्रसिध्यति। अत्र कर्मफलनियमः कथ्यते—गन्ध-पुष्पादिभिः भक्त्या, क्रमशः सम्यग्विधिना कृतं पूजनं पुष्करीयात्रासमाप्तिसमानं भवति। एतत् तीर्थं ‘सर्वपातकनाशन’ इति विख्यातं; यात्रया शुद्धिः, धर्मनिष्ठा च, अनुशासितभक्तिमार्गश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 116
शंखोदककुण्डेश्वरीगौरीमाहात्म्य (Glory of Śaṅkhodaka Kuṇḍa and Kuṇḍeśvarī/Gaurī)
ईश्वरः देवीं सम्बोध्य कुण्डेश्वरी-देवीस्थानस्य माहात्म्यं कथयति। सा देवी सौभाग्यप्रदा, पापनिर्मोचिनी, दारिद्र्यनाशिनी च इति वर्ण्यते; दिशानिर्देशैः दूरीमानैश्च तस्याः स्थानं निर्दिश्यते। तस्य समीपे शंखोदककुण्डं नाम तीर्थं सर्वपापकनाशनं प्रोच्यते। पुराकथायां विष्णुः शंखनामकं दैत्यं हत्वा तस्य महाशंखाकारं देहं प्रभासे नीत्वा प्रक्षालयामास, तेन च महातेजस्वी तीर्थं प्रतिष्ठापितम्। शंखनादेन आकृष्टा देवी कारणं पप्रच्छ; तस्मादेव कुण्डसम्बन्धात् ‘कुण्डेश्वरी’ इति, शंखसम्बन्धोदकात् ‘शंखोदक’ इति नाम्नी प्रादुर्भूतौ। माघमासस्य तृतीयायां तत्र पूजनं कृत्वा नरनारी वा गौर्याः पदं/धाम प्राप्नुवन्तीति विधानम्। तीर्थफलार्थिभिः दम्पतीभोजनं, कञ्चुकदानं, गौर्यात्मिकाभिः स्त्रीभिः सह भोजनदानं च कर्तव्यमिति दानधर्मः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 117
भूतनाथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bhūtanātheśvara)
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासखण्डे ईश्वरः महादेवीं प्रति भूतनाथेश्वरस्य माहात्म्यं कथयति। कुण्डेश्वर्याः ईशभागस्य समीपे ‘विंशतिधन्वन्तर’ प्रमाणे स्थितं भूतनाथेश्वर-हरं गन्तव्यं इति तीर्थनिर्देशः क्रियते। अस्य लिङ्गस्य अनादिनिधनत्वं ‘कल्पलिङ्ग’ इति नाम्ना प्रतिपाद्यते; युगानुसारं नामभेदोऽपि—त्रेतायां वीरभद्रेश्वरीति स्मृतम्, कलौ भूतैश्वरं/भूतनाथेश्वर इति प्रसिद्धम्। द्वापरान्तरे असंख्याः भूताः अस्य प्रभावात् परमसिद्धिं प्राप्तवन्त इति हेतुकथा नामप्रसिद्धिं भूमौ स्थापयति। कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ विशेषव्रतं विधीयते—शङ्करं पूजयित्वा दक्षिणाभिमुखः स्थित्वा अघोरं पूजयेत्; संयमं, निर्भयत्वं, ध्यानैकाग्रतां च धारयन् भूतले उपलब्धां यां कां च सिद्धिं प्राप्नुयात्। तिलहिरण्यदानं पितृभ्यः पिण्डदानं च प्रेतत्वमोचनाय प्रशस्यते। अस्य माहात्म्यस्य श्रद्धया पठनश्रवणं पापसञ्चयं नाशयति, शुद्धिं च पोषयति।
Adhyaya 118
गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gopyāditya (Sun consecrated by the Gopīs)
ईश्वरः देवीं प्राभासक्षेत्रे दिग्देश-परिमाणचिह्नैः निर्दिष्टं, अत्यन्तप्रशस्तं पापनाशनं सूर्यतीर्थं ‘गोप्यादित्य’ इति गन्तुं उपदिशति। ततः तस्योत्पत्तिं कथयति—कृष्णो यादवैः सह प्राभासं आगतः; गोप्यः तथा कृष्णपुत्राश्च तत्र सन्ति। दीर्घनिवासे तैः नानानामभिः शिवलिङ्गानि प्रतिष्ठापितानि, ध्वज-प्रासाद-चिह्नैः शोभितं लिङ्गबहुलं पुण्यक्षेत्रं निर्मितम्। षोडश मुख्यगोप्यः नामतः निर्दिश्यन्ते; ताः कलाः/शक्तयः इव चन्द्रकलाभिः सम्बद्धाः व्याख्यायन्ते। कृष्णः जनार्दनः परमात्मा इति निरूप्यते, गोप्यश्च तस्य शक्तिरूपाः। नारदादिभिः ऋषिभिः देशवासिभिश्च सह गोप्यः विधिवत् प्रतिष्टां कृत्वा सूर्यप्रतिमां स्थापयन्ति; दानानि च दत्तानि। ततो देवः ‘गोप्यादित्य’ इति ख्यातो भवति, शुभदः पापनाशकश्च। अनन्तरं विधानं प्रदर्श्यते—गोप्यादित्यभक्त्या तपोयज्ञसमफलप्राप्तिः कथ्यते; माघशुक्लसप्तम्यां प्रातःपूजा पितृणां उद्धारकरी इति प्रशस्यते। तथा शौचाचार-नियमाः, विशेषतः तैलस्पर्श-नीलरक्तवस्त्रादि-निषेधाः, तेषां प्रायश्चित्तानि च, साधकानां धर्म-क्रियासुरक्षार्थं निरूप्यन्ते।
Adhyaya 119
बलातिबलदैत्यघ्नीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Goddess who Slays Bala and Atibala)
अध्याये देव्या जिज्ञासा जायते—कस्मात् सा देशदेवी “बलातिबलदैत्यघ्नी” इति ख्याता? तदा ईश्वरः शुद्ध्यर्थं पुरावृत्तं कथयति। रक्तासुरस्य पुत्रौ बलः अतिबलश्च महाबलवन्तौ दैत्यौ देवान् जित्वा, नामभिः सेनापतिभिः सह विशालैः सैन्यैः लोकान् पीडयन्तौ राज्यं स्थापयतः। देवाः देवरषिभिः सह भगवतीं शरणं यान्ति, दीर्घेण स्तोत्रेण तां शक्तिशैववैष्णवस्वरूपैः नानानामभिः स्तुवन्ति—जगदाधारा, पराशक्तिः, सर्वशरण्या इति। सा देवी सिंहवाहना बहुभुजा आयुधधारिणी भीषणरूपेण प्रादुर्भूय दैत्यसैन्यैः सह महायुद्धं कृत्वा तान् सहजतया नाशयति, धर्मं च पुनः स्थापयति। अनन्तरं विजयः प्रभासक्षेत्रे संबध्यते—अम्बिका तत्र निवसति, बलातिबलयोः हन्त्रीति प्रसिद्धिं याति, चतु:षष्टियोगिनीपरिवृता च भवति। देव्या प्रार्थितः ईश्वरः योगिनीनामानि निर्दिश्य, चण्डिकास्तुतिं भक्त्या कर्तुं, चतुर्दश्यष्टमीनवम्यादिषु व्रतोपवासान् नियतपूजां च, उत्सवकरणं च समृद्धिरक्षार्थं विधत्ते। एतन्माहात्म्यं पापप्रणाशनं, प्रभासदेव्यां भक्तानां सर्वार्थसाधकं च इति उपसंहरति।
Adhyaya 120
गोपीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gopīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Gopīśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति शैव-तत्त्वोपदेशं करोति। तीर्थयात्रिकं प्रति स उत्तरदिशि ‘त्रिधनु-प्रमाणे’ स्थितं, अनुपमं गोपीश्वर-देवालयं गन्तुमादेशयति। तत् क्षेत्रं पाप-शमनं, गोपीभिः प्रतिष्ठितं च इति प्रतिष्ठा-कथया देवस्य स्थानीय-प्रभावः प्रतिपाद्यते। ततः संक्षिप्तो विधिः कथ्यते—पुत्रहेतोः महादेवस्य/महेश्वरस्य पूजनं कर्तव्यम्; स देवः मनुष्याणां सर्वान् अभीष्टान् ददाति, विशेषतः सन्ततिप्रदः इति प्रसिद्धः। चैत्र-शुक्ल-तृतीयायां गन्ध-पुष्प-नैवेद्यादिभिः कृतं पूजनं इष्टफलप्रदं भवतीति काल-नियमः निर्दिश्यते। अन्ते प्रभास-क्षेत्रे गोपीश्वरस्य शुद्धिकर-माहात्म्यस्य संक्षेपेण फलश्रुतिः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 121
जामदग्न्येश्वरमाहात्म्य (Glory of Jāmadagnyēśvara Liṅga)
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासक्षेत्रे जामदग्न्येश्वरलिङ्गस्य उत्पत्तिः पुण्यफलञ्च शैवस्थलपुराणरूपेण निरूप्यते। ईश्वरः तीर्थयात्राक्रमं कथयति, यत्र रामेश्वरं रामजामदग्न्येन (परशुरामेण) प्रतिष्ठापितमिति प्रसिद्धम्; गोपीश्वरस्य समीपे पापहारी महाप्रभावो लिङ्गविशेषः देशचिह्नेन सह निर्दिश्यते। कथायां परशुरामस्य घोरः धर्मसङ्कटः स्मार्यते—पितृवचनात् मातृवधः कृतः, ततः पश्चात्तापः, जमदग्नेः प्रसादनं, तथा वरदानेन रेणुकायाः पुनर्जीवनम्। वरलाभेऽपि स प्रभासे अतितीव्रं तपः कृत्वा महादेवं शङ्करं प्रतिष्ठापयति; तेन महेश्वरः तत्र सन्निधिं कृत्वा तुष्टिं ददाति, इष्टान् वरान् च प्रददाति। अनन्तरं क्षत्रियविनाशाय परशुरामस्य युद्धयात्रा, कुरुक्षेत्र-पञ्चनदादिषु कृताः क्रियाः, पितृऋणपरिशोधनं, तथा भूमेः ब्राह्मणेभ्यः दानं संक्षेपेण वर्ण्यते। फलश्रुतौ उक्तं यत् अस्य लिङ्गस्य पूजनात् महापापीऽपि सर्वदोषैः प्रमुच्यते, उमापतेः लोकं च प्राप्नोति; कृष्णपक्षचतुर्दश्यां जागरणं कृतं चेत् अश्वमेधसमं फलं, दिव्यहर्षश्च लभ्यते।
Adhyaya 122
चित्राङ्गदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Citrāṅgadeśvara
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति प्राभासक्षेत्रे स्थितस्य चित्राङ्गदेश्वरनाम्नः लिङ्गस्य माहात्म्यं संक्षेपेण कथयति। तस्य स्थानं दक्षिणपश्चिमदिशि धनुर्विंशतिप्रमाणदूरे इति मार्गनिर्देशरूपेण निर्दिश्यते। अस्य देवालयस्य प्रतिष्ठा गन्धर्वराजेन चित्राङ्गदेन कृता; स क्षेत्रस्य पावनत्वं ज्ञात्वा तीव्रतपसा महेश्वरं तोषयित्वा लिङ्गं संस्थापितवान्। भावपूर्वकं यः पूजयति स गन्धर्वलोकं प्राप्नोति गन्धर्वैः सह सख्यं च लभते। शुक्लत्रयोदश्यां विधिपूर्वकं शिवस्नापनं कृत्वा क्रमशः पुष्पैः गन्धानुलेपनैः धूपैश्च पूजनं कर्तव्यम्। एवं विधिभावसमन्वितया पूजया सर्वेष्टसिद्धिः फलरूपेण प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 123
रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Rāvaṇeśvara (Foundation Narrative of the Rāvaṇeśvara Liṅga)
ईश्वरः देव्याै प्राभासक्षेत्रे रावणेश्वरस्य माहात्म्यं कथयति। त्रिलोकीजयाभिलाषी रावणः पुष्पकविमानेन गच्छन् सहसा नभसि स्तब्धोऽभवत्; क्षेत्रनियमेन तद्गमनं न शक्यते इति सूच्यते। स प्रहस्तं प्रेषयति; स च सोमेश्वरं देवादिगणैः स्तूयमानं, वलखिल्यादितपस्विसंघैः सेव्यमानं च दृष्ट्वा निवेदयति—शिवस्य अनतिक्रम्यतेजसा विमानं नातिक्रामति। ततः रावणः अवतीर्य भक्त्या पूजनं करोति; भयात् जनाः पलायन्ते, देवालयपरिसरः शून्य इव दृश्यते। तदा अशरीरिणी वाणी धर्मोपदेशं ददाति—देवस्य यात्राकाले विघ्नं मा कुरु; दूराद् आगच्छन्ति द्विजातयः, तेषां हिंसा न कार्या। अपि च सोमेश्वरदर्शनमात्रेण बाल्ययौवनवृद्धावस्थासु संचिताः दोषाः प्रक्षाल्यन्ते इति। रावणः तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य रावणेश्वरं नाम्ना पूजयति, उपवासं रात्रौ जागरणं च गीतवाद्यैः सह आचरति। शिवात् वरं लभते—तत्र नित्यसन्निधिः, लौकिकसमृद्धिः, तथा अस्य लिङ्गस्य पूजकाः दुर्जयाः स्युः सिद्धिं च प्राप्नुयुः। ततः स पुनः स्वाभिलषितं दिग्विजयं प्रति प्रस्थितः; अध्यायः तु क्षेत्रस्य पवित्रतां कर्मफलनियमं च प्रतिपादयति।
Adhyaya 124
सौभाग्येश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Saubhāgyeśvarī / The Saubhāgya-Granting Gaurī Shrine)
अस्मिन्नध्याये शिवदेव्योः संवादरूपेण पश्चिमदिशि स्थितं गौरीदेव्याः सौभाग्यप्रदं तीर्थं निर्दिश्यते। तत्र देवी ‘सौभाग्येश्वरी’ इति ख्याता, स्थानं च रावणसम्बन्धेन ‘रावणेश’ इति प्रसिद्धं, ‘पञ्चधनुषां समूहः’ इति देशसूचकनाम्ना च निरूप्यते। ततः कारणकथारूपेण अरुन्धतीदेवी तत्र सौभाग्यकामना-प्रेरिता गौरीपूजापरायणा घोरं तपः कृत्वा देव्याः प्रभावात् परमसिद्धिं प्राप्तवती इति वर्ण्यते। माघशुक्लतृतीयायां विशेषः कालो निर्दिष्टः। श्रद्धया तां देवीं योऽर्चयति स सर्वजन्मसु अपि सौभाग्यं प्राप्नोतीति फलश्रुतिः; इदं प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये सौभाग्येश्वरीमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।
Adhyaya 125
पौलोमीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Paulomīśvara Māhātmya (Glorification of the Paulomīśvara Liṅga)
अध्याये ईश्वरः क्षेत्रस्य दिग्देशं परिमाणं च निर्दिश्य देवप्रियं ‘महालिङ्ग’ नाम पूज्यं लिङ्गं दर्शयति। तत् कामप्रदं सर्वपातकनाशनं च, पौलोम्या प्रतिष्ठापितत्वात् ‘पौलोमीश्वर’ इति विख्यातम्। तारकासुरेण देवाः पराजिताः, इन्द्रः शोकभीतिभ्यां पीडितः। इन्द्राणी इन्द्रविजयार्थं शम्भुं समाराधयत्; महादेवः प्रसन्नः सन् भविष्यद्वाणीं ददौ—षण्मुखो महाबलः पुत्रः उत्पत्स्यते, स तारकं निहनिष्यति। यः कश्चिद् भक्त्या पौलोमीश्वरलिङ्गं पूजयति स शिवगणत्वं प्राप्य तस्य सान्निध्यं लभते। अन्ते इन्द्रः तत्र निवसन् शोकभयविमुक्तोऽभवत्; तस्मात् तत्क्षेत्रं शरणं पुण्यक्षेत्रं च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 126
Śāṇḍilyeśvara-māhātmya (Glory of Śāṇḍilyeśvara)
ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—ब्रह्मणः पश्चिमदिग्भागे निर्दिष्ट-चिह्नैः सह स्थितं परमं शाण्डिल्येश्वर-लिङ्गं गच्छेति। तस्य लिङ्गस्य महती प्रभावशक्तिः; केवलं दर्शनमात्रेणापि पाप-नाशनं, मल-क्षयकरं च इति प्रतिपाद्यते। अथ ब्रह्मर्षिः शाण्डिल्यः—ब्रह्मणः सारथिः, तपस्वी, तेजस्वी, ज्ञाननिष्ठः, जितेन्द्रियश्च—प्रभासं समागत्य घोरं तपः करोति। स सोमेशस्य उत्तरतः महालिङ्गं प्रतिष्ठाप्य शतं दिव्यवर्षाणि स्वयमेव पूजयति; ततः स्वाभीष्टं प्राप्य कृतकृत्यो भवति। नन्दीश्वरस्य प्रसादेन च तस्मै अणिमा-आदि योगसिद्धयः प्रदीयन्ते। अन्ते सामान्यं फलश्रुतिः—यः कश्चित् शाण्डिल्येश्वरं पश्यति स तत्क्षणात् शुद्ध्यति; बाल्ये यौवने वार्धके च कृतानि, जानतः अजानतः वा, सर्वाणि पापानि तस्य दर्शनात् नश्यन्तीति।
Adhyaya 127
Kṣemakareśvara-liṅga Māhātmya (क्षेमंकरॆश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — Glory of Kṣemeśvara/Kṣemakareśvara
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति क्षेमेश्वरनाम्ना (क्षेमंकरॆश्वरमाहात्म्ये) प्रसिद्धं परमं लिङ्गं निर्दिशति। तत् कपालेशस्य उत्तरदिक्कोणे, तस्य क्षेत्रस्य दर्शन-यागपरिसरे, “पञ्चदशधन्वन्तर”मिते देशे स्थितम् इति कथ्यते। महाप्रभावं तत् लिङ्गं सर्वपातकनाशनं च स्पष्टं वर्ण्यते। ततः कारणकथा—क्षेममूर्तिनाम राजा दीर्घं तपः कृत्वा, भक्त्या एकाग्रचित्तेन तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। तस्य दर्शनमात्रेण क्षेमप्राप्तिः, कार्यसिद्धिः, इष्टार्थसमृद्धिः जन्मजन्मान्तरपर्यन्तं, सौभाग्यं च भवतीति फलश्रुतिः। शतगवां दानफलसमं दर्शनफलं प्रोक्त्वा, क्षेत्रफलार्थिभिः नित्यं तस्मिन् लिङ्गे शरणं गन्तव्यमिति उपदिश्यते।
Adhyaya 128
सागरादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | Sāgarāditya Māhātmya (Glory of Sāgara’s Solar Shrine)
ईश्वरः देवीं प्रति प्रभासक्षेत्रे ‘सागरादित्य’ नाम विशिष्टं सूर्यप्रतिमास्थानं वर्णयति। भैरवेशस्य पश्चिमे, दक्षिणाग्नेयदिशि कामेशस्य समीपे इत्यादि दिक्सूचनैः तस्य तीर्थस्य महिमा निरूप्यते। पुराणप्रसिद्धः राजा सगरः तत्र सूर्यं समाराधितवानिति राजपरम्परया प्रामाण्यं स्थाप्यते; समुद्रस्य विशालता तथा ‘सागर’ इति नामकरणं च तस्य स्थलस्य मिथिक-ऐतिहासिक-प्रतिष्ठां बध्नाति। ततः माघशुक्लपक्षे व्रतविधिः कथ्यते—नियमसंयमः, षष्ठ्यां उपवासः, देवतासमीपे शयनम्, सप्तम्यां प्रातः उत्थाय भक्त्या पूजनम्, तथा दाने ‘अकपटता’ सहितं ब्राह्मणभोजनं च। सूर्यः त्रिलोकी-आधारः परं तत्त्वं च इति तात्त्विकं प्रतिपादनं, ऋतुभेदेन सूर्यस्य वर्णरूप-ध्यानविधानं च उपदिश्यते। अन्ते सहस्रनामपाठस्य विकल्परूपेण एकविंशतिनामयुक्तः गुह्यः शुद्धः स्तवः प्रदीयते; प्रातःसायं तस्य जपः पापनाशं, ऐश्वर्यं, सूर्यलोकप्राप्तिं च ददाति। अस्य माहात्म्यस्य श्रवणमात्रेण दुःखनिवारणं महापापनाशनं च इति उपसंहारः।
Adhyaya 129
उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ugraseneśvara (formerly Akṣamāleśvara)
अध्यायः १२९ प्राभासे समुद्रसूर्ययोः सन्निधौ निर्दिष्टदिग्भागे स्थितस्य लिङ्गस्य माहात्म्यं निरूपयति। ईश्वरः तं देशं निर्दिश्य पापशमनं “युगलिङ्गम्” इति वर्णयति, यत् पूर्वं अक्षमालेश्वर इति ख्यातं पश्चाद् उग्रसेनेश्वरनाम्ना प्रसिद्धिं गतं। देवी पूर्वनाम्नः कारणं पृच्छति। ईश्वरः आपद्धर्मकथां कथयति—दुर्भिक्षे क्षुधार्ताः ऋषयः धान्यसञ्चययुक्तं चाण्डालगृहं यान्ति। अन्त्यजः शौचाचारनिषेधान् दुष्परिणामांश्च स्मारयति; ऋषयस्तु अजिगर्त-भरद्वाज-विश्वामित्र-वामदेवादीनां दृष्टान्तैः प्राणरक्षणार्थं स्वीकृतिं न्याय्यां मन्यन्ते। ततः वसिष्ठः अन्त्यजकन्या अक्षमालां विवाहेन गृह्णाति; सा सदाचारात् ऋषिसङ्गाच्च अरुन्धतीरूपेण प्रसिद्धा भवति। प्राभासे सा वनकुञ्जे लिङ्गं प्राप्य स्मरणपूर्वकं दीर्घं पूजनं करोति, तेन तत् लिङ्गं पापहरत्वेन प्रकटयशः प्राप्नोति। द्वापर-कलिसन्धौ अन्धासुरपुत्रः उग्रसेनः चतुर्दशवर्षाणि तमेव लिङ्गं समाराध्य कंसनामकं पुत्रं लभते; ततो जनैः “उग्रसेनेश्वरः” इति नाम प्रचलति। अन्ते फलश्रुतिः—दर्शन-स्पर्शनमात्रेणापि महापातकक्षयः, भाद्रपदऋषिपञ्चम्यां पूजनात् नरकभयमोक्षः, गो-दान-अन्न-जलदानादयश्च शुद्ध्यर्थं परलोकसुखार्थं च प्रशस्यन्ते।
Adhyaya 130
पाशुपतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Pāśupateśvara (and Anādīśa) at Prabhāsa
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासक्षेत्रे पाशुपतसम्बद्धानां देवालयानां जालं तथा सन्तोषेश्वरः/अनादीशः/पाशुपतेश्वर इति प्रसिद्धस्य लिङ्गस्य माहात्म्यं संवादरूपेण निरूप्यते। ईश्वरः अन्येषां प्रभासतीर्थानां सन्निधौ तस्य स्थानं निर्दिश्य, दर्शनमात्रेण पापनाशनं कामपूरणं च, सिद्धिस्थानं च, धर्माध्यात्मरोगिणां भेषजमिव इति वर्णयति। तत्र सिद्धमहर्षयः समुपासते; समीपस्थं श्रीमुखवनं लक्ष्मीनिवासत्वेन योगिनां साधनभूमिरिति कीर्त्यते। देवी पाशुपतयोगव्रतस्य स्वरूपं, देवस्य नामभेदान्, पूजाविधिं, तथा योगिनां देहैरेव दिव्यलोकप्राप्तिकथां च पृच्छति। ततः नन्दिकेश्वरस्य कैलासे तपस्विनः समाहर्तुं प्रेषणं, पद्मनालप्रसङ्गश्च वर्ण्यते—योगिनः सूक्ष्मरूपेण नाले प्रविश्य तत्रैव गत्वा स्वच्छन्दगतिसिद्धिं प्रदर्शयन्ति। देवीविस्मयात् शापप्रसङ्गः, ततः शमनं; पतितः स नालः महानाललिङ्गत्वेन प्रतिष्ठितः, कलियुगे ध्रुवेश्वरसम्बन्धं प्राप्नोति, मुख्यं तु क्षेत्रदेवतारूपेण अनादीशः/पाशुपतेश्वर एव निश्चीयते। अन्ते फलश्रुतिः—विशेषतः माघमासे निरन्तरभक्त्या पूजनं यज्ञदानफलप्रदं, सिद्धिमोक्षप्रदं च; भस्मधारणादि पाशुपतचिह्नाचाराश्च धर्मतः निर्दिश्यन्ते।
Adhyaya 131
ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhruveśvara Māhātmya (The Glory and Origin Account of Dhruveśvara)
अध्यायेऽस्मिन् देव्या प्रश्नेन संवादः प्रवर्तते—“नालेश्वर” इति प्रसिद्धं लिङ्गं कथं “ध्रुवेश्वर” इत्यपि ज्ञायते? इति। तदा ईश्वरः तस्य माहात्म्यं निवेदयति। उत्तानपादस्य पुत्रो ध्रुवः प्रभासक्षेत्रं समागत्य घोरं तपः कृत्वा महादेवं प्रतिष्ठाप्य सहस्रं दिव्यवर्षाणि निरन्तरभक्त्या पूजयामास। ततः ईश्वरः ध्रुवकृतं स्तोत्रं प्राह—“तं शङ्करं शरणदं शरणं व्रजामि” इत्यादि शरणागति-रूपैः पुनःपुनः शिवस्य विश्वाधिपत्यं पुराणप्रसिद्धकर्माणि च स्तुवन्। अनन्तरं फलश्रुतिः—शुद्धचित्तेन नियमयुक्तेन च स्तोत्रपाठः शिवलोकप्राप्तिं ददाति। प्रसन्नः शिवो ध्रुवाय दिव्यदर्शनं दत्त्वा बहून् वरान् ददौ; ध्रुवस्तु पद-ऐश्वर्यादीन् नाभ्यर्थयत्, केवलां भक्तिं प्रतिष्ठितलिङ्गे शिवस्य नित्यसन्निधिं च याचते। ईश्वरः तदनुगृह्य ध्रुवस्य “ध्रुव”स्थानं परमावस्थानं च निर्दिशति, श्रावणामावास्यायाम् अथवा आश्वयुजपौर्णमास्यां लिङ्गपूजां विधत्ते; तत्र पूजक-श्रोतॄणां च अश्वमेधसमं पुण्यं तथा लौकिक-पारलौकिकफलानि प्रतिजानाति।
Adhyaya 132
सिद्धलक्ष्मीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Siddhalakṣmī (Prabhāsa)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति प्रभाससमीपे सोमेश-ईशदिक्भागे स्थितां परमां वैष्णवीं शक्तिं दर्शयति। तत्र पीठस्य अधिष्ठात्री सिद्धलक्ष्मीति ख्याता; प्रभासः जगति ‘प्रथमपीठ’ इव निरूप्यते, यत्र भैरवेण सह भूम्यन्तरिक्षगाः योगिन्यः स्वच्छन्दं विचरन्ति। जालन्धरं कामरूपं श्रीमद्रुद्रनृसिंहं रत्नवीर्यं काश्मीरं चादीनां महापीठानां सूची प्रदीयते, तेषां ज्ञानं मन्त्रवित्त्वेन सह संबध्यते। अनन्तरं सौराष्ट्रे ‘महोधय’ नाम आधारपीठं निर्दिश्यते, यत्र कामरूपसदृशं ज्ञानं प्रवर्तते इति कथ्यते। तत्र देवी महालक्ष्मीति स्तूयते—पापशमनकरी, शुभसिद्धिदायिनी च। श्रीपञ्चम्यां गन्धानां पुष्पाणां चोपचारैः पूजनं कर्तव्यम्; तेन अलक्ष्मीभयं नश्यति। महालक्ष्म्याः सन्निधौ उत्तराभिमुखेन मन्त्रसाधना विधीयते—दीक्षापूर्वकस्नानानन्तरं लक्षजपः, ततः दशांशहोमः त्रिमधु-श्रीफलैः। फलश्रुतौ लक्ष्मीः प्रत्यक्षीभवति, इह परत्र च इष्टसिद्धिं ददाति; तृतीया अष्टमी चतुर्दशी च विशेषफलप्रदा इति निर्दिश्यते।
Adhyaya 133
महाकालीमाहात्म्यवर्णनम् | Mahākālī Māhātmya (Glorification of Mahākālī)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति महाकालीं नाम महाशक्तिरूपां वर्णयति। सा पातालविवरविशिष्टे महापीठे प्रतिष्ठिता, दुःखनिवारिणी वैरविनाशिनी च कथ्यते। कृष्णाष्टम्यां रात्रौ गन्धपुष्पधूपादिभिः, नैवेद्यैः बलिदानेन च विधिवत् तस्या उपासना निर्दिश्यते। स्त्रीप्रधानं व्रतमपि निरूप्यते—शुक्लपक्षे संवत्सरपर्यन्तं नियमेन पूजनं, नियमानुसारं ब्राह्मणाय फलदानं च। गौरीव्रतपालने रात्रौ कतिपयानि धान्यदाल्यादीनि वर्जनीयानीति आहारनियमाः प्रोक्ताः। फलश्रुतौ गृहे धनधान्याक्षयः, अनर्थनिवृत्तिः, बहुजन्मसु दुरितशमनं च प्रतिपाद्यते। अन्ते च मन्त्रसिद्धिप्रदं पीठमिदं कथयित्वा, आश्विनशुक्लनवम्यां जागरणं कृत्वा, शान्तचित्तेन रात्रौ जपः कर्तव्यः—इष्टसिद्ध्यर्थमिति उपदिश्यते।
Adhyaya 134
पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Puṣkarāvartakā River)
ईश्वरः देवीं प्रति प्राभासक्षेत्रे ब्रह्मकुण्डस्य उत्तरतः समीपे स्थितां पुष्करावर्तकानदीं वर्णयति, तां च महापुण्यतीर्थरूपेण प्रतिष्ठापयति। तत्र पुरावृत्तान्तः कथ्यते—सोमयागसमये सोमस्य प्रसङ्गे ब्रह्मा प्राभासं समायाति, सोमनाथप्रतिष्ठायाः पूर्वप्रतिज्ञासम्बन्धं च स्मरति। सन्ध्याकालपालनार्थं ब्रह्मा पुष्करं गन्तुमुद्यतः इति ज्ञायते; दैवचिन्तकाः/दैवज्ञाः च वदन्ति—अयं क्षणः शुभः, नातिक्रमणीयः। तदा ब्रह्मा एकाग्रचित्तः नदीतीरे बहूनि पुष्कररूपाणि प्रादुर्भावयति; ज्येष्ठ-मध्य-कनिष्ठभेदेन त्रयोऽवर्ताः सम्भवन्ति, त्रिपुष्करसमं तीर्थवैभवं जनयन्ति। ब्रह्मा तां नदीं ‘पुष्करावर्तका’ इति नाम्ना ख्यातिं च जगति स्वानुग्रहेण घोषयति। तत्र स्नानं पितृतर्पणं च भक्त्या कृत्वा त्रिपुष्करफलसमं पुण्यं लभ्यते; विशेषतः श्रावणमासे शुक्लपक्षे तृतीयायां कृतं तर्पणं पितॄणां दीर्घकालपर्यन्तं तृप्तिं ददाति इति कालविधानं निर्दिश्यते।
Adhyaya 135
दुःखान्तकारिणी–लागौरीमाहात्म्य (Duhkhāntakāriṇī / Lāgaurī Māhātmya) — Śītalā as the Ender of Afflictions
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे स्थिताया रक्षादेव्याः माहात्म्यं निरूप्यते। द्वापरयुगे सा शीतला इति प्रसिद्धा, कलियुगे तु ‘कलिदुःखान्तकारिणी’ इति पुनर्नाम्ना ख्याता—कलिदुःखानां शमनकर्त्रीति। ईश्वरः तस्याः सन्निधिं स्तौति, बालरोगान् विशेषतः विस्फोटादिदोषान् तथा तदनुबन्धक्लेशान् प्रशमयितुं भक्तानां साधनक्रमं च कथयति। देव्याः देवालये दर्शनं कृत्वा, मसूरचूर्णेन मितं शान्त्यर्थं नैवेद्यं सिद्ध्य, बालकल्याणाय शीतलायै समर्पयेत्। ततः श्राद्धादिकर्म, ब्राह्मणभोजनं च कृत्वा पुण्यवृद्धिं कुर्यात्। कर्पूर-पुष्प-कस्तूरी-चन्दनादिसुगन्धान्, घृतपायसं च नैवेद्यरूपेण निवेदयेत्; अनन्तरं दम्पती समर्पितवस्त्रादीनि परिधापयेतामिति विधानम्। शुक्लनवम्यां बिल्वमालां समर्पयन् ‘सर्वसिद्धिं’ लभते—इति फलश्रुत्या अध्यायस्य परमो निष्कर्षः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 136
लोमशेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Lomaśeśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—दुःखान्तकारिण्याः पूर्वदिशि धनुषां सप्तके स्थितं परमं तीर्थं लोमशेश्वरं गच्छेत्। तत्र गुहामध्ये महालिङ्गं लोमशमुनिना सुदुश्चरं तपः कृत्वा प्रतिष्ठापितमिति कथ्यते। अनन्तरं दीर्घायुषः रहस्यं वर्ण्यते—यथा देहे केशरोमाणि सन्ति तथा इन्द्राणां संख्या; इन्द्रेषु क्रमशः नश्यत्सु तदनुरूपं रोमपातो भवतीति। ईश्वरानुग्रहेण लोमशः बहूनां ब्रह्मणां आयुषः पर्यन्तं जीवति। यः लोमशेन पूजितं तल्लिङ्गं भक्त्या समर्चयति स दीर्घायुः, निर्व्याधिः, नीरुजः, सुखी च भवतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 137
कंकालभैरवक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kaṅkāla Bhairava as Kṣetrapāla
अस्मिन्नध्याये ईश्वरानुमोदितया वाण्या पवित्रक्षेत्रस्य प्रमुखः क्षेत्रपालः कंकालभैरवः निर्दिश्यते। भैरवेण स एव क्षेत्ररक्षणार्थं नियुक्तः, विकृतचित्तानां प्राणिनां दुष्टसंकल्पान् निग्रहीतुं प्रतिकर्तुं च समर्थ इति कथ्यते। श्रावणमासे शुक्लपञ्चम्यां तथा आश्विनमासे शुक्लाष्टम्यां तस्य भक्त्या पूजनकालौ निर्दिष्टौ। बलिदानं पुष्पार्पणं च क्रमेण कृत्वा यः क्षेत्रे वसन् पूजयति, तस्य सर्वकार्येषु निर्विघ्नता भवति, स च क्षेत्रपालः स्वपुत्रवत् परिरक्षां करोतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 138
Tṛṇabindvīśvara Māhātmya (तृणबिन्द्वीश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Shrine of Tṛṇabindvīśvara
अस्याध्याये ईश्वर उवाच इति शैवप्रकटीकरणरूपेण प्राभासक्षेत्रस्य पश्चिमभागे तृणबिन्द्वीश्वरस्य स्थानं निर्दिश्यते। तत् धनुपां पञ्चके अन्तर्गतं पवित्रं तीर्थं कथ्यते, यत्र शिवलिङ्गस्य महिमा विशेषेण प्रकाश्यते। तस्य क्षेत्रस्य पावनत्वस्य कारणं महर्षेः तृणबिन्दोः तपश्चर्या कथ्यते। स दीर्घकालं घोरं तपः कृत्वा मासिमासि कुशाग्रेण जलबिन्दुमेकं निपीय नियमसंयमपरायणः सन् ईश्वरं समाराधयामास। तेन सततभक्त्या प्राभासिके शुभे क्षेत्रे परमां सिद्धिं प्राप्य, तृणबिन्द्वीश्वरतीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठापयति; अयं अध्यायः स्थलनिर्देशं, कारणकथां, तपोभक्तेः आदर्शं च संक्षेपेण उपदिशति।
Adhyaya 139
चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Citrāditya (and the Stotra of the 68 Names of Sūrya)
ईश्वरः उपदिशति—ब्रह्मकुण्डस्य समीपे स्थितं दारिद्र्यनाशकं चित्रादित्यं गन्तव्यम्। तत्र पूर्वकथा—धर्मिष्ठः कायस्थो मित्रः सर्वभूतहितरतः; तस्य पुत्रः चित्रः, दुहिता चित्रा च। मित्रस्य निधनानन्तरं भार्या सहगमनं कृत्वा, उभौ बालौ मुनिभिः परिरक्षितौ; पश्चात् प्रभासक्षेत्रे तपः समाचरताम्। चित्रः भास्करं प्रतिष्ठाप्य विधिवदर्चयति, परम्परागतं स्तोत्रं च जपति—सूर्यस्य अष्टषष्टिगुह्यनामानि, यैः सः भारतवर्षस्य नानातीर्थक्षेत्रैः सम्बध्यते। तेषां नाम्नां श्रवणजपाभ्यां पापनाशः, इष्टसिद्धिः (राज्यं, धनं, पुत्राः, सुखम्), रोगशमनं, बन्धमोक्षश्च कथ्यते। प्रसन्नः सूर्यः चित्राय कर्मज्ञानपरिपाकं ददाति; ततः धर्मराजः तं चित्रगुप्तपदे नियुङ्क्ते—सर्वकर्मलेखकं विश्वचारित्रलेखकम्। अन्ते सप्तम्यां विशेषपूजाविधिः, दानानि च—अश्वः, कोशसहितः खड्गः, ब्राह्मणाय सुवर्णदानं—यात्रापुण्यप्राप्त्यर्थं निर्दिश्यन्ते।
Adhyaya 140
चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Citrāpathā River
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे चित्रपथानद्याः माहात्म्यं कर्मफलप्रदत्वं च वर्ण्यते। देवी ब्रह्मकूण्डसमीपे चित्रादित्यसम्बन्धिन्यां नदीं गन्तुमुपदिश्यते। तत्राख्यानं—यमाज्ञया यमदूतैः चित्रो नाम पुरुषो नीयते; तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा तस्य भगिनी शोकाकुला चित्रा नदीरूपेण भूत्वा भ्रातृमृगया समुद्रं प्रविशति, ततः द्विजातयः तां नदीं ‘चित्रपथा’ इति नाम्ना व्यपदिशन्ति। फलश्रुतिः—यः चित्रपथायां स्नात्वा चित्रादित्यं पश्यति स दिवाकरसम्बद्धं परमं पदं प्राप्नोति। कलियुगे सा नदी गूढा जाता, विरलदर्शनाऽपि विशेषतः वर्षाकाले दृश्यते; यदा तु दृश्यते तदा केवलं दर्शनमेव प्रमाणं, न कालगणनापेक्षम्। एतत्स्थानं पितृलोकसम्बन्धि—नद्याः दर्शनात् स्वर्गस्थाः पितरः प्रमोदन्ते, वंशजैः कृतं श्राद्धं प्रतीक्षन्ते, तेन चिरतृप्तिं लभन्ते। अतः तत्र स्नानं श्राद्धं च पापनाशाय पितृप्रीत्यै च कर्तव्यमिति, प्रभासस्य पुण्यजननी भूगोलशक्तिरूपेण चित्रपथानदी प्रशस्यते।
Adhyaya 141
कपर्दिचिन्तामणिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapardī–Chintāmaṇi Māhātmya: Description of the Sacred Efficacy)
अध्यायः १४१ ईश्वरप्रोक्तं संक्षिप्तं तत्त्व-क्रियाविधानं निरूपयति। प्रथमं यात्रिकः कपर्दीप्रतिष्ठितं स्थानं गत्वा, तस्मात् उत्तरदिशि समीपे ‘चिन्तितार्थप्रद’ इति विख्यातं देवतास्थानं गच्छेत्; तत् द्वितीयं चिन्तामणिरिव मनोवाञ्छितफलप्रदं वर्ण्यते। ततः कालविशेषः निर्दिश्यते—चतुर्थ्यां तिथौ, विशेषतः अङ्गारकवासरे (मङ्गलवारे) संयोगे, देवतायाः स्नानाभिषेकं कृत्वा सम्यक् पूजां विधाय, शुभान् नानाविधान् नैवेद्यान् समर्पयेत्। एषा क्रिया विघ्नराजस्य (गणेशस्य) तुष्ट्यर्था इति कथ्यते, तथा नियमेन कृतायां सर्वकामप्राप्तिः फलरूपेण प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 142
चित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Citreśvara Māhātmya—Account of the Glory of Citreśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति प्राह—प्रभासक्षेत्रे आङ्ग्नेयदिशि, सप्तधनुर्मिते देशे, ‘चित्रेश्वर’ इति विख्यातं लिङ्गं परमप्रभावयुक्तं वर्तते। तत् लिङ्गं ‘सर्वपातकनाशनम्’ इति निगद्यते, तस्य दर्शनपूजनाभ्यां भक्तस्य नरकभयं नश्यति। अत्र पापं मलवत् निरूप्यते; चित्रेश्वरः तद् ‘मार्जयति’ इति, निरन्तरभक्त्या शुद्धिः सिध्यतीति भावः। अतः सर्वप्रयत्नेन चित्रेशस्य पूजनं कर्तव्यम्; फलश्रुत्या पापभारयुक्तोऽपि नरकं न पश्यतीति। इति स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रथमभागे द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।
Adhyaya 143
विचित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vicitreśvara
ईश्वरः महादेवीं प्रति विचित्रेश्वरतीर्थयात्राविधिं कथयति। तत्र विचित्रेश्वरलिङ्गं प्राभासक्षेत्रस्य पूर्वभागे, आग्नेयदिशासमीपे, धनुर्दशकपरिमिते देशे स्थितमिति निर्दिश्यते। तस्योत्पत्तिकथायां यमस्य लेखकः ‘विचित्र’ इति विख्यातः सुदुश्चरं तपः कृत्वा तेन महालिङ्गं प्रतिष्ठापितमिति श्रूयते। अस्य लिङ्गस्य दर्शनमात्रेण, पूजासहितेन, सर्वपातकविनाशः स्यात्; विधानेन पूजिते भक्तो न दुःखी जायते इति फलश्रुतिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 144
पुष्करकुण्डमाहात्म्य (Puṣkara-kuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Puṣkara Pond
ईश्वरः महादेवीं प्रति तृतीयं महत् पुष्करं गन्तुं विधत्ते। तस्य पूर्वदिशि, ईशानकोणे समीपे, लघुं सरः ‘पुष्कर’ इति नाम्ना प्रसिद्धं निर्दिशति। तत्र मध्याह्ने ब्रह्मणा पूजनं कृतमिति पुरावृत्तं कथ्यते, तथा त्रैलोक्यमाता सन्ध्या प्रतिष्ठारूपेण तत्र संबध्यते। पौर्णमास्यां शान्तचित्तेन तत्र स्नानं कृत्वा यः, स आदिपुष्करे सम्यक् समापितस्नानफलम् अवाप्नोतीति विधिः। सर्वपापापनयनार्थं हिरण्यदानं कर्तव्यमिति चोक्तम्। एतन्माहात्म्यं संक्षेपेण श्रुत्वा पापक्षयः, इष्टसिद्धिश्च भवतीति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्तः।
Adhyaya 145
गजकुंभोदरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gajakumbhodara: Vighneśa at the Kuṇḍa)
अध्यायः १४५ प्राभासक्षेत्रे विघ्नेशस्य विशेषमाहात्म्यं संक्षेपेण निरूपयति। ईश्वरः ‘गजकुम्भोदर’ इति देशविशिष्टं विग्रहस्वरूपं निर्दिशति—गजवदनादिलक्षणयुक्तं, विघ्ननाशकं, दुष्कृतविनाशकं च स्तूयमानम्। ततः विधिः प्रदर्श्यते—प्रयतात्मा यात्री चतुर्थ्यां तस्य कुण्डे स्नात्वा भक्त्या देवमर्चयेत्। एवं कालविशेषे शुद्धाचारयुक्ता भक्ति देवस्य तुष्टिं जनयति; तया विघ्नप्रशमनं, शुभफलपरिपाकश्च सूचितः। उपसंहारे स्कन्दपुराणान्तर्गतं गजकुम्भोदरमाहात्म्यवर्णनमिति शीर्षकं च निर्दिश्यते।
Adhyaya 146
यमेश्वर-प्रतिष्ठा तथा पापविमोचन-उपदेशः (Yameśvara Installation and Guidance on Release from Demerit)
अध्यायेऽस्मिन् धर्मराजो यमः छायाशापसम्भूतदुःखेन पीडितः पादभ्रंशं प्राप्य महतीं वेदनामनुभवति। स प्रभासक्षेत्रे तपः कृत्वा शूलिनः शिवस्य लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। तदा साक्षात् शिवः प्रादुरभूत्वा वरं वृणु इति यमं प्राह; यमश्च पतितपादस्य पुनःस्थापनं याचते। पुनश्च स प्रार्थयते—ये भक्त्या यमेश्वरलिङ्गं पश्यन्ति, तेषां पापविमोचनं भवतु इति। शिवः सर्वं दत्त्वा तिरोदधे; यमः पुनःसम्पूर्णाङ्गः स्वर्गं जगाम। ततः यात्रोपदेशः—भ्रातृद्वितीयायाः संयोगकाले सरसि स्नात्वा देवालयसमीपे यमेश्वरदर्शनं कर्तव्यम्। तिलपात्रं दीपं गाः काञ्चनं च यमाय समर्प्यते चेत् सर्वपातकविनाशः स्यात्; भक्ति-तपः-नियतकर्मभिः भयशमनं, न तु धर्मकारणस्य निराकरणम्।
Adhyaya 147
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्य (Brahmakuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Brahmakuṇḍa at Prabhāsa
अस्मिन्नध्याये शिवदेव्योः संवादः। ईश्वरः देवीं प्रभासे ब्रह्मणा निर्मितं सर्वतीर्थोत्तमं ब्रह्मकुण्डं प्रति निर्देशयति। सोमेन (शशाङ्केन) सोमनाथप्रतिष्ठाकाले देवसमागमे सति ब्रह्मा स्वयम्भूलिङ्गप्रतिष्ठायाः चिह्नं दातुं तपसा ध्यानं कृत्वा दिव्यभौमपातालस्थितानि सर्वाणि तीर्थानि एकत्राकर्षयत्; तस्मादस्य नाम “ब्रह्मकुण्डम्” इति। तत्र स्नानं पितृतर्पणं च अग्निष्टोमसमं पुण्यं ददाति, स्वर्गगमनसामर्थ्यं च। विद्वद्भ्राह्मणेभ्यो दानं पापनाशनाय प्रशस्यते; पूर्णिमायां प्रतिपदि च सरस्वत्याः स्नानं तत्रोक्तं, तिथिविशेषेण तीर्थस्य पावनत्वं दर्शयति। कुण्डजलानि सिद्धरसायनरूपाणि नानावर्णगन्धयुक्तानि इति कौतुकतया वर्ण्यन्ते; किन्तु तेषां प्रभावः महादेवतोषाधीनः। घटसंस्कार-तापन-पुनःपुनःसेचनादि क्रियाः, तथा बहुवर्षस्नानं मन्त्रजपः हिरण्येश-क्षेत्रपाल-भैरवेश्वरपूजा च आरोग्यायुःप्रदत्व-वाक्पटुत्व-विद्यालाभाय निर्दिष्टम्। अन्ते पापनाशः, प्रदक्षिणया पुण्यवृद्धिः, पूजया कामसिद्धिः, तथा श्रद्धालुश्रवणेन ब्रह्मलोकप्राप्तिः इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 148
Kūpa–Kuṇḍala-janma-kathā and Śivarātri-phala (The Well of Kundala and the Fruit of Śivarātri)
अध्यायेऽस्मिन् शिवदेव्योः संवादरूपेण ब्रह्मतीर्थसमीपे ब्रह्मकुण्डस्योत्तरे स्थितः कुण्डलनामकः कूपः निर्दिश्यते। तत्र स्नानं स्तेयदोषहरं परमं पावनं च कथ्यते। विशेषतः शिवरात्रौ पिण्डदानादिकं कर्म हिंसया निहतानां पापकर्मचिह्नितानां च हिताय प्रशस्यते। देव्याः प्रश्नेन तस्य क्षेत्रस्य प्रसिद्धिकारणं कथयन् ईश्वरः कारणकथां निवेदयति। राजा सुदर्शनः पूर्वजन्मस्मृत्या प्राभासे शिवरात्रिव्रतसम्बन्धं स्मरति—पूर्वे जन्मनि स चौरः रात्रौ जागरणसमये दुष्कृत्यं कर्तुमुद्यतः राजपुरुषैर्हतः, तस्य देहावशेषाः ब्रह्मतीर्थस्योत्तरे निहिताः। शिवरात्रिजागरणस्य अनपेक्षितसङ्गात् क्षेत्रस्य प्रभावाच्च स चौरः पुण्यपरिणामं प्राप्य धर्मात्मा सुदर्शनराजा पुनर्जज्ञे। अनन्तरं सुवर्णप्राप्तिरूपेण दृश्यचिह्नेन लोकानां प्रमाणं जायते, चित्रापथा नदी प्रादुर्भवति नाम च लभते। श्रावणे तस्मिन् कूपे स्नात्वा विधिवत् श्राद्धं कृत्वा चित्रादित्यपूजनं च कर्तव्यमिति, तेन शिवलोके मानः प्राप्यते इति। श्रवणपठनयोः फलश्रुत्या रुद्रलोके पावनता कीर्तिश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 149
Bhairaveśvara at Brahmakuṇḍa (भैरवेश्वर-ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्यम्)
ईश्वरः देवीं प्रति वदति—ब्रह्मकुण्डस्य ईशानदिशि स्थितं भैरवेश्वरं तीर्थरक्षकं पापनाशकं च परमं स्वरूपं शरणं गन्तव्यमिति। स देवः चतुर्वक्त्रः, रक्षण-शासनयोः प्रतीकः, पवित्रे क्षेत्रे महिम्ना विराजते। अत्र तीर्थयात्राविधिः संक्षेपेण निर्दिश्यते—महाकुण्डे स्नानं कृत्वा, इन्द्रियनिग्रहयुक्तया भक्त्या, पञ्चोपचारैः पूजनं कार्यम्। ततः फलश्रुतिः—पूजकः पूर्वापरवंशान् तारयेत्, भक्तस्य न काचिद् हानिर्नाशो वा भवतीति। तेजोमयविमानप्राप्तिः, सूर्यसदृशप्रभया नित्यगमनं, दिव्यभोगश्च कथ्यते; चतुर्वक्त्रलिङ्गस्य दर्शनमात्रेणापि सर्वपापविमोचनं भवतीति।
Adhyaya 150
ब्रह्मकुण्डसमीपस्थ-ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Brahmeśvara near Brahma-kuṇḍa)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः ब्रह्मकुण्डस्य दक्षिणभागे स्थितस्य ब्रह्मेश्वरनाम्नः शैवक्षेत्रस्य माहात्म्यं उपदिशति। तस्य त्रैलोक्यप्रसिद्धिं शिवगणैः परिरक्षणं च निरूप्य, प्रभासतीर्थमण्डले तस्य प्रामाण्यं प्रतिष्ठापयति। ततः तीर्थयात्रिकस्य विधिनियमितं कर्मक्रमं निर्दिशति—ब्रह्मेश्वरं समुपगम्य तत्र स्नानं कुर्यात्, विशेषतः चतुर्दश्यां, अतिविशेषतः अमावास्यायाम्। ततः विधिवत् श्राद्धं कृत्वा ब्रह्मेश्वरस्य पूजनं समाचरेत्। अनन्तरं दानविधानं—ब्राह्मणेभ्यः सुवर्णदानं शङ्करस्य तुष्ट्यर्थं प्रशस्यते। एतेषां कर्मणां फलरूपेण जन्मफलप्राप्तिः, विपुला कीर्तिः, तथा ब्रह्मणः प्रसादसम्भूतः हर्षभावः इति फलश्रुतिः कथ्यते।
Adhyaya 151
Sāvitrīśvara-bhairava-māhātmya (सावित्रीश्वरभैरवमाहात्म्य)
अध्यायः १५१ प्राभासक्षेत्रे ब्रह्मकुण्डसमीपे तीर्थमाहात्म्यं संक्षेपेण निरूपयति। ईश्वरः तत्र दक्षिणभागे ब्रह्मकुण्डनिकटे स्थितं तृतीयं भैरवं वर्णयति, यत्र सावित्री शैवप्रतिष्ठया सह सम्बध्यते। सावित्री संयमनियमयुक्तं घोरं तपो भक्त्या शङ्करं प्रसादयितुं चकार। प्रसन्नः शिवः वरं ददौ—यः कश्चित् ब्रह्मकुण्डे स्नात्वा पूर्णिमायां “मम लिङ्गं” विधिवत् गन्धपुष्पादिभिः क्रमशः पूजयति, स इष्टमङ्गलफलानि प्राप्नोति। महापातकभारयुक्तोऽपि दोषैः प्रमुच्यते, वृषभध्वजस्य संरक्षणे पुरुषार्थसिद्धिं लभते। अन्ते शिवोऽन्तर्धीयते, सावित्री शैवभावं प्रतिष्ठाप्य ब्रह्मलोकं ययौ; एतत् श्रुत्वा विवेकी श्रोता अपि दोषमुक्तिं प्राप्नोतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 152
नारदेश्वरभैरवप्रादुर्भावः (Naradeśvara Bhairava: Origin and Merit)
ईश्वरः भैरवावताराणां क्रमं वर्णयति, ब्रह्मेशात् पश्चिमदिशि धनुर्मितैः परिमाणैः निर्दिष्टं चतुर्थं भैरवस्थानं दर्शयति। तत्र नारदेन प्रतिष्ठापितं लिङ्गं ‘नारदेश्वर’ इति नाम्ना ख्यातं, सर्वपापहरं काम्यफलप्रदं च कथ्यते। कथान्तरे नारदः पूर्वं ब्रह्मलोके सरस्वत्याः दिव्यवीणां तेजोमयीं दृष्ट्वा कौतूहलात् अयथाविधि वादयति। ततो निष्पन्नाः सप्त स्वराः ‘पतितब्राह्मणाः’ इव आख्यायन्ते; ब्रह्मा तदज्ञानकृतदोषं मन्यते, सप्तब्राह्मणहिंसासमं महापातकं च निर्दिश्य तत्क्षणं प्रभासे भैरवप्रसादनार्थं तीर्थयात्रां विधत्ते। नारदः प्रभासं गत्वा ब्रह्मकुण्डं प्राप्य शतं दिव्यवर्षाणि भैरवं पूजयति; शुद्धिं लभते, गीतविद्यायां च कौशलं प्राप्नोति। अन्ते ‘नारदेश्वरभैरव’ इति लिङ्गं लोकविख्यातं महादोषनाशकं, अज्ञानतः वीणास्वरवादिनां शुद्ध्यर्थं गन्तव्यं च उच्यते; माघमासे नियताहारः सन् त्रिकालपूजया रम्यं शुभं स्वर्ग्यं पदं प्राप्नोति।
Adhyaya 153
Hiraṇyeśvara-māhātmya (हिरण्येश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Hiraṇyeśvara near Brahmakuṇḍa
ईश्वरः देवीं प्रति हिरण्येश्वरस्य स्थानं मोक्षप्रदं च माहात्म्यं कथयति। ब्रह्मकुण्डस्य वायव्यदिशि स्थितं श्रेष्ठं लिङ्गं हिरण्येश्वरं, कृतस्मरा-अग्नितीर्थ-यमेश्वरादि-तीर्थैः तथा उत्तरसमुद्रप्रदेशेन सह पावनपरिसरे प्रतिष्ठितम्; तत्र ब्रह्मकुण्डसमीपे प्रसिद्धाः पञ्च भैरवाः अपि स्मर्यन्ते। ब्रह्मा तस्य लिङ्गस्य पूर्वभागे घोरं तपः कृत्वा उत्तमं यज्ञं आरब्धवान्। देवाः ऋषयश्च स्वस्वभागार्थं समागताः; किन्तु दक्षिणाया न्यूनतया यज्ञसमाप्तौ विघ्नः अभवत्। तदा ब्रह्मा महादेवं शरणं जगाम; तस्य प्रेरणया देवहितार्थं सरस्वती आवाहिता, सा ‘काञ्चनवाहिनी’ अभवत्। पश्चिमाभिमुखा धारा असंख्याः सुवर्णपद्माः प्रसूय अग्नितीर्थपर्यन्तं प्रदेशं पूरयामास। ब्रह्मा तानि पद्मानि ऋत्विजां दक्षिणारूपेण वितर्य यज्ञं समाप्य, शेषपद्मानि भूमौ निहितवान्, तेषामुपरि लिङ्गं प्रतिष्ठापितवान्—अतः ‘हिरण्येश्वर’ इति नाम। ब्रह्मकुण्डस्य जलं नानावर्णं दृश्यते, निमग्नपद्महेतोः क्षणं सुवर्णसदृशं भवतीति कथ्यते। हिरण्येश्वरदर्शन-पूजनाभ्यां पापक्षयः दरिद्रनाशश्च; माघचतुर्दश्यां पूजनं सर्वजगत्पूजनसमं, भक्त्या श्रवण-पाठयोः देवलोकप्राप्तिः पापविमोचनं च इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 154
गायत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Gayatrīśvara Liṅga)
ईश्वरः देवीं प्रति कथयति—हिरण्येश्वरस्य वायव्यदिशि धनुषां त्रितये स्थितं पापविमोचनं लिङ्गं यात्रिकैः सेवनीयम्। तल्लिङ्गं सर्वभूतानां दर्शनस्पर्शनाभ्यां पापघ्नं, गायत्र्या संप्रतिष्ठितम् आदिलिङ्गं च इति निर्दिश्यते। यः शुचिर्भूत्वा ब्राह्मणः तत्र गत्वा गायत्रीजपं करोति, स दुष्प्रतिग्रहदोषात् प्रमुच्यते। ज्येष्ठपौर्णमास्यां यः यथाशक्ति दम्पतीं भोजयित्वा वस्त्रैश्च आच्छादयति, स दौर्भाग्यविनिर्मुक्तो भवति; पौर्णमास्यां गन्धपुष्पनैवेद्यादिभिः पूजनं कृत्वा सप्तजन्मसु ब्राह्मण्यं लभते। एषा कथा ब्रह्मकुण्डप्रसादेन सारात् सारतरा इति संक्षेपेण उपसंह्रियते।
Adhyaya 155
Ratneśvara-māhātmya (रतनॆश्वरमाहात्म्य) — Sudarśana Kṣetra and the Merit of Ratnakuṇḍa Worship
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति संवादरूपेण रत्नेश्वरं परमं तीर्थं निर्दिशति। तत्र विष्णुः पराक्रमी श्रेष्ठश्च तपः कृत्वा सर्वकामप्रदं लिङ्गं प्रतिष्ठापितवान् इति कथ्यते। रत्नकुण्डे स्नानं कृत्वा पूर्णोपचारैः सततं भक्त्या देवपूजनं यः करोति स इष्टफलं लभते। अत्रैव कृष्णः अपरिमिततेजाः घोरं तपः कृत्वा सर्वदैत्यविनाशकं सुदर्शनचक्रं प्राप्तवान् इति तीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिपाद्यते। ईश्वरः एतत्क्षेत्रं नित्यं प्रियं मम, प्रलयेऽपि अत्रैव मम सन्निधिः इति वदति। एतत्क्षेत्रं “सुदर्शन” इति नाम्ना प्रसिद्धं, परिधिः षट्त्रिंशद्धन्वन्तरपरिमिता। तस्मिन् मर्यादान्तरे येऽपि नीचाः मन्यन्ते, तत्र मरणेन परमं पदं यान्ति; तथा विष्णवे सुवर्णगरुडं पीतवस्त्राणि च दत्त्वा दानकर्मणा तीर्थयात्राफलं लभ्यते।
Adhyaya 156
गरुडेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Garudeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Garudeśvara)
अध्यायेऽस्मिन् रत्नेश्वरमाहात्म्यप्रसङ्गे तीर्थोपदेशरूपं गरुडेश्वरस्य माहात्म्यं संक्षेपेण निरूप्यते। ईश्वरः देवीं प्रति वदति—रत्नेश्वरात् उत्तरदिशि धनुर्मितदूरे वैनतेयेन प्रतिष्ठापितं लिङ्गं विद्यते, यत् “वैनतेय-प्रतिष्ठित” इति प्रसिद्धम्। गरुडः स्थानं वैष्णवस्वभावं ज्ञात्वा पापनाशनार्थं तत्र शिवलिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। तस्य पूजनं पञ्चम्यां तिथौ विधानतः कर्तव्यम्; पञ्चामृताभिषेकपूर्वकं विधिपूर्वकं पूजिते सर्वपुण्यलाभः, स्वर्गभोगश्च भवति। फलश्रुतौ सर्पोत्थविषभयात् सप्तजन्मपर्यन्तं रक्षणं, सर्वपुण्यसम्पत्तिः च प्रतिपाद्यते। एवं शैवलिङ्गभक्तिः गरुड-वैष्णवचिह्नैः सह योज्य तीर्थयात्राधर्मे शुद्धिकरं रक्षाकरं च स्थानं दर्श्यते।
Adhyaya 157
सत्यभामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Satyabhāmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Satyabhāmeśvara)
ईश्वरः महादेवीं संबोध्य शुभस्य सत्यभामेश्वरतीर्थस्य यात्रां निर्दिशति। रत्नेश्वरात् दक्षिणतः धनुर्मात्रे स्थितं तदायतनं सर्वपापप्रशमनं कथ्यते, तथा कृष्णपत्नी सत्यभामया रूपौदार्यसमन्वितया प्रतिष्ठापितमिति वर्ण्यते। वैष्णवसम्बद्धेऽस्मिन् स्थाने स्नानं पातकनाशनं प्रोक्तम्। माघमासे तृतीयायां तिथौ स्त्रीपुरुषयोः समं भक्त्या पूजां कृत्वा पापविमोक्षः सिध्यतीति कालविधानं दत्तम्। फलश्रुतौ दैवदुर्भाग्यशोकदुःखविघ्नपीडिताः सर्वे तदनुग्रहात् मुक्ताः स्युः, तथा सत्यभामान्विताः—तस्याः पावनप्रतिष्ठासंयोगं प्राप्नुवन्तीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 158
अनंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Anangeśvara: Narrative of the Shrine’s Glory)
अध्यायः १५८ ईश्वरस्य यात्राविधानरूपं निर्देशं वर्णयति। रत्नेश्वरस्य पुरतः धनुष्प्रमाणदूरे स्थितं अनंगेश्वरं द्रष्टव्यं पूज्यं च इति कथ्यते। तत्र स्थितं लिङ्गं कामदेवेन—विष्णोः पुत्र इति अपि निर्दिष्टेन—प्रतिष्ठापितम्; क्षेत्रं वैष्णवसम्बद्धं, कलियुगे पापमलनाशनाय विशेषफलदं च। अनंगेश्वरदर्शनपूजनयोः फलम् स्पष्टं निरूप्यते—भक्तः कामदेवतुल्यं सौन्दर्यं, आकर्षणं, लोकप्रियतां च प्राप्नोति; वंशेऽपि अमङ्गलनिवारणं, शुभलक्षणवृद्धिः इति प्रशंस्यते। अनङ्गत्रयोदश्यां व्रतेन विशेषपूजा कर्तव्या, सा जन्मसाफल्यहेतुः इति। तीर्थयात्रायाः धर्मार्थं पूरयितुं शय्यादानं सदाचारिणे ब्राह्मणाय विधीयते; विशेषतः विष्णुभक्ताय दत्ते महत् पुण्यं भवतीति।
Adhyaya 159
रत्नकुण्ड-माहात्म्य (Ratnakuṇḍa Māhātmya) / The Glory of Ratna-Kuṇḍa near Ratneśvara
ईश्वरः महादेवीं प्रति रत्नेशस्य दक्षिणे धनुषां सप्तमिते स्थितं रत्नकुण्डं नाम परमं जलतीर्थं वर्णयति। तत् महापातकादिदोषहरं विष्णुना प्रतिष्ठापितं च इति कथ्यते। श्रीकृष्णेन भुवि दिवि च स्थितानि बहूनि तीर्थानि समाहृत्य तत्र निक्षिप्तानीति, देवगणैश्च तद्रक्षणं कृतं, अतः कलियुगे अश्रद्धालवोऽनियता वा जनाः तत्र दुराराध्यं प्राप्नुवन्तीति प्रतिपाद्यते। विधिपूर्वकस्नानेन महायज्ञफलवृद्धिः, अश्वमेधफलस्य बहुगुणत्वं च लभ्यते। एकादश्यां पितृभ्यः पिण्डदानं कृत्वा अक्षयतृप्तिः प्राप्यते; श्रद्धया सह रात्रौ जागरणं कृत्वा इष्टसिद्धिर्भवतीति निर्दिश्यते। पीतवस्त्रदानं धेनुदानं च विष्णवे समर्प्य सर्वतीर्थयात्राफलसम्पूर्णता भवतीति। कृतयुगे हेमकुण्डं, त्रेतायां रौप्यं, द्वापरे चक्रकुण्डं, कलौ रत्नकुण्डमिति नामभेदः; पातालगङ्गास्रोतसां सन्निधानेन तत्र स्नानं सर्वतीर्थस्नानसमं भवतीति।
Adhyaya 160
रैवंतकराजभट्टारकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Raivanta Rājabhaṭṭāraka
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति प्रभासक्षेत्रे रैवंतराजभट्टारकस्य दर्शनपूजाविधिं कथयति। स सूर्यपुत्रः, अश्वारूढः, महाबलः; क्षेत्रमध्ये सावित्र्याः समीपे नैरृतदिशि प्रतिष्ठित इति वर्ण्यते। तस्य केवलदर्शनमात्रेणापि भक्तः सर्वापद्भ्यो विमुच्यते इति फलश्रुतिः। विशेषतः रविवारे सप्तम्यां संयोगे तस्य पूजनं विधीयते; एवं कृतं चेत् पूजकस्य वंशेऽपि दरिद्रता न जायते इति प्रतिज्ञा। ततः क्षेत्रे निर्विघ्ननिवासाय, तथा राजकीय-लौकिककामसिद्धये, विशेषेण अश्वविवृद्धये, सर्वप्रयत्नेन पूजनं कर्तव्यमिति उपदेशः।
Adhyaya 161
अनन्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ananteśvara Māhātmya (Glorification of Ananteśvara)
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे ईश्वरः दिशानिर्देशं करोति। निर्दिष्टदेवालयात् दक्षिणदिशि धनुर्मात्रैः अल्पदूरे स्थितं लिङ्गं “अनन्तेश्वरम्” इति कथ्यते; तदनन्तेन प्रतिष्ठापितं, नागराजसम्बद्धं च, अतः क्षेत्रस्य रक्षणे नागाधिष्ठानं पवित्रतया सह निबध्यते। फाल्गुनशुक्लपक्षे पञ्चम्यां यः आहारेन्द्रियनिग्रही सन् पञ्चोपचारैः पूजयति, तस्य फलश्रुतिः—सर्पदंशभयात् रक्षणं, विषस्य च निर्दिष्टकालपर्यन्तं अप्रवृद्धिः। अनन्तव्रतस्य विधिरपि प्रदर्श्यते—मधु-मधुपायसादिभिः पूजनं, मधुसंयुक्तपायसेन ब्राह्मणभोजनं च; दानातिथिसत्कारौ देवपूजायाः अविभाज्याङ्गत्वेन प्रतिपाद्येते।
Adhyaya 162
Aṣṭakuleśvara-māhātmya (अष्टकुलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Aṣṭakuleśvara Liṅga
अध्यायः १६२ शिवेन देव्यै उपदिश्यते। प्रभासक्षेत्रस्य पवित्रमण्डले अष्टकुलेश्वरलिङ्गस्य स्थानं निर्दिश्यते—कस्माचित् निर्दिष्टात् बिन्दोः दक्षिणतः, लक्ष्मणेशस्य च पूर्वतः इति। ततः अस्य क्षेत्रस्य तत्त्वं कथ्यते—एतत् सर्वपापप्रशमनं, घोरव्याधि-पीडानां च नाशकं, विशेषतः ‘महाविष’ इति भीषणापद्रूपस्य दोषस्य शमनकर्तृ च। सिद्धगन्धर्वादयः अतिमानुषाः अपि अत्र पूजां कुर्वन्तीति श्रुत्या देवालयस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठाप्यते, तथा वाञ्छितार्थप्रदत्वं प्रतिपाद्यते। कृष्णाष्टम्यां विधानेन पूजनं कर्तव्यमिति विशेषव्रतविधानं दत्तम्। फलश्रुतौ महापातकविमोचनं, नागलोके मानप्राप्तिः च उक्ता—अस्य व्रतस्य क्षेत्रस्य च परलोकफलविशेषं सूचयति।
Adhyaya 163
नासत्येश्वराश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nāsatyeśvara and Aśvineśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वर उवाच इति भगवतः उपदेशः प्रवर्तते। साधकं स निर्दिशति यत् निर्दिष्टस्थानस्य पूर्वेण स्थितं तीर्थायतनं गन्तव्यम्, तत्र नासत्येश्वरनामकं लिङ्गं प्रतिष्ठितं महत्, यत् कल्मषस्य—धर्मकर्मविषये मलिनतायाः—परमं नाशकम् इति। तस्य दर्शनस्पर्शनपूजनादिभिः शुद्धिः, पुण्यवृद्धिः, तीर्थफलप्राप्तिश्च सूच्यते। अन्ते कोलोफोनेन अस्याध्यायस्य स्थितिः निर्दिश्यते—स्कन्दपुराणे एकाशीतिसहस्रश्लोकसंहितायां सप्तमे विभागे प्रभासखण्डे, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रथमोपखण्डे, नासत्येश्वराश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम विषयः। एवं दिशानिर्देशः, देवालयनामनिर्देशः, शुद्धिफलप्रतिज्ञा च संक्षेपेण तीर्थयात्रायाः पवित्रभूगोलसूचकं रूपं धारयति।
Adhyaya 164
अश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Aśvineśvara)
ईश्वरः देवीं संबोध्य प्राह—पूर्वदिशि गच्छ, धनुषां पञ्चके स्थितं पुण्यं क्षेत्रम् ‘अश्विनेश्वरम्’ इति विख्यातम्। तत्र पूजिते सति महापापौघशमनं भवति, सर्वकामदं च; तस्य लिङ्गस्य दर्शनमात्रेण सर्वरोगप्रशमनं स्यात्, रोगपीडितानां महौषधिरिव तत्क्षेत्रं कथ्यते। माघमासे द्वितीयायां तिथौ तत्र दर्शनं दुर्लभं, तस्मात् तस्यां तिथौ विशेषपुण्यफलप्रदं मन्यते। सूर्यपुत्रेण प्रतिष्ठापितं लिङ्गद्वयं तत्र विद्यते; अतः संयतात्मा पुरुषः तस्यामेव द्वितीयायां श्रद्धया दर्शनं कुर्यात्—भक्तिं, कालविशेषं, आत्मसंयमं च एकत्र समन्वयन्।
Adhyaya 165
Savitrī’s Departure to Prabhāsa and the Ritual-Political Crisis of Brahmā’s Yajña (सावित्री-गायत्री-विवादः प्रभासप्रवेशश्च)
अस्मिन्नध्याये शिवदेव्योः संवादरूपेण प्रभासक्षेत्रे सावित्र्याः सम्बन्धकारणं तथा यज्ञकाले उत्पन्ना नैतिक-तत्त्वमीमांसात्मक-तनावश्च निरूप्यते। शिवः कथयति—ब्रह्मा पुष्करे महायज्ञं कर्तुं निश्चितवान्; दीक्षाहोमयोः पत्नीसहितत्वं आवश्यकम्। गृहकृत्यविघ्नेन सावित्री विलम्बिता; तदा इन्द्रः गोपालकन्यां समानीय गायत्रीं पत्नीभावेन स्थापयति, यज्ञश्च प्रवर्तते। अनन्तरं सावित्री देव्योः सह आगत्य सभायां ब्रह्माणं प्रत्यभ्युपगम्य क्रोधेन शापान् ददाति—ब्रह्मणः वर्षे एकवारं कार्तिक्यामेव पूजासंकीर्णता, इन्द्रस्य भावि-अपमान-बन्धनम्, विष्णोः मर्त्यावतारे दारवियोगदुःखम्, रुद्रस्य दारुवनप्रसङ्गे कलहः, अग्नेः तथा ऋत्विजां याजकानां च दोषभागित्वम्—कामप्रेरितकर्मणः प्रक्रियालाघवस्य च आलोचनारूपेण। ततः विष्णुः सावित्रीं स्तुत्या प्रसादयति; सा प्रतिशापहरान् वरान् दत्त्वा यज्ञसमाप्तिं अनुमन्यते। गायत्री जप-प्राणायाम-दानादीनां महत्त्वं, यज्ञदोषशमनं च विशेषतः प्रभास-पुष्करयोः प्रतिपादयति। अध्यायान्ते सावित्री सोमेश्वरसमीपे प्रभासे प्रतिष्ठिता इति निर्दिश्यते। पञ्चदशाहपर्यन्तं पूजनम्, पाण्डुकूपे स्नानं, पाण्डवैः स्थापितानां पञ्चलिङ्गानां दर्शनम्, ज्येष्ठपूर्णिमायां सावित्रीस्थाने ब्रह्मसूक्तजपश्च विधीयते; फलश्रुतिः—पापविमोचनं, परं पदप्राप्तिश्च।
Adhyaya 166
सावित्रीव्रतविधि–पूजनप्रकार–उद्यापनादिकथनम् (Sāvitrī-vrata: procedure, worship method, and concluding observances)
अध्यायेऽस्मिन् देवी–ईश्वरसंवादरूपेण प्रभासे सावित्रीपरम्परा कथ्यते, ततः सा व्रतविधिरूपेण विन्यस्यते। देवी प्रभासे सावित्र्याः माहात्म्यं, व्रतस्य इतिहासं फलानि च पप्रच्छ। ईश्वरः कथयति—अश्वपतिराजः प्रभासयात्राकाले सावित्रीस्थले सावित्रीव्रतं कृत्वा देव्यानुग्रहं लेभे, ततोऽस्य कन्या जाता, सावित्रीति नाम चाभवत्। अनन्तरं सावित्री–सत्यवानोपाख्यानं संक्षेपेण—नारदवाक्येऽपि सत्यवन्तं वव्रे, वनं जगाम, यमं प्रत्युद्यतं समुपगम्य वरान् लेभे—द्युमत्सेनस्य दृष्टिराज्यप्राप्तिः, पितुः स्वस्य च सन्तानलाभः, पतिप्राणप्रत्यावर्तनं च। उत्तरार्धे ज्येष्ठमासे त्रयोदश्यारभ्य त्रिरात्रनियमोपवासः, स्नानविधिः (पाण्डुकूपस्नानमहिमा, पौर्णमास्यां सर्षपोदकस्नानपुण्यं), सुवर्णमृद्वलकाष्ठनिर्मितसावित्रीमूर्तेः रक्तवस्त्रसंयुक्तस्य निर्माणदानं च निर्दिश्यते। मन्त्रैः पूजनं—वीणापुस्तकधारिणीं सावित्रीं सम्बोध्य अवैधव्यप्रार्थना—रात्रौ जागरणं, पाठगीतवाद्यैः सह, ब्रह्मणा सह सावित्र्याः विवाहपूजनं च। दम्पतीनां ब्राह्मणानां च क्रमशः भोजनं, अम्लक्षारवर्जनं मधुरपाकप्रधानता, दानसम्मानविसर्जनविधिः, गृह्यश्राद्धस्य सूक्ष्मसमावेशश्च कथ्यते। उद्यापनरूपेण एतद्व्रतं शुद्धिकरं पुण्यजनकं स्त्रीणां सौभाग्यरक्षणं च, तथा विधिं कृत्वा शृण्वन् वा सर्वलोकहितं लभते इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 167
भूतमातृकामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Bhūtamātṛkā: Origin, Residence, and Worship Protocols)
अध्यायः १६७ ईश्वरदेव्योर् मध्ये धर्मतत्त्वसंवादरूपेण प्रवर्तते। देवी ‘भूतमाता’ इति कीर्तनेन जनानां विक्षिप्त-समाधिसदृशं लोकाचारं दृष्ट्वा, तस्य शास्त्रसमर्थनं, प्रभासवासिभिः कथं पूज्या, किमर्थं सा तत्रागता, कदा च तस्याः मुख्योत्सवः इति पृच्छति। ईश्वरः तस्याः उत्पत्तिकथां कथयति—देव्याः देहस्रवात् कपालमालाधारिणी, आयुधचिह्नयुक्ता, भीषणरूपा देवी प्रादुर्भवति; तया सह ब्रह्मराक्षसीप्रायाः सहचर्याः तथा महती परिषत् अपि जायते। ईश्वरः तस्याः कार्यमर्यादाः नियच्छति, रात्रौ प्रधानत्वं दत्त्वा, सौराष्ट्रे प्रभासं दीर्घकालावासस्थानं निर्दिशति, देश-नक्षत्रलक्षणैः सह। अनन्तरं गृह-समाजधर्मविवेचनं क्रियते—लिङ्गार्चन-जप-होम-शौच-नित्यकर्मपरित्यागः, कलहः, अशान्तिः इत्यादयः येषु गृहेषु सन्ति तत्र भूतपिशाचादीनां प्रवेशः भवतीति निर्दिश्यते; यत्र देवतानाम्नां कीर्तनं, विधिवत् कर्म, शुद्धाचारः च तत्र रक्षणं भवतीति च। ततः वैशाखशुक्लप्रतिपदादि चतुर्दश्यन्तं पूजाविधानं, अमावास्या/चतुर्दशीसम्बद्धं महाव्रतं, पुष्प-धूप-सिन्दूर-कण्ठसूत्राद्युपहाराः, सिद्धवटतले देव्या अभिषेचनं, तर्पण-भोजनदानं, तथा प्रेऱणी–प्रेक्षणी इति हास्योपदेशयुक्ता लोकनाट्यप्रदर्शनं च निर्दिश्यते। फलश्रुतौ बालरक्षा, गृहकल्याणं, भूताद्युपद्रवनिवृत्तिः, सर्वमङ्गलप्राप्तिः च भूतमातरं नियमभक्त्या पूजयतः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 168
Śālakaṭaṅkaṭā Devī Māhātmya (शालकटंकटा देवी माहात्म्यम्) — Glory of the Goddess Śālakaṭaṅkaṭā
अध्यायः १६८ ईश्वरवचनरूपेण प्राभासक्षेत्रे स्थितायाः शालकटंकटा-देव्याः माहात्म्यं वर्णयति। सा सावित्र्याः दक्षिणे रैवतायाः पूर्वे च स्थितेति सूक्ष्म-तीर्थभूगोलं निर्दिश्य, तीर्थयात्रा-जालके तस्याः पूजां संयोजयति। देवी महापापहरिणी सर्वदुःखनाशिनी गन्धर्वैः पूजिता स्फुरद्दंष्ट्रा-भयानकवदना चोच्यते; पौलस्त्येन तस्याः प्रतिष्ठा कृतैति, महिषघ्नी इव दुष्टशत्रून् निहन्त्रीति च प्रतिपाद्यते। माघमासे चतुर्दश्यां तस्याः पूजनं कर्तव्यमिति कालविधानं दत्तम्; तेन समृद्धिः प्रज्ञा कुलसन्ततिश्च लभ्यते इति फलश्रुतिः। अपि च पशुप्रदानं बलिपूजोपहारैः सह देवीं तुष्ट्वा शत्रुभयात् विमुक्तिः सिध्यतीति दानप्रधानो विधिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 169
Vaivasvateśvara-māhātmya (Glorification of Vaivasvateśvara)
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे ईश्वरदेव्योर् संवादरूपेण तीर्थयात्राक्रमो वर्ण्यते। ईश्वरः देवीं दक्षिणदिग्भागे देव्या दिग्विभागे धानु-परिमितदूरे स्थितं वैवस्वतेश्वरनाम लिङ्गं प्रति गन्तुं निर्देशयति। तस्य लिङ्गस्य प्रतिष्ठा वैवस्वतमनुना कृता इति, तत् सर्वकामदं च इति प्रतिपाद्यते। तस्य समीपे दिव्यखातं देवखातं नाम जलस्थानं प्रसिद्धं, तत्र स्नानपूर्वकं शुद्धिं विधाय पूजाक्रमः प्रवर्तते। विधिपूर्वकं पञ्चोपचारैः पूजां कृत्वा, भक्त्या जितेन्द्रियत्वेन च स्तोत्रपाठोऽघोरविधिना कर्तव्यः इति निर्दिश्यते। एवमाचरन् साधकः सिद्धिं प्राप्नोतीति फलश्रुतिः, अन्ते प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्येऽस्याध्यायस्य कोलोफनं च कथ्यते।
Adhyaya 170
Mātṛgaṇa–Balādevī Māhātmya (Glorification of the Mother-Hosts and Balādevī)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः महादेवीं प्रति उपदिशति—सुधीः साधकः मातृगणानां देशं गत्वा तदुपसमीपे स्थितां बलादेवीं श्रद्धया समुपासीत। प्राभासक्षेत्रे स्थानविशेषस्य महत्त्वं तथा देव्या उपासना-विधिः संक्षेपेण निरूप्यते। श्रावणमासे विशेषतः श्रावणी-व्रतदिने बलादेव्याः पूजनं विधीयते। पायस-नैवेद्यं, मधु, दिव्यपुष्पाणि च समर्प्य देव्या अनुग्रहः प्रार्थनीयः। फलश्रुतौ उक्तं—यः एवं पूजयति तस्य संवत्सरः सुख-स्वास्थ्य-समृद्धिभिः सम्यक् प्रवर्तते।
Adhyaya 171
दशरथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Daśaratheśvara Māhātmya—Account of the Glory of Daśaratheśvara)
ईश्वरः देवीं प्रति वदति—समीपे स्थितां देवतास्थलीं ‘एकल्लवीरिका’ इति निर्दिश्य, प्रभासक्षेत्रे प्राचीनं कारणकथां निवेदयति। सूर्यवंशीयो राजा दशरथः प्रभासं समागत्य घोरं तपः करोति; शङ्करं तुष्ट्यर्थं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य विधिवत् पूजनं चकार, ततः पराक्रान्तपुत्रप्राप्तये प्रार्थयामास। देवः तस्मै पुत्रं ददौ—राम इति नाम्ना त्रैलोक्यविख्यातं, यस्य यशः देवाः, गन्धर्वाः, दैत्यासुराः, मुनयश्च (वाल्मीक्यादयः) गायत इति। अन्ते विधिनिर्देशः फलश्रुतिश्च—तस्य लिङ्गस्य प्रभावात् राजा महायशाः अभवत्; तथा कार्त्तिकमासे, विशेषतः कार्त्तिकीव्रते, दीपपूजां नैवेद्यादिभिः सम्यगर्चयन् भक्तोऽपि यशस्वी भवतीति।
Adhyaya 172
भरतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Bharateśvara Liṅga)
ईश्वरः देवीं प्रति वदति—उत्तरदिशि किंचित् स्थितं भरतेश्वरनाम लिङ्गं गच्छ। तत्र कारणकथनं—अग्नीध्रपुत्रः प्रसिद्धो राजा भरतः अस्मिन् क्षेत्रे घोरं तपः कृत्वा सन्तानार्थं महादेवस्य प्रतिष्ठां चकार। प्रसन्नः शङ्करः तस्मै अष्टौ पुत्रान् एका च यशस्विनीं कन्यां ददौ। भरतः स्वराज्यं नवधा विभज्य पुत्रेषु न्यस्यति; तदनुसारं द्वीपानां नामानि प्रवर्तन्ते—इन्द्रद्वीपः, कशेरुः, ताम्रवर्णः, गभस्तिमान्, नागद्वीपः, सौम्यः, गान्धर्वः, चारुणः; नवमः कन्यायाः कुमाऱ्या-नाम्ना प्रसिद्धः। अष्टौ द्वीपाः समुद्रेण प्लाविताः, कुमाऱ्या-नामकः एव अवशिष्यते; दक्षिणोत्तरविस्तारः तथा आयामः योजनैः निर्दिश्यते। अश्वमेधबहुभिः भरतस्य यज्ञकीर्तिः गङ्गायमुनाप्रदेशेषु च प्रसिद्धा; ईश्वरानुग्रहेण स स्वर्गे रमते। फलश्रुतिः—भरतेन प्रतिष्ठितस्य लिङ्गस्य पूजनं सर्वयज्ञदानफलप्रदं; कार्त्तिके कृत्तिकायोगे दर्शनात् घोरनरकस्य स्वप्नेऽपि दर्शनं न भवति।
Adhyaya 173
कुशकादिलिङ्गचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Four Liṅgas beginning with Kuśakeśvara
शैवसिद्धान्तविषये ईश्वरः देवीं प्रति प्राभासक्षेत्रे एकस्मिन् प्रदेशे स्थितानां चतुर्णां लिङ्गानां संक्षिप्तां तीर्थयात्रां उपदिशति। सावित्र्याः पश्चिमे दिशासूचकचिह्नैः निर्दिष्टे स्थाने पूर्वभागे द्वे लिङ्गे तथा पश्चिमभागे द्वे लिङ्गे, स्वस्वाभिमुखतया प्रतिष्ठिते इति वर्ण्यते। तेषां नामानि क्रमशः—कुशकेश्वरः प्रथमः, गर्गेश्वरः द्वितीयः, पुष्करेश्वरः तृतीयः, मैत्रेयेश्वरः चतुर्थः। भक्त्या संयमेन च एतानि लिङ्गानि यो भक्तः पश्यति, स सर्वपापैः प्रमुच्यते, शिवस्य परमं पदं प्राप्नोति इति फलश्रुतिः। ततः शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां विशेषतः वैशाखे, यत्नेन स्नानं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत्, यथाशक्ति सुवर्णवस्त्रादिदानं च कुर्यात्। एतैः कृत्यैः सह दर्शनं सम्पन्नं स्यात्, एवं यात्रायाः पूर्णता धर्मसमन्विता निगद्यते।
Adhyaya 174
कुन्तीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kuntīśvara Liṅga: The Glory of the Shrine
ईश्वरः देवीं प्रति प्रभासक्षेत्रे पूर्वदिग्भागे खातान्तःस्थितं ‘कुन्तीश्वर’नाम विशिष्टं लिङ्गं वर्णयति। तस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठास्मृत्या दृढीकृतम्—कुन्त्या तत् लिङ्गं प्रतिष्ठापितम्, तथा कुन्तीसहिता पाण्डवाः पूर्वं तीर्थयात्राक्रमेण प्रभासं प्राप्ता इति स्मर्यते। फलश्रुतौ तत् लिङ्गं सर्वपापभयहरं प्रोक्तम्, विशेषतः कार्त्तिकमासे तत्र पूजायाः महिमा निरूपितः। तस्मिन् काले पूजां कृत्वा भक्तः इष्टसिद्धिं लभते, रुद्रलोके च मान्यतां प्राप्नोति। केवलदर्शनमात्रेणापि वाचिक-मानसिक-कायिकपापानां नाशः कथ्यते; एवं दर्शनं पूजनं च तीर्थधर्मे मोक्षोपायत्वेन समन्विते दर्शिते।
Adhyaya 175
अर्कस्थलमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Arkasthala / the Sun-site)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति अर्कस्थलस्य माहात्म्यं संक्षेपेणोपदिशति। पूर्वोक्तस्थानात् आग्नेयदिशि स्थितं पुण्यं ‘अर्कस्थलम्’ इति ख्यातं, सर्वपातकनाशनं च कथ्यते। तस्य केवलदर्शनादेव शोकविनाशः स्यात्, सप्तजन्मसु दारिद्र्यं न जायते; कुष्ठादिरोगा अपि दशगुणं नश्यन्तीति वर्ण्यते। तत्र दर्शनफलम् कुरुक्षेत्रे शतगवां दानफलतुल्यं इति समीकृत्य, लघु-व्रतक्रमः प्रदर्श्यते—त्रिसङ्गमतिथे स्नानं सप्त रविवासरेषु, ब्राह्मणभोजनं, महिषीदानं च। फलश्रुतौ सहस्रं दिव्यवर्षाणि स्वर्गे वासः, मानपूजा च इति प्रतिपाद्य, तीर्थदर्शनं, स्नानव्रतं, दानधर्मश्च एकस्मिन् यात्राविधौ संयोज्यते।
Adhyaya 176
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Siddheśvara Māhātmya—Description of the Glory of Siddheśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं संबोध्य आर्कस्थलात् अल्पदूरे आग्नेयदिशि स्थितं सिद्धेश्वरनाम लिङ्गं दर्शयति। तस्य नामकरणस्य कारणं कथ्यते—ऊर्ध्वरेतसां ऋषीणां बहवः, अष्टादशसहस्रसंख्यकाः, अस्य लिङ्गस्य सान्निध्ये सिद्धिं प्राप्तवन्तः; तस्मात् ‘सिद्धेश्वर’ इति प्रसिद्धिः। अन्ते व्रतविधिः प्रदर्श्यते—भक्त्या स्नानं कृत्वा पूजनं कुर्यात्, उपवासं समाचरेत्, इन्द्रियनिग्रहं रक्षेत्, विधिपूर्वकं पूजा संपाद्य ब्राह्मणेभ्यः दक्षिणां दद्यात्। फलश्रुतौ सर्वकामसमृद्धिः तथा परमपदप्राप्तिश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 177
Lakulīśa-māhātmya (लकुलीशमाहात्म्य) — Glory of Lakulīśa in the Eastern Quarter of Prabhāsa
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीम् उद्दिश्य संक्षेपेण शैवसिद्धान्तसूचनां वदति। प्रभासक्षेत्रस्य पूर्वदिशि घोरतपसा पूर्वं सिद्धिं प्राप्य स्थलोपरि प्रतिष्ठितं मूर्तिमन्तं लकुलीशं निर्दिशति; तदायतनं पापशमनाभिमुखं पवित्रं तीर्थरूपं च कथ्यते। ततः कालविशेषः प्रदर्श्यते—कार्त्तिक्यां कृतिका-योगसमये यः श्रद्धया पूजनं करोति, स विशेषफलभाग् भवति। स पूजकः सर्वभूतवर्गेषु, देवादिष्वसुरेषु च, मान्यः पूज्यश्च भवतीति फलश्रुतिः। अन्ते स्कन्दपुराणे प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये इत्यस्याध्यायसमाप्तिसूचना (कोलोफोनः) प्रदत्तः।
Adhyaya 178
Bhārgaveśvara Māhātmya (Glorification of Bhārgaveśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति प्रभासक्षेत्रे यात्रिकस्य गमनक्रमं निर्दिशति। भक्तः दक्षिणदिशि स्थितं भार्गवेश्वरनामकं शिवालयं गन्तव्यमिति कथ्यते; तत् सर्वपापप्रणाशनं पुण्यतीर्थं च इति प्रतिपाद्यते। तत्र दिव्यपुष्पैः उपहारैश्च देवस्य पूजनं कर्तव्यमिति मुख्यविधिः निर्दिष्टः। एवं पूजयन् उपासकः कृतकृत्यो भवति, सर्वकामैः समृद्धिमान् इति फलश्रुतिः कथ्यते; अतः स्थाननिर्देशः, पूजाविधिः, फलनिर्णयश्च संक्षेपेण निरूप्यते।
Adhyaya 179
माण्डव्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māṇḍavyeśvara Māhātmya (Glorification of Māṇḍavyeśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति संक्षेपेण तत्त्वोपदेशं करोति। सिद्धेशलिङ्गात् आग्नेयदिशि (दक्षिणपूर्वकोणे) धनुषां त्रितयमात्रे स्थितं माण्डव्येश्वरलिङ्गं महापातकनाशनं पापनाशकं च इति निर्दिश्यते, यत् यात्रिकानां मार्गनिर्देशरूपेण स्थानलक्षणं भवति। माघमासे चतुर्दश्यां भक्तेन तत्र पूजनं कृत्वा जागरणं विधातव्यमिति नियमः प्रदर्श्यते। एतादृशं व्रतं संयतभक्त्या यः करोति स पुनर्मर्त्यलोकं न निवर्तते इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते; प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये अस्य स्थाननिर्देशोऽपि सूचितः।
Adhyaya 180
Puṣpadanteśvara Māhātmya (पुष्पदन्तेश्वर-माहात्म्यम्) — The Glory of Puṣpadanteśvara
अस्मिन्नध्याये ईश्वर उवाच—यात्रीणां प्रति प्रभासक्षेत्रे ‘पुष्पदन्तेश्वर’ इति शुभदेवस्थानस्य दर्शनं विधीयते। तत्र पुष्पदन्तेश्वरः शङ्कर-सान्निध्यसम्बद्धो गणेशः इति निरूप्यते, तेन तस्य क्षेत्रस्य शैव-प्रभावः प्रामाण्यं च प्रकाश्यते। तस्मिन् स्थाने तीव्रं तपः कृतं, तदनन्तरं तत्रैव लिङ्गस्य प्रतिष्ठा जाता इति कथ्यते। अस्य प्रतिष्ठितस्य पवित्रलिङ्गस्य केवलं दर्शनमात्रेण जन्म-संसार-बन्धनात् विमोक्षः स्यात् इति स्पष्टा फलश्रुतिः। इह लोकेऽपि इष्टसिद्धिः, परत्र च शुभफलप्राप्तिः इति संक्षेपेण क्षेत्र-माहात्म्यं समाप्यते।
Adhyaya 181
Kṣetrapāleśvara-māhātmya (The Glory of Kṣetrapāleśvara)
ईश्वरः महादेवीं प्रति क्षेत्रपालेश्वरनाम श्रेष्ठं तीर्थायतनं कथयति। तत् सिद्धेश्वरसमीपे, पूर्वदिशि अल्पदूरे स्थितमिति निर्दिश्य, तत्र गन्तव्यं विधत्ते। शुक्लपञ्चम्यां तस्य दर्शनं कृत्वा, गन्धपुष्पादिभिः क्रमशः विधिवत् पूजनं कार्यम् इति उपदिशति। ततः स्वशक्त्यनुसारं नानाविधैः अन्नैः ब्राह्मणान् भोजयेत्—इति दान-धर्मेण सह पूजाया एकत्वं प्रतिपाद्यते। अन्ते अयं प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये एकाशीत्यधिकशततमोऽध्याय इति कोलोफोनेन निर्दिश्यते, स्कन्दमहापुराणस्य पवित्र-भूगोलवर्णनस्य क्रमबद्धत्वं सूचयन्।
Adhyaya 182
वसुनन्दा-मातृगण-श्रीमुख-विवर-माहात्म्य (Vasunandā Mothers and the Śrīmukha Cleft: Sacred Significance)
अध्यायः १८२ प्राभासक्षेत्रे सूक्ष्मतीर्थनिर्देशं करोति। अत्र दक्षिणदिशि अर्कस्थलस्य समीपे ‘वसुनन्दा’ इत्यग्रनाम्ना प्रसिद्धो मातृगणः दर्शनीय इति यात्रिकं प्रति उपदिश्यते। आश्वयुजमासस्य शुक्लपक्षे नवम्यां विधिपूर्वकं शान्तचित्तेन ता मातरः पूजयेत्; एवं कृतं समृद्धिं ददाति, या असंयतानां दुर्लभा इति प्रतिपाद्यते। ततः समीपस्थं ‘श्रीमुख’सम्बद्धं पवित्रं विवरं निर्दिश्य, सिद्धिकामैः तस्मिन्नेव दिने तदपि पूजनीयम् इति वदति। एषा वसुनन्दा-मातृगण-श्रीमुख-विवर-माहात्म्यकथा प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये निगद्यते।
Adhyaya 183
त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Trisaṅgama (Threefold Confluence)
अध्यायः १८३ मध्ये ईश्वरः देवीं प्रति ‘मिश्रतीर्थ’ इति विख्यातस्य ‘त्रिसंगम’ नाम्नः परमतीर्थस्य माहात्म्यं उपदिशति—यत्र सरस्वती-हिरण्या-सागरस्य त्रिवेणी-संगमः। एतत् स्थानं देवैरपि दुर्लभं, सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठं, विशेषतः सूर्यपर्वणि तत्र कृतं स्नान-दान-जपादि कोटिगुणफलप्रदं, कुरुक्षेत्रादपि अधिकं प्रभावशालि इति प्रतिपाद्यते। मङ्कीश्वरलिङ्गस्य सन्निधौ तीर्थानां बहुसंख्यं निर्दिश्य, तावत् अन्तराले अपि असंख्यतीर्थसमूहः सन्निहित इति ‘सामीप्य-तत्त्वं’ प्रकाश्यते। तथा च येऽपि लोके हीनवर्णिताः, तेऽपि अत्र पुण्यप्रभावात् स्वर्गफलम् आप्नुवन्तीति तीर्थस्य परिवर्तनशक्तिः कथ्यते। यात्राफलार्थिनां धर्मः अपि निर्दिश्यते—उपयुक्तवस्त्रदानं, सुवर्णदानं, गोदानं च ब्राह्मणाय कर्तव्यम्; कृष्णपक्षचतुर्दश्यां पितृतर्पणं विधेयम्। अन्ते त्रिसंगमं महापातकनाशनं, विशेषतः वैशाखे अतिशयफलदं इति निगद्यते; पापनाशाय पितृप्रीत्यर्थं च वृषोत्सर्गः प्रशस्यते।
Adhyaya 184
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Mankīśvara)
ईश्वरः देवीं प्रति प्राह—त्रिसङ्गमसमीपे पापनाशनं परमं तीर्थं मंकीश्वरं नाम विद्यते। तत्र मंकीनाम महर्षिः, तपस्विनां श्रेष्ठः, प्रभासं शङ्करस्य प्रियं महाक्षेत्रं ज्ञात्वा मूलकन्दफलाहारः सुदीर्घं घोरं तपः चकार। दीर्घकालेन स महादेवं लिङ्गरूपेण प्रतिष्ठाप्य आराधयामास। तेन तुष्टः महादेवः वरं ददौ; मुनिः याचते—मम नाम्ना अङ्कितं लिङ्गरूपेण अत्र बहुकालं स्थातुम्। शिवः तथास्त्विति स्वीकृत्य तत्रैव निगूढोऽभवत्, ततो लिङ्गं “मंकीश्वर” इति प्रसिद्धम्। माघमासे त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां वा पञ्चोपचारैः पूजनं कृतं इष्टफलप्रदम्। पूर्णयात्राफलार्थिनां च तत्र गोदानं कर्तव्यमिति विधिः।
Adhyaya 185
Devamātā Sarasvatī in Gaurī-Form at the Nairṛta Quarter (Worship, Feeding, and Golden Sandal Dāna)
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे महादेवीं प्रति ईश्वरः देवमातुः सरस्वत्याः देशविशेषावतारं निरूपयति। सा लोके ‘सरस्वती’ इति ख्याता, नैऋत्यदिशि स्थिताऽपि गौरीरूपधारिणी, पादुकासनसंस्था च वर्ण्यते; तस्या रूपे ‘वडवा’प्रतीकस्यापि निर्देशः क्रियते। देवाः वडवानलभयात् मातृवत् रक्ष्यन्ते, अत एव विद्वद्भिः ‘देवमाता’ इति नाम निश्चीयते इति कारणं व्याख्यायते। माघमासस्य तृतीयायां तिथौ यः संयमी पुरुषः अथवा शीलवती संयता नारी तां पूजयति, स इष्टान् कामान् प्राप्नोतीति कालविधानं कथ्यते। ततः अतिथिसत्काररूपं पुण्यं निर्दिश्यते—पायसेन शर्करादिभिः सह दम्पत्योः भोजनं कृत्वा महतीं गौरीभोजनक्रियाफलसदृशं फलं लभ्यते। अन्ते अस्मिन्नेव स्थाने सुचरित्राय ब्राह्मणाय सुवर्णपादुकादानं कर्तव्यमिति दानविधिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 186
Nāgasthāna-māhātmya (Glory of the Nāga Station at Tri-saṅgama)
ईश्वरः देवीं प्रति कथयति—मङ्कीशस्य पश्चिमे त्रिसङ्गमसम्बद्धं महत् नागस्थानं गच्छ; तत् तीर्थं महापापहरं प्रभावशालि च। अत्र बलभद्रस्य आख्यानं निबद्धम्—कृष्णस्य देहत्यागं श्रुत्वा स प्रभासं आगत्य क्षेत्रस्य अतुलं माहात्म्यं यदूनां विनाशं च दृष्ट्वा वैराग्यं जगाम। स शेषनागरूपेण देहं त्यक्त्वा परमं त्रिसङ्गमतीर्थं प्राप्य पातालमुखं ‘द्वार’ इव महद् अपश्यत्, तेन शीघ्रं प्रविश्य अनन्तनिवासं जगाम। तस्मात् नागरूपेण प्रविष्टत्वात् तत् स्थानं ‘नागस्थानम्’ इति प्रसिद्धम्; यत्र देहत्यागः कृतः तत् ‘शेषस्थानम्’ इति ख्यातं, नागरादित्यस्य पूर्वदिशि। उपदेशः—त्रिसङ्गमे स्नानं, नागस्थानपूजनं, पञ्चम्यां संयताहारसहितं उपवासः, श्राद्धकर्म, यथाशक्ति ब्राह्मणाय दक्षिणादानं च। फलश्रुतिः—दुःखनिवृत्तिः रुद्रलोकप्राप्तिश्च; मधुयुक्तक्षीरान्नादिभिः शेषनागाय समर्प्य ब्राह्मणभोजनं कृतं चेत् कोटिभोजनफलसमं पुण्यं भवतीति दानस्य महिमा प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 187
प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Five Prabhāsas
अध्यायः १८७ शिवदेव्योः तत्त्वसंवादरूपः। ईश्वरः प्रभासपञ्चकं तीर्थचक्रं निरूपयति—मुख्यं प्रभासं, वृद्ध-प्रभासं, जल-प्रभासं, कृतस्मर-प्रभासं (श्मशान-भैरवसम्बद्धं) इत्यादीनि पञ्च, येषां श्रद्धया परिक्रमणेन जरामरणातीतं पुनरावृत्तिरहितं पदं लभ्यते इति। तत्र प्रभासे समुद्रस्नानं, विशेषतः अमावास्यायां तथा चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां च, रात्रौ जागरणं, यथाशक्ति ब्राह्मणभोजनं, गोदानं सुवर्णदानं च—एते धर्म्याः विधयः पुण्यवर्धनाय निर्दिष्टाः। देवी पृच्छति—एकः प्रभासः प्रसिद्धः, कथं पञ्च? तदा कारणकथा कथ्यते। शिवः दिव्यरूपेण दारुकावनं प्रविशति; ऋषयः गृहकलहहेतोः क्रुद्धाः सन्तः शापं ददुः, तेन शिवलिङ्गं पतति। तस्मात् पतने भूकम्पाः, समुद्रोद्वेगः, पर्वतविदारणं च जगति जायते। देवाः ब्रह्माणं, ततः विष्णुं, अन्ते शिवं शरणं यान्ति; शिवः शापप्रतिघातं न कर्तुं, पतितलिङ्गस्यैव पूजनं कर्तुं आदेशयति। देवाः तल्लिङ्गं प्रभासे स्थापयित्वा पूजयन्ति, तस्य तारकशक्तिं घोषयन्ति। अनन्तरं इन्द्रेण आवरणात् मनुष्याणां स्वर्गगमनं न्यूनं जातम् इति निर्दिश्य, प्रभासस्य महोदयः सर्वपापप्रशमनः सर्वकामफलप्रदश्च इति संक्षेपेण उपसंहरति।
Adhyaya 188
Rudreśvaramāhātmya (Glorification of Rudreśvara)
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे संक्षिप्तं यात्रानिर्देशरूपं वृत्तान्तं वर्ण्यते। ईश्वरः देवीं प्रति वदति—आदिप्रभासात् त्रिधनुर्मात्रे देशे भूमौ प्रतिष्ठितं स्वयम्भूलिङ्गं ‘रुद्रेश्वर’नाम्ना दृश्यते; तत्र गत्वा दर्शनपूजादिकं कुर्यात् इति। तस्य क्षेत्रस्य कारणकथनं च प्रदर्श्यते—रुद्रः ध्यानस्थितिं प्रविश्य स्वतेज एव तत्र न्यधात्/निवेशयामास; अतः मानुषनिर्माणात् न, किन्तु देवसन्निधानेन तस्य महिमा प्रतिष्ठितः। अन्ते फलश्रुतिः—रुद्रेश्वरस्य दर्शनं पूजनं च सर्वपातकनाशनं, भक्तस्य च सर्वान् कामान् अवाप्नोति इति।
Adhyaya 189
कर्ममोटीमाहात्म्यवर्णनम् — Karmamoṭī Māhātmya (Glorification of Karmamoṭī)
अध्यायः १८९ प्राभासक्षेत्रे स्थानविशेषसम्बद्धं तत्त्ववर्णनं संक्षेपेण करोति। ईश्वरः पश्चिमदिशि “नातिदूरे” स्थितं देवालयसमूहं निर्दिशति, यत्र चण्डिका कर्ममोटी च सह वर्तेते, कोटिसंयुताभिः योगिनीभिः परिवृतं च तत् क्षेत्रम्। तत् पिठत्रयरूपेण निरूप्यते—आद्यं, त्रिलोकेषु पूजितं, अत एव स्थानीयत्वेऽपि सार्वत्रिकप्रभावसम्पन्नम्। नवम्यां तिथौ देवीपिठस्य योगिनीनां च सम्यक् सम्पूजनं कर्तव्यमिति विधिः। तस्य फलश्रुतिः स्पष्टा—साधकः सर्वान् अभीष्टान् प्राप्नोति, स्वर्गे दिव्यस्त्रीणां प्रियः भवतीति च कथ्यते; एषा वाक्यरीतिः कालदेशानुरूपकर्मणा स्वर्ग्यपुण्यवृद्धिं शुभफलप्राप्तिं च सूचयति।
Adhyaya 190
मोक्षस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Mokṣasvāmin (Liberation-Granting Hari)
ईश्वरः देवीं प्राभासक्षेत्रे नैरृतदिशि मुख्यपुण्यक्षेत्रात् अल्पदूरे स्थितं मोक्षप्रदं हरिरूपं ‘मोक्षस्वामिन्’ इति उपदिशति। तत्र एकादश्यां जिताहारः भक्तः विधिपूर्वकं पूजनं कुर्यात्, विशेषतः माघमासे इति नियमः प्रदर्श्यते। एतस्य व्रतस्य फलम् अग्निष्टोमयागफलतुल्यं प्रोक्तम्। पुनश्च तस्मिन्नेव स्थाने अनशनं, चान्द्रायणादिव्रतानि च आचरितानि अन्यतीर्थेभ्यः कोटिगुणफलप्रदानि, अभिलषितार्थसिद्धिदानि च इति वर्ण्यते। अन्ते स्कन्दपुराणे प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये अस्याध्यायस्य उपसंहारः क्रियते।
Adhyaya 191
अजीगर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ajeegarteśvara Māhātmya (Glorification of Ajeegarteśvara)
अस्मिन्नध्याये प्रभासखण्डे तीर्थयात्राक्रमस्य संक्षिप्तो विधिर्वर्ण्यते। ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—चन्द्रवाप्याः समीपे, अन्यस्मिन् प्रसिद्धचिह्ने च निकटे स्थितं हरस्वरूपं अजीगर्तेश्वरं गन्तव्यमिति। तत्र गत्वा सम्बन्धिते जलाशये स्नानं कृत्वा, ततः शिवलिङ्गस्य पूजनं कर्तव्यमिति न्यूनः कर्मक्रमः प्रदर्श्यते। स्नानानन्तरं लिङ्गपूजया घोरपातकानां विमोचनं, अन्ते च परमं शिवपदप्राप्तिः इति फलश्रुत्या अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 192
Viśvakarmeśvara-māhātmya (विश्वकर्मेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Viśvakarmeśvara
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति तत्त्वोपदेशरूपेण कथयति। स मोक्षस्वामिनः उत्तरदिशि विश्वकर्मणा प्रतिष्ठापितं महाप्रभावं लिङ्गं दर्शयितुं निर्देशं ददाति; तस्य स्थानं ‘पञ्चधनुष्परिमाणे’ इति मित्या निर्दिश्यते, यत्र यात्राक्रमस्य सूक्ष्मता प्रकाशते। ततः दर्शनमात्रेण फलश्रुतिः प्रतिपाद्यते—यः कश्चित् मानवः श्रद्धया तल्लिङ्गं सम्यग् पश्यति, स तीर्थयात्राफलं प्राप्नोति; तस्य वाचिकं मानसं च पापं तद्दर्शनात् नश्यति। अन्ते कोलोफोनेनैतदध्यायस्य स्कन्दमहापुराणे प्राभासखण्डे, प्रथमप्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘विश्वकर्मेश्वरमाहात्म्य’ इति नाम निर्दिश्यते, तथा एकाशीतिसहस्रश्लोकसंग्रहे स्थितिरपि सूच्यते।
Adhyaya 193
Yameśvara-māhātmya-varṇanam (Glorification of Yameśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः स्वयम् महादेवीं प्रति तत्त्वोपदेशरूपेण प्रवदति। प्रभास-क्षेत्रे यात्रिकस्य गमनक्रमं निर्दिश्य यमेश्वरं प्रति गन्तव्यमिति वदति; स च “अनुत्तमः” इति प्रशस्यते। तस्यायतनं नैऋत्यदिशि (दक्षिण-पश्चिमभागे) अल्पदूरे स्थितमिति स्थाननिर्देशोऽपि क्रियते, यथा यात्रायाः मार्गदर्शनं स्यात्। केवलं यमेश्वर-दर्शनमात्रेण पाप-शमनं भवतीति, तथा सर्व-काम-फल-प्रदत्वं च निगद्यते। उपसंहारे स्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसहस्रश्लोकसंहितायां प्रभासखण्डे, प्रभास-क्षेत्र-माहात्म्ये, यमेश्वर-माहात्म्य-वर्णनं नामाध्याय इति निर्दिश्यते।
Adhyaya 194
अमरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Amareśvara Māhātmya—Description of the Glory of Amareśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति देवैः प्रतिष्ठितं लिङ्गं विषये उपदिशति। तस्य क्षेत्रस्य प्रभावज्ञानं सर्वपातकनाशनं भवतीति प्रतिपाद्य, अमरेश्वरस्य माहात्म्यं धर्म-क्रियात्मकतया निरूप्यते। लिङ्गसंबन्धेन उग्रं तपः कर्तव्यमिति विधीयते; तस्य दर्शनमात्रेण यात्रिकः कृतकृत्यो भवतीति फलश्रुतिः। पुनश्च वेदपारगाय ब्राह्मणाय गोदानं प्रशस्यते, यतः सम्यग्दत्तं दानं यात्रायाः फलं ऊर्जितं करोतीति संक्षेपेण उपसंह्रियते।
Adhyaya 195
वृद्धप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vṛddha Prabhāsa (Origin and Merit)
अध्याये शैवसंवादरूपेण ईश्वरः कथयति—नियमयुक्तः तीर्थयात्री आदिप्रभासस्य दक्षिणे स्थितं वृद्धप्रभासं गच्छेत्। तत्र ‘चतुर्मुख’ इति प्रसिद्धं लिङ्गं केवलदर्शनात् पापहारीति स्तूयते। श्रीदेवी नाम्नः कारणं दर्शन-स्तवन-पूजनफलञ्च पप्रच्छ। ईश्वरः पुरातनमन्वन्तरे त्रेतायुगसमये उत्तरदिग्गताः ऋषयः प्रभासदर्शनार्थं आगताः, किन्तु इन्द्रवज्रसम्बन्धेन लिङ्गं गूढं ददृशुः। दर्शनं विना निवर्तितुं न इच्छन्तः ते ऋतून् अतिक्रम्य दीर्घं तपः चक्रुः—ब्रह्मचर्यादिनियमैः, शीतोष्णसहनेन च—यावत् वृद्धभावः प्राप्तः। तेषां दृढनिश्चयं ज्ञात्वा शङ्करः करुणया भूमिं विदार्य स्वलिङ्गं प्रादर्शयत्; दर्शनलाभात् ऋषयः स्वर्गलोकं ययुः। पुनरपि इन्द्रेण गूढीकरणे प्रयत्ने कृतेऽपि, वृद्धभावे दर्शनप्राप्तेः कारणात् तत् स्थानं ‘वृद्धप्रभास’ इति विख्यातम्। अन्ते फलश्रुतिः—भक्त्या तत्तीर्थदर्शनं राजसूयाश्वमेधयोरिव महापुण्यप्रदं; पूर्णफलार्थिनां ब्राह्मणाय उक्षादानं प्रशस्यते।
Adhyaya 196
जलप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | Jala-Prabhāsa: The Māhātmya of the Water-Prabhāsa Tīrtha
ईश्वरः देवीं वृद्ध-प्रभासात् दक्षिणे स्थितं जलाधिष्ठितं प्रभासतीर्थं प्रति निर्देशयति, तस्योत्तमं माहात्म्यं च प्रकाशयति। अत्र जामदग्न्यरामः (परशुरामः) क्षत्रियवधमहाकर्मणः पश्चात् घृणया मनसि दग्धः सन् बहुवर्षाणि महादेवस्य तीव्रतपसा पूजनं चकार। शिवः प्रसन्नः प्रादुरभवत् वरं च ददौ। रामः शिवस्य स्वलिङ्गदर्शनं याचते, यत् इन्द्रस्य वज्रेण भयात् पुनःपुनः आच्छाद्यते इति वर्ण्यते। शिवः तादृशं प्रत्यक्षलिङ्गदर्शनं न ददाति, किन्तु उपायं दर्शयति—तीर्थस्पर्शेन तथा पवित्रजलमध्ये उद्भविष्यन्तं लिङ्गं समुपगम्य रामस्य दुःखं पापं च नश्येत्। ततः जलात् महालिङ्गं प्रादुर्भूतं, स्थानं ‘जल-प्रभास’ इति प्रसिद्धं जातम्। अन्ते फलश्रुतिः—तीर्थमात्रस्पर्शेन शिवलोकप्राप्तिः, तत्र सुशीलं ब्राह्मणमेकमपि भोजयित्वा उमासहितं शिवं भोजयितुं तुल्यम्। एषा कथा पापोपशमनी सर्वकामफलप्रदा च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 197
जमदग्नीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jamadagniśvara: Account of the Sacred Merit
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति वृद्ध-प्रभास-समीपे स्थितस्य जमदग्नीश्वर-शिवस्य तीर्थयात्रां वर्णयति। जमदग्निमुनिना प्रतिष्ठितं सर्वपापोपशमनं क्षेत्रमिदं, तस्य देवस्य केवलदर्शनमात्रेणैव पुराणोक्तं ऋणत्रयं विमुच्यते इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं निधाना-वापी नाम जलतीर्थं निर्दिश्यते। तत्र स्नानं पूजां च कृत्वा धनसमृद्धिं काम्यफलप्राप्तिं च लभते इति विधानम्। पाण्डवैः प्राचीनकाले निधानलाभेन तस्य नाम-कीर्तिः प्रवृत्ता, त्रैलोक्यपूजितत्वं च कथ्यते। अन्ते फलश्रुतौ स्नानात् दुरितं सौभाग्यं भवति, इष्टकामाः सिद्ध्यन्ति इति शुभवचनैः स्थानविशेष-क्रियाफलप्रभावः पुनः दृढीकृतः।
Adhyaya 198
Pañcama-prabhāsa-kṣetra-māhātmya: Mahāprabhāsa, Tejas-udbhava, and the Spārśa-liṅga Tradition
ईश्वरः महादेवीं प्रति संवादे महाप्रभासं नाम परमं क्षेत्रं निर्दिशति। तत् जलप्रभासस्य दक्षिणे स्थितं यममार्गनिरोधकं, रक्षकं मोक्षप्रदं च कथ्यते। तत्र त्रेतायुगसमये दिव्यतेजोमयं स्पार्शलिङ्गं स्मर्यते—यस्य स्पर्शमात्रेण विमुक्तिः सिध्यति। अनन्तरं भयाकुलः इन्द्रः आगत्य वज्रसदृशेनावरणेन लिङ्गं निरोद्धुं प्रयतते; ततोऽनियन्त्र्यं उष्मा/तेजः प्रादुरभवत्, ज्वालाग्रलिङ्गरूपेण महद्विस्तीर्णं धूमाग्निभिः त्रैलोक्यं क्षोभयत्। देवाः वेदविदो ऋषयश्च शशिशेखरं शिवं स्तुत्वा प्रार्थयन्ति—एतत् स्वदाहकं तेजो निगृह्यतां, मा सृष्टिः प्रलयमापद्यताम्। तत् तेजः पञ्चधा विभज्य भूमिं भित्त्वा पञ्चप्रभासरूपेण प्रादुर्भूतम्; निर्गमनमार्गे शिलाद्वारं स्थाप्य छिद्रं पिधाय धूमः शान्तोऽभवत्, लोकाः स्थिरतां ययुः, तेजश्च तत्रैव न्यवसत्। शिवप्रेरणया देवाः तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठापयन्ति; स स्थानः महाप्रभास इति विख्यातः। अन्ते फलश्रुतिः—विविधपुष्पैः भक्त्या पूजनात् अक्षयं परमं पदं लभ्यते; दर्शनमात्रेण पापविनाशः कामसिद्धिश्च भवति। दाने च—शुद्धाचाराय ब्राह्मणाय सुवर्णदानं, द्विजाय विधिवत् गोदानं च—जन्मफलप्रदं, राजसूयाश्वमेधयागसमं पुण्यं जनयति।
Adhyaya 199
दक्षयज्ञविध्वंसनम् (Destruction/Disruption of Dakṣa’s Sacrifice) and the Etiology of Kṛtasmaradeva
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थमार्गदर्शने अन्तर्गतं शिवदेव्याः तत्त्वसंवादरूपं कथनम्। ईश्वरः देवीं दक्षिणदिशि सरस्वत्याः रम्यतीरे स्थितं स्वयम्भू-देवालयं दर्शयति, यत्र ‘कृतस्मरदेव’ इति नाम्ना प्रसिद्धो देवः पापशोधनः पूज्यते। ततः कामदहनानन्तरं रतेः शोकः, शिवेन तस्याः सान्त्वनं च—दैवीकृपया भविष्यति कामस्य पुनरुत्थानम्—इति कारणकथनं प्रवर्तते। देवी कामदहनहेतुं पुनर्जन्मकथां च पृच्छति; शिवः दक्षयज्ञप्रसङ्गं विस्तरेण निवेदयति। दक्षस्य कन्याविवाहविभागः, महायज्ञे देवर्षिसमागमः, तपस्विलक्षणैः (कपालभस्मादिभिः) शिवस्य बहिष्कारः च—एतेन सती क्रुद्धा योगतपसा स्वदेहत्यागं करोति। ततः शिवः वीरभद्रप्रमुखान् घोरगणान् प्रेषयति; देवैः सह संग्रामे विष्णोः सुदर्शनं निगीर्यते, रुद्रवरात् वीरभद्रः अवध्यः भवति। शिवः त्रिशूलेन अग्रे सरति; देवाः निवर्तन्ते, ब्राह्मणाः रुद्रमन्त्रैः रक्षाहोमं कुर्वन्ति, तथापि यज्ञः विध्वंस्यते। अन्ते यज्ञः मृगरूपेण पलायते, तस्य आकाशे तारकासदृशं दृश्यरूपं चिरस्थायि चिह्नत्वेन कथ्यते।
Adhyaya 200
कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kāma Kuṇḍa
शिवदेव्योः संवादेऽस्मिन्नध्याये यज्ञविघ्नानन्तरं तारकासुरस्य प्रादुर्भावः कथ्यते। स देवान् पराजित्य स्वर्गादपाकृष्य लोकान् क्षोभयति। देवा ब्रह्माणं शरणं यान्ति; स च ब्रूते—शङ्करशक्तिरेव संकटं निवारयितुं समर्था, हिमालयकन्यया शिवस्य भाविसंयोगात् तारकवधकर्ता जायेत। तत्संयोगं प्रवर्तयितुं वसन्तेन सह कामदेवः प्रेष्यते; शिवसमीपे गत्वा तृतीयनेत्राग्निना स दग्धो भवति। ततः शिवः पुण्ये प्राभासिकक्षेत्रे निवसति, तद्भूमिः तस्य घटनायाः स्मारकत्वेन पावनीकृता भवति। रतिः शोकाकुला; आकाशवाणी तां सांत्वयति—कामोऽनङ्गरूपेण पुनः प्रवर्तिष्यते। देवा सृष्टिविघ्नं निवेदयन्ति; शिवः स्पष्टयति—कामः शरीरवर्जितोऽपि कार्यं करिष्यति, भूमौ च लिङ्गं प्रादुर्भवति, ‘कृतस्मरा’ इति नाम च प्रसिद्धं भवति। अनन्तरं स्कन्दस्य जन्म तारकवधश्च सूचितः। कृतस्मरायाः दक्षिणे ‘कामकुण्ड’ इति कुण्डे स्नानं, वेदविद्भ्यः ब्राह्मणेभ्यः इक्षुदानं सुवर्णगोवस्त्रदानं च विधीयते; तेन अमङ्गलनिवारणं शुभफलप्राप्तिश्च कथ्यते।
Adhyaya 201
कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kālabhairava’s Great Cremation-Ground)
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे ईश्वरः स्वयमेव शैवसिद्धान्तं प्रकाशयति। स कालभैरवसम्बद्धं महाश्मशानं तस्य समीपे च ब्रह्मकुण्डं निर्दिशति, तथा तत्र मङ्कीश्वरस्य सन्निधिं स्मारयति। अस्य वचनस्य सारः स्थानविशेषे मोक्षप्रतिज्ञा—ये जनाः तत्र म्रियन्ते वा दह्यन्ते, तेऽपि कालविपर्ययेऽकाले वा, मुक्तिं प्राप्नुवन्ति; महापातकिनोऽपि तस्य क्षेत्रस्य प्रभावेन उद्धृताः स्युः इति। ‘कृतस्मरतया’ स्मरणनिष्ठया च तस्य श्मशानस्य ‘अपुनर्भवदायक’त्वं प्रतिपाद्यते। विषुवकालः अपि तत्र विशेषतः पुण्यकालत्वेन निर्दिश्यते। अन्ते शिवः प्रियक्षेत्रेऽस्मिन् नित्यस्नेहं घोषयति, अस्य क्षेत्रस्य प्रियतां अविमुक्तात् अपि अधिकां इव वर्णयन्।
Adhyaya 202
रामेश्वरमाहात्म्य — Rāmeśvara at Prabhāsa and the Pratiloma Sarasvatī Purification
ईश्वरः देवीं प्रति प्रभासे सरस्वत्याः समीपे स्थितस्य रामेश्वरस्य देशं माहात्म्यं च व्याचष्टे। कथायां बलभद्रः (रामः/हलायुधः) पाण्डवकौरवयुद्धे पक्षग्रहणं न कृत्वा द्वारकां प्रत्यागच्छति; मद्यवशात् क्रीडावने प्रविश्य सूतपाठं शृण्वद्भिः विद्वद्भिः ब्राह्मणैः सह सूतं दृष्ट्वा क्रोधेन तं हन्ति। ततः स्वकृतं ब्रह्महत्यासदृशं मलिनत्वं मन्यते, धर्मशारीरदोषान् विलपति, प्रायश्चित्तन्यायं च शृणोति—संकल्पितासंकल्पितहिंसायाः भेदः, प्रायश्चित्तस्य तारतम्यं, व्रतस्य महत्त्वं च। अशरीरवाणी तं प्रभासं गन्तुं निर्देशयति, यत्र पञ्चधारा प्रतिलोमा सरस्वती पञ्चमहापातकनाशिनीति स्तूयते, अन्यतीर्थानि तस्याः समं न भवन्तीति च। रामः तत्र यात्राविधानं कृत्वा दानानि दत्त्वा सरस्वतीसागर-सङ्गमे स्नात्वा महालिङ्गं स्थापयित्वा रामेश्वरं पूजयति, शुद्धिं च प्राप्नोति। अन्ते फलश्रुतिः—रामेश्वरलिङ्गपूजनात् पापक्षयः; अष्टम्यां ब्रह्मकूर्चविधिना कृतं व्रतं अश्वमेधसदृशं पुण्यं ददाति; स्नानं पूजनं गोदानं च पूर्णयात्राफलार्थिभ्यः प्रशस्यते।
Adhyaya 203
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Glory of the Mankīśvara Liṅga)
ईश्वरः देवीं प्रति मंकीश्वरतीर्थस्य यात्राविधानं वर्णयति। तत् रामेशात् उत्तरतः देवमातृस्थलसमीपे, अर्कस्थलात् कृतस्मरात् च दिशानिर्देशैः ज्ञेयम्। पुरा कुब्जोऽपि शिवभक्तः मंकीनाम ब्राह्मणः दीर्घतपसा पूजया च लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य नित्यं समाराधयामास; तथापि देवस्य तुष्टिं न लब्ध्वा जपध्यानाभ्यां वृद्धावस्थामपि कठोरं व्रतमकरोत्। अन्ते शिवः प्रादुर्भूय तस्य व्यथां शमयन् कारणं न्यवेदयत्—वृक्षशाखासु गन्तुं न शक्नोति, अतः बहुपुष्पसंग्रहः कठिनः; किन्तु भक्त्या समर्पितं एकमेव पुष्पं सर्वयज्ञफलप्रदम्। तत्र त्रिमूर्त्यैक्यपूजाविधानं चोक्तम्—लिङ्गस्य दक्षिणे ब्रह्मा, वामे विष्णुः, मध्ये शिवः; अतः लिङ्गार्चने त्रयाणामपि पूजनं भवति। बिल्व-शमी-करवीर-मालती-उन्मत्तक-चम्पक-अशोक-कह्लारादीनि सुगन्धिपुष्पाणि प्रियाणि इति निर्दिष्टम्। मंकी वरं याचते—यः कश्चित् स्नात्वा जलमात्रमपि अत्र लिङ्गे समर्पयति स सर्वोपासनाफलं लभेत, समीपे दिव्यभौमवृक्षाश्च स्युः। शिवः वरान् दत्त्वा सर्वनागसन्निधानेन स्थानं ‘नागस्थानम्’ इति ख्यातं भविष्यतीति उक्त्वा तिरोदधे। मंकी देहं त्यक्त्वा शिवलोकं जगाम; श्रद्धया एतन्माहात्म्यश्रवणं पापनाशनम् इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 204
Sarasvatī-māhātmya and the Ritual Order of Dāna–Śrāddha at Prabhāsa (सरस्वतीमाहात्म्यं दानश्राद्धविधिक्रमश्च)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण तत्त्वोपदेशः प्रवर्तते। देवी सरस्वत्याः माहात्म्यं विस्तरेण श्रोतुमिच्छति, तथा तीर्थयात्राविधौ मुखद्वारेण प्रवेशस्य पुण्यं, स्नानदानयोः फलम्, अन्यत्र निमज्जनस्य परिणामं, श्राद्धस्य विधिनियमाः, मन्त्राः, अधिकारिणो ब्राह्मणाः, भोज्यवस्तूनि, दानप्रकाराश्च इति सूक्ष्मप्रश्नान् पृच्छति। ईश्वरः दानश्राद्धविधिक्रमं क्रमशः प्रकाशयितुं प्रतिजानीते। ततः सरस्वत्याः पावनत्वं बहुप्रकारेण स्तौति—सरस्वतीजलम् अतिशयपुण्यकरं, समुद्रेण सह सङ्गमे देवैरपि दुर्लभमिति; सा लोके सौख्यदात्री शोकनाशिनी च निरूप्यते। वैशाखमासस्य तथा सोमसम्बद्धव्रतानां दुर्लभता निर्दिश्यते, सरस्वतीदर्शन-स्पर्श-प्राप्तिः अन्यतपःप्रायश्चित्तेभ्यः श्रेष्ठेति प्रतिपाद्यते। सरस्वतीजले निवसतां विष्णुलोके दीर्घवासः फलमिति दृढं फलं कथ्यते; प्रभासे सरस्वतीं न पश्यन्ति ये, ते आध्यात्मिकदृष्टिहीनैरिवोपमीयन्ते। सरस्वती ज्ञानविस्तारस्य शुद्धविवेकस्य च सदृशी, सौन्दर्यबुद्ध्यादिगुणैः प्रशस्यते। अन्यनदीभिः समुद्रेण च सह तस्याः सङ्गमः परमं तीर्थमिति, तत्र स्नानदानयोः महायज्ञसदृशं फलं, सरस्वतीजलेन स्नाताः भाग्यवन्तो मान्याश्चेति वर्ण्यते।
Adhyaya 205
श्राद्धविधि-काल- पात्र- ब्राह्मणपरीक्षा (Śrāddha: timing, requisites, and examination of eligible Brāhmaṇas)
अध्यायः २०५ देव्या ईश्वरं प्रति श्राद्धस्य पुण्यविधिं पृच्छन्त्या आरभ्यते। ईश्वरः दिवसस्य मुहूर्तान् निरूप्य मध्याह्नसमीपे कुटपकालं परमफलप्रदं वदति, सायंकाले तु श्राद्धकर्मणः निषेधं सूचयति; प्रभासे सरस्वतीतीर्थे च यथाविधि करणीयमिति निर्दिशति। कुशदर्भाः कृष्णतिलाश्च रक्षापावनद्रव्यत्वेन कथ्यन्ते, स्वधाभवनकालस्य च विचारः प्रदर्श्यते। दौहित्रः कुटपः तिलश्च श्राद्धे त्रयः प्रशस्ताः पावनाः इति, शौचं अक्रोधः अत्वरितता च गुणा इति चोच्यते। धनं शुक्ल-शम्बल-कृष्णभेदेन शुद्ध्यशुद्धिभिः वर्गीकृत्य, अन्यायोपार्जितधनेन कृतं श्राद्धं पितॄणां तृप्तिं नयति, अपि तु अमङ्गलभूतादिषु विपर्यस्यतीति प्रतिपाद्यते। ततः पात्रब्राह्मणपरीक्षा विस्तरेणोच्यते—वेदविदः शीलवन्तः संयताः ब्राह्मणाः प्रशस्यन्ते, तथा च बहवोऽपाङ्क्तेयाः कर्माचारव्यवसायदोषैः, दुराचारैः, पापस्थितिभिश्च निराक्रियन्ते। अन्ते अयोग्यपात्रग्रहणेन कर्मफलनाशः इति पुनरुक्त्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 206
Śrāddha-vidhi-varṇana (श्राद्धविधिवर्णन) — Procedural Discourse on Śrāddha
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः श्राद्धस्य विशेषतः पार्वणविधानस्य सूक्ष्मं निरूपणं करोति। आह्वानक्रमः, पात्रतासंविधानं, आसनव्यवस्था, शौचाचारनियमाः, मुहूर्तभेदेन कालनिर्णयः, पात्र-समिध्-कुश-फूल-भोज्यादीनां चयनं च विस्तरेणोक्तम्। अयुक्तसहभोजनं, विधिभ्रंशः, अशुद्धिः इत्यादयः पितॄणां ग्रहणं नाशयन्तीति नीत्युपदेशः प्रदत्तः। जपकाले, भोजनकाले, पितृकार्ये च मौनव्रतस्य विधानं, देवकर्मणि पितृकर्मणि च दिग्व्यवस्था, दोषप्रायश्चित्तोपायाः च निर्दिष्टाः। समिधां काष्ठभेदाः, ग्राह्याग्राह्यपुष्प-फल-भक्ष्यादयः, देशविशेषेषु श्राद्धवर्जनं, मलमास/अधिमासादिषु कालप्रतिषेधः तथा मासगणनानिर्णयः अपि कथितः। अन्ते मन्त्रसमूहाः ‘सप्तार्चिस्’ स्तुतिसहिताः, तथा प्रभासे सरस्वती-सागर-सङ्गमे यथाविधि पाठकर्माभ्यां शुद्धिः, सामाजिक-वैदिकसिद्धिः, ऐश्वर्यं, स्मृतिः, आरोग्यं च फलरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 207
पात्रापात्रविचारवर्णनम् | Discernment of Worthy and Unworthy Recipients (Pātra–Apātra Vicāra)
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासक्षेत्रे ईश्वरः श्राद्धसम्बद्धदानानां क्रमं फलविशेषं च निरूपयति। पितृभ्यः कृतं दानं तथा सरस्वत्याः सन्निधौ एकस्यापि द्विजस्य भोजनदानं परमपुण्यकरमिति प्रशंस्यते। अनन्तरं धर्मनीतिशास्त्रीयो विभागः प्रवर्तते—नित्यकर्मोपेक्षायाः दोषाः, भूमिहरणस्य निन्दा, निषिद्धोपार्जनस्य परिणामाः च। विशेषतः वेदविक्रयः (वेदाध्यापनस्य वाणिज्यीकरणम्) तस्य प्रकाराः, तद्जन्यं पापं कर्मफलानि च विस्तरेणोच्यन्ते। शौचाशौचमर्यादाः, अयोग्यवृत्तयः, निन्दितस्रोतसः अन्नधनग्रहणभक्षणयोः भयङ्करदोषाः च निर्दिश्यन्ते। ततः दानधर्मे योग्यपात्रचयनस्य आवश्यकता—श्रोत्रियः, गुणवान्, शीलवान् इत्यादीनां लक्षणैः—तथा अपात्रे दत्तं दानं पुण्यनाशकरमिति सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते। अन्ते सत्यं, अहिंसा, सेवा, नियतभोजनादिगुणानां क्रमः पुनरुक्तः; अन्नदीपगन्धवस्त्रशय्यादानानां फलानि च निर्दिष्टानि, यत्र कर्मकाण्डः नीतिधर्मेण सह समन्वितः।
Adhyaya 208
दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Proper Giving, Worthy Recipients, and Brāhmaṇa Eligibility)
अस्मिन्नध्याये देवी दानस्य सूक्ष्मविभागं पृच्छति—किं दातव्यं, कस्मै, कदा, कुत्र, केन च पात्रेण। ईश्वरः निष्फलजन्मनः निष्फलदानस्य च लक्षणानि निरूप्य सत्जन्मनः प्रशस्तदानस्य च महत्त्वं वदति, तथा षोडशमहादानानां विधानं दर्शयति—गोदानं, हिरण्यदानं, भूमिदानं, वस्त्रधान्यदानं, गृहसोपस्करदानं चादीनि। अथ दानस्य भावप्रवृत्तिं च द्रव्यस्य शुद्धिं विवृणोति—अहङ्कारभयक्रोधप्रदर्शनादिभिः कृतं दानं विलम्बितं क्षीणफलं भवति; शुद्धचित्तेन धर्म्योपार्जितद्रव्येण कृतं तु शीघ्रफलप्रदं। ततः पात्रलक्षणं विस्तरेण—श्रुतसम्पन्नता, योगाभ्यासः, शमः, पुराणज्ञानम्, दया, सत्यं, शौचं, दमश्च। गोदानविधौ गोः शुभलक्षणानि निर्दिश्य दोषयुक्तानां, अपहृतानां वा गवां दानं निषिद्धं, अयुक्तदानस्य दुष्फलानि चोक्तानि। उपवासपारणश्राद्धकालविषये सावधान्यं, अल्पसामर्थ्ये वा योग्यपात्राभावे च अनुकूलः श्राद्धोपायः कथ्यते। अन्ते पाठकाचार्यस्य सत्कारः, द्वेषिणामविनयिनां च प्रति ग्रन्थप्रदाननिषेधः, सम्यक्श्रवणदानयोः कर्मसिद्धौ महत्त्वं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 209
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māhātmya of Mārkaṇḍeyeśvara (Foundation and Merit Narrative)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति द्विधा उपदेशं करोति। प्रथमं सः देव्या सह तीर्थयात्रामार्गं निर्दिशति—सावित्र्याः पूर्वभागसमीपे उत्तरदिशि स्थितं परमं मार्कण्डेयेशं गन्तव्यमिति। पद्मयोनिप्रसादेन मार्कण्डेयऋषिः पुराणोक्तरीत्या अजरामरत्वं प्राप्तवान्; क्षेत्रस्य माहात्म्यं ज्ञात्वा स शिवलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य पद्मासनस्थो दीर्घं ध्यानसमाधिं प्रविवेश। बहुकालपर्यन्तं वातोत्थधूलिभिः देवालयः आच्छादितः; प्रबुद्धः स ऋषिः उत्खन्य महाद्वारं पुनरुद्घाट्य पूजामार्गं प्रकाशयामास। यः भक्त्या वृषभध्वजं प्रविश्य पूजयति, स महेश्वरस्य परमं पदं प्राप्नोति। अनन्तरं देवी पृच्छति—सर्वेषां मर्त्यत्वे कथं मार्कण्डेयः ‘अमर’ इति कथ्यते? ईश्वरः पूर्वकल्पवृत्तान्तं कथयति—भृगुसुतः मृकण्डुः षण्मासायुषं पुत्रं लब्धवान्; स उपनयनं कृत्वा नित्यवन्दनादरं शिक्षयामास। तीर्थयात्रायां सप्तर्षयः तं ब्रह्मचारिणं दृष्ट्वा ‘दीर्घायुः’ इति आशीर्वदन्ति, पश्चात् अल्पायुषं ज्ञात्वा भयभीताः तं ब्रह्माणं नयन्ति। ब्रह्मा नियतिं प्रकाशयति—एष मार्कण्डेयः भविष्यति, ब्रह्मसमायुः, कल्पादौ कल्पान्ते च सहचरः। पितुः शोकनिवृत्तिः कृतज्ञभक्तिश्च, तथा शास्त्रानुशासनं, दैवीयाज्ञा, च क्षेत्रस्य नित्योपास्यत्वं—एतानि विषयाः समाप्यन्ते।
Adhyaya 210
Pulastyēśvaramāhātmya (The Glory of Pulastyēśvara) | पुलस्त्येश्वरमाहात्म्यम्
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति संक्षिप्तं तीर्थोपदेशं करोति। प्रभासक्षेत्रस्य पवित्रमानचित्रे निर्दिष्टदिक्स्थाने, परिमाणसूचकेन च, स्थितं पुलस्त्येश्वरं नामोत्तमं शिवायतनं गन्तव्यमिति निर्देशयति। तत्र प्रथमं दर्शनं कृत्वा, अनन्तरं विधानतः पूजां समाचरेदिति भक्तिक्रमः प्रतिपाद्यते। फलश्रुतौ च सप्तजन्मसंचितपापविमोचनं निश्चितं वदति—“नात्र संशयः” इति। एषोऽध्यायः तीर्थमार्गदर्शनं, विधिपूजाविधानं, तथा मोक्षोपयोगि कर्मफलनिश्चयं च एकत्र संगृह्णाति।
Adhyaya 211
पुलहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pulahēśvara Māhātmya (Glorification of Pulahēśvara)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति यत् प्रभासक्षेत्रे नैऋत्यदिशि धनुष्प्रमाणेन निर्दिष्टे देशे पुलहेश्वरनामकं शिवलिङ्गं विराजते। तत्र गत्वा भक्त्या पूजां कृत्वा दर्शनं च कर्तव्यमिति तीर्थस्य स्थाननिर्देशः क्रियते। पुनश्च पुलहेश्वरस्य आराधनेन यात्राफलसिद्धिः भवतीति, विशेषतः हिरण्यदानं (स्वर्णादिदानम्) कृत्वा यात्रायाः पुण्यं सम्यक् परिपूर्यते इति दानधर्मः प्रतिपाद्यते। अन्ते प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये एकादशोत्तरद्विशततमोऽध्याय इति कोलोफोनेन निर्दिश्यते।
Adhyaya 212
Kratvīśvaramāhātmya (क्रत्वीश्वरमाहात्म्यम्) — The Glory of Kratvīśvara
अध्यायेऽस्मिन् (२१२) ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—पुलहीश्वरात् नैऋत्यदिशि अष्टधनुष्प्रमाणे स्थितं ‘क्रत्वीश्वर’नाम तीर्थं प्रसिद्धम्। तत्र दर्शनमात्रेण महाक्रतुफलप्रदं, यज्ञमहिमानं तीर्थसेवया सुलभं करोति इति वर्ण्यते। फलश्रुतौ कथ्यते—यो मनुष्यः क्रत्वीश्वरं दृष्ट्वा प्रणमति, स पौण्डरीकयागस्य फलम् आप्नोति; सप्तजन्मसु दारिद्र्यरहितः भवति, तत्र दुःखोत्पत्तिश्च न जायते। एवं अध्यायः स्थाननिर्देशं, नाम-गुणकीर्तनं, तथा दर्शनजन्यं पुण्यफलप्रदानं च संक्षेपेण निरूपयति।
Adhyaya 213
Kaśyapeśvara Māhātmya (काश्यपेश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Kaśyapeśvara Shrine
अस्मिन्नध्याये देव्या सह संवादरूपेण ईश्वरः काश्यपेश्वरतीर्थस्य माहात्म्यं संक्षेपेण कथयति। तस्य क्षेत्रस्य देशनिर्देशोऽपि दत्तः—पूर्वदिग्भागे धनुःषोडशकान्तरे काश्यपेश्वरं प्रतिष्ठितमिति। तत्र दर्शनमात्रेण मनुष्यः श्रीसमृद्धिं सन्ततिं च प्राप्नोतीति, सर्वपापभारयुक्तोऽपि पापैः प्रमुच्यते इति निःसन्देहं फलश्रुतिरुच्यते। अन्ते स्कन्दपुराणस्य प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्येऽस्याध्यायस्य कोलोफोनेन पाठस्थानं निर्दिश्यते।
Adhyaya 214
कौशिकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Narrative of the Glory of Kauśikeśvara
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः स्वयमेव तत्त्वोपदेशरूपेण प्राभासक्षेत्रे कौशिकेश्वरनामकं शिवायतनं वर्णयति। काश्यपेश्वरात् ईशानदिशि धनुषामष्टकपरिमाणेन तदधिष्ठानं निर्दिश्यते; तच्च महापातकनाशनं परमं पावनं तीर्थमिति प्रतिपाद्यते। नामनिर्वचनकथायां कौशिकः वसिष्ठपुत्रवधेन जातदोषः तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य पूजयन् पापात् प्रमुच्यते इति दर्श्यते। अन्ते फलश्रुतिः—ये तल्लिङ्गं दर्शनं कुर्वन्ति पूजां च, ते वाञ्छितफलमवाप्नुवन्तीति।
Adhyaya 215
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kumāreśvara
ईश्वरः देवीं मārkaṇḍeśvarस्य दक्षिणतः अल्पदूरे स्थितं कुमारेश्वरतीर्थं प्रति निर्देशयति। तत्र स्वामिना भक्तेन प्रतिष्ठापितं शिवलिङ्गं पावनक्षेत्रे प्रसिद्धं, प्रायश्चित्तस्थानरूपेण च वर्ण्यते। कार्त्तिकेयसम्बद्धं घोरं तपः परदारगमनादिजन्यपापक्षयाय साधनं इति प्रतिपाद्यते। एकः आदर्शभक्तः लिङ्गं स्थापयित्वा मलिनताम् अपहाय संन्यासेन पुनः ‘कौमार’शुद्धिं, यौवनसदृशीं निर्मलतां च प्राप्नोति। अपरं दृष्टान्तं सुमालिनाम्नः—स पितृवधादिदारुणपापं कृत्वापि तत्र पूजनात् तस्मात् पापात् विमुच्यते। देवस्य पुरतः कूपः अपि निर्दिश्यते; तत्र स्नानं कृत्वा स्वामिप्रतिष्ठितलिङ्गपूजनात् दोषविनिर्मुक्तिः, स्वामीपुरनाम महादिव्यनगरीप्राप्तिश्च भवति। अन्ते दानविधिः—स्वामिनाम्ना द्विजातये शातकुम्भसुवर्णनिर्मितं ‘ताम्रचूड’वस्तु दत्त्वा तीर्थयात्राफलं लभ्यते।
Adhyaya 216
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gautameśvara Liṅga
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति संक्षेपेण शैवतīर्थमहिमानं कथयति। मārkaṇḍeśvarāt उत्तरतः पञ्चदशधन्वन्तरं ‘गौतमेश्वर’ इति प्रसिद्धं परमं लिङ्गं स्थितमिति निर्दिश्यते। गुरुहत्यादोषेन शोकाकुलः गौतमऋषिः तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य तपसा पूजया च तस्मात् पापभारात् विमुक्तोऽभवत्; अतः तद् स्थानं प्रायश्चित्तहेतुः पुण्यप्रदं चोच्यते। तीर्थयात्रिणां कृते विधिः प्रदर्श्यते—नद्यां विधिवत् स्नानं, लिङ्गस्य यथाशास्त्रं पूजनं, तथा कपिलागोदानं। एतेन पञ्चपातकविनाशः, शुद्धिः, मोक्षप्राप्तिश्च फलरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 217
Devarājeśvara-māhātmya (Glorification of Devarājeśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति देवराजेश्वरस्य माहात्म्यं संक्षेपेण कथयति। गौतमेश्वरात् पश्चिमदिशि अल्पदूरे, षोडश-धनु-परिमिते अन्तराले, देवराजेश्वरलिङ्गस्य स्थितिः निर्दिश्यते। तत्र लिङ्गस्य स्थापना कृता चेत् स्थापकः पापात् प्रमुच्यते इति कारण-फल-क्रमः प्रतिपाद्यते। यः कश्चन मानवः समाहितमनसा तल्लिङ्गं पूजयति, स मानवदेहसम्भूतानि पातकानि सर्वाणि त्यक्त्वा पापविमुक्तिं प्राप्नोतीति उपदेशः। अन्ते कोलोफोने स्कन्दमहापुराणे, एकाशीतिसहस्रश्लोकसमाहारे, प्राभासखण्डे, प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये, देवराजेश्वरमाहात्म्यनाम द्विसप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्याय इति निर्दिश्यते।
Adhyaya 218
Mānaveśvara Māhātmya (The Glory of Mānaveśvara) | मानवेश्वरमाहात्म्य
अस्मिन्नध्याये ईश्वरप्रोक्तं संक्षिप्तं तत्त्वोपदेशरूपं वर्णनं दृश्यते। प्रभासक्षेत्रे मनुना प्रतिष्ठापितं विशेषं लिङ्गं “मानवलिङ्ग” इति प्रसिद्धं निरूप्यते। स्वपुत्रवधजनितदोषभारपीडितो मनुः एतत्क्षेत्रं पापहरं ज्ञात्वा विधिवत् अभिषेक-प्रतिष्ठाभ्यां तत्र ईश्वरं संस्थापयामास; ततः स तस्माद् दोषात् विमुक्त इति कथ्यते। अनन्तरं सामान्यफलमपि निगद्यते—यो मानवो भक्त्या मानवलिङ्गं पूजयति, स सर्वपापैः प्रमुच्यते। अन्ते स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मानवेेश्वरमाहात्म्यं नाम अष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्याय इति कोलोफोनेन निर्दिश्यते।
Adhyaya 219
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mārkaṇḍeyeśvara and associated liṅgas near Mārkaṇḍeya’s āśrama)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीम् उपदिश्य मार्कण्डेयाश्रमस्याग्नेयदिशि स्थितं पुण्यतीर्थसमूहं निरूपयति। तत्र प्रसिद्धं गुहालीङ्गं नीलकण्ठाख्यं च निर्दिश्यते, यत् पूर्वं विष्णुना पूजितं सर्वपापशेषनाशकं च कथ्यते। तस्य भक्त्या पूजनात् ऐश्वर्यं सन्तानं पशवः सन्तोषश्च लभ्यन्ते इति फलश्रुतिः। ततः तपस्विनां दृश्याश्रमगुहादीनि, बहूनि च लिङ्गसम्बद्धानि स्थानानि वर्ण्यन्ते। मार्कण्डेयसमीपे लिङ्गप्रतिष्ठापनं महाकुलानामपि उद्धारकरं, वंशविस्तारपर्यन्तं पुण्यप्रदं च इति विधिमुख्यं प्रतिपाद्यते। ‘सर्वे लोका शिवमयाः, सर्वं शिवे प्रतिष्ठितम्’ इति सार्वभौमं तत्त्वं प्रतिपाद्य, विद्वान् समृद्धिकामः शिवं पूजयेत् इति निश्चयः। देवा नृपाः मनुष्याश्च लिङ्गपूजां प्रतिष्ठां च कृत्वा शिवतेजसा महापातकानामपि शमनं प्राप्नुवन्ति इति दृष्टान्तैः (इन्द्रस्य वृत्रहत्योत्तरशुद्धिः, सूर्यस्य संगमेषु पूजनम्, अहल्यायाः पुनरुद्धारः इत्यादि) प्रमाणीकृत्य, अन्ते प्रभासक्षेत्रस्य सारं मार्कण्डेयाश्रमसम्बन्धेन पुनरुक्तम्।
Adhyaya 220
वृषध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vṛṣadhvajeśvara Māhātmya (Glorification of Vṛṣadhvajeśvara)
अध्यायेऽस्मिन् भगवानीश्वरः देवीम् उपदिश्य प्रभासक्षेत्रे दक्षिणदिशि स्थितं त्रैलोक्यपूजितं वृषध्वजेश्वरं तीर्थदेवतारूपेण दर्शयति। ततः शिवस्य तत्त्वं निरूप्यते—स अक्षरः अव्यक्तः, तस्मात् परं न किञ्चित्, योगगम्यः, सर्वव्यापी च; यस्य सर्वत्र पाणिपादनेत्रशिरोमुखानि इव दृश्यन्ते इति सर्वात्मभावेन स्तूयते। पृथु-मारुत्त-भरत-शशबिन्दु-गय-शिबि-राम-अम्बरीष-मन्धाता-दिलीप-भगीरथ-सुहोत्र-रन्तिदेव-ययाति-सगरादयः नृपाः प्रभासं समाश्रित्य यज्ञैः सह वृषध्वजेश्वरं समर्च्य स्वर्गं प्राप्ता इति पूर्वदृष्टान्तैः महिमा प्रतिपाद्यते। पुनः पुनः संसारदुःखं—जन्ममरणजराव्याधिपीडा—स्मार्यते, असारजगति शिवार्चनमेव सारं इति निश्चयः। भक्तेः फलरूपेण ऐश्वर्यसमृद्धिः वर्ण्यते—चिन्तामणिः, कल्पद्रुमः, कुबेरोऽपि सेवक इव; दृढभक्त्या सर्वसिद्धयः। अल्पोपचारोऽपि प्रशस्यते—पञ्चपुष्पैः पूजनेन दशाश्वमेधफलप्राप्तिः; तथा वृषध्वजसमीपे वृषदानं पापक्षयाय, तीर्थयात्राफलसम्पूर्णताय च विधीयते।
Adhyaya 221
ऋणमोचनमाहात्म्यवर्णनम् (R̥ṇamocana Māhātmya—Theological Account of Debt-Release at Prabhāsa)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः प्रभासे स्थितं “ऋणमोचन” नाम लिङ्गतीर्थं वर्णयति। तस्य दर्शनमात्रेण मातृ-पितृसमुद्भवं ऋणं नश्यतीति प्रतिपाद्यते। ततः पितरः प्रभासे दीर्घं तपः कृत्वा भक्त्या लिङ्गं प्रतिष्ठापयन्ति। तेषां तपसा तुष्टो महादेवः प्रादुर्भूय वरं याचध्वमिति वदति। पितरः सर्वेषां देवर्षि-मनुष्याणां हिताय स्थिरां वृत्तिं याचन्ति—श्रद्धया आगताः पितृऋणात् पापमलाच्च मुच्येरन्; सर्पाग्निविषादिभिरनियममरणं प्राप्ताः, तथा सपिण्डीकरण-एकोदिष्ट-षोडश-दान-वृषोत्सर्ग-शौचादिकर्मविहीनाः पितरश्च अत्र तर्पिताः सन्तो उत्तमां गतिं यान्त्विति। ईश्वरः प्रत्याह—पितृभक्ताः मनुष्याः पवित्रे जले स्नात्वा पितृतर्पणं कुर्वन्ति चेत् तत्क्षणादेव मोक्षं लभन्ते; महेश्वरः महापापिनामपि वरप्रदः। स्नानं लिङ्गपूजा च पितृप्रतिष्ठितस्यास्य लिङ्गस्य पितृऋणमोचनहेतुः; ऋणात् मोचयति इति “ऋणमोचन” इति नाम। शिरसि सुवर्णं निधाय स्नानं कृत्वा शतगवां दानफलसमं पुण्यं भवति। अन्ते तत्र यत्नेन श्राद्धं कर्तव्यं, पितृलिङ्गस्य पूजनं च देवानां प्रियं इति उपदिश्यते।
Adhyaya 222
रुक्मवतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmavatīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Rukmavatīśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वर उवाच इति दिव्यवचनेन रुक्मवत्या प्रतिष्ठापितस्य रुक्मवतीश्वरलिङ्गस्य माहात्म्यं संक्षेपेण निरूप्यते। तत् सर्वशान्तिकरं, पापनाशनं, इष्टफलप्रदं च इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं तीर्थयात्राक्रमः निर्दिश्यते—सम्बद्धे महातीर्थे स्नानं कृत्वा, ततः सावधानतया लिङ्गस्य सम्यक् समप्लावनं/अभिषेकं विधिवत् कर्तव्यम्। तदनन्तरं ब्राह्मणेभ्यो धनदानं कृत्वा पुण्यवृद्धिः सिध्यति इति। एवं तीर्थ-लिङ्ग-क्रिया-दानेषु एकीकृतया साधनया पापशुद्धिः पुरुषार्थसिद्धिश्च भक्त्या नियतया लभ्यते।
Adhyaya 223
Puruṣottama-tīrtha and Pretatīrtha (Gātrotsarga) Māhātmya — पुरुषोत्तमतीर्थ-प्रेततीर्थ(गात्रोत्सर्ग)माहात्म्य
ईश्वरः देवीं त्रिलोके पूज्यं लिङ्गं तदनन्तरं तीर्थं च उपदिशति, यत् कृतयुगे प्रेततीर्थमिति ख्यातं पश्चात् गात्रोत्सर्ग इति प्रसिद्धम्। तस्य अन्तःप्रदेशः ऋणमोचन-पापमोचनयोः समीपे निरूप्यते; तत्र मरणं वा स्नानं वा कृतं पापक्षयकरं भवतीति प्रतिपाद्यते। तत्र पुरुषोत्तमस्य वासः कथ्यते; नारायण-बलभद्र-रुक्मिणीपूजनं त्रिविधपापविमोचनं ददातीति, तथा श्राद्ध-पिण्डदानैः पितरः प्रेतभावात् प्रमुच्यन्ते दीर्घकालं तृप्तिं च लभन्ते इति वर्ण्यते। अनन्तरं गौतमऋषेः आख्यानं—पञ्च घोराः प्रेताः पुण्यक्षेत्रप्रवेशात् निषिद्धाः सन्तः स्वनामानि पूर्वकृतदोषजन्य-नैतिकलक्षणरूपेण व्याचक्षते (याच्ञाभङ्गः, विश्वासघातः, परदोषसूचना, दानप्रमादः इत्यादि)। ते प्रेतानां अशुच्याहारस्रोतांसि, तथा प्रेतयोनिं नयन्ति ये कर्माणि—असत्यं, स्तेयं, गोब्राह्मणहिंसा, परनिन्दा, जलदूषणं, कर्मकाण्डविस्मरणं—इति गणयन्ति; तथा तीर्थयात्रा, देवपूजा, ब्राह्मणभक्तिः, शास्त्रश्रवणं, विद्वत्सेवा इत्यादीनि प्रेतत्वनिवारकाणि वदन्ति। गौतमः प्रत्येकं श्राद्धं कृत्वा तान् मोचयति; पञ्चमः ‘पर्युषित’ इति नाम्ना उत्तरायणकाले विशेषश्राद्धेनैव विमुच्यते। मुक्तः प्रेतः वरं ददाति—एतत् स्थलम् ‘प्रेततीर्थ’ इति विख्यातं भविष्यति, अत्र श्राद्धं कुर्वतां वंशजाः प्रेतभावं न यास्यन्ति; श्रवण-दर्शनाभ्यां महायज्ञफलसमृद्धिः इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 224
इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Indreśvara Māhātmya: The Glory of Indra’s Liṅga)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति कथयति—पुरुषोत्तमस्य दक्षिणे इन्द्रेण स्थापितं लिङ्गं दृश्यताम्, यत् “पापमोचन” इति ख्यातम्। वृत्रवधात् परं इन्द्रस्य ब्रह्महत्यासदृशी मलिनता जाताऽभवत्; वर्णविकारः दुर्गन्धश्च प्रादुर्भूतौ, येन तेजोबलजीवनशक्तयः क्षीयन्ते स्म। नारदादयः ऋषयः देवाश्च तं प्राभासं पापहरं क्षेत्रं गन्तुं उपदिशन्ति। ततः इन्द्रः प्राभासे त्रिशूलधारिणः प्रभोर्लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य धूपगन्धचन्दनादिभिः पूजयामास। पूजनफलरूपेण तस्य दुर्गन्धो वर्णविकारश्च निवृत्तौ, रूपं च परमं शुद्धं बभूव। इन्द्रः पुनः वरं प्रार्थयते—यो भक्त्या एतल्लिङ्गं पूजयति, स ब्रह्महत्यादिमहापापक्षयम् आप्नोति। अन्ते च उपदेशः—वेदविदे ब्राह्मणाय गोदानं कृत्वा, तत्रैव श्राद्धं च विधाय, ब्रह्महत्यादिदोषशमनं सिध्यतीति।
Adhyaya 225
Narakeśvara-darśana and the Catalogue of Narakas (Ethical-Theological Discourse)
ईश्वरः उत्तरदिशि नरकेश्वरसम्बद्धं पुण्यक्षेत्रं निरूपयति, यत् पापहन्तृ प्रसिद्धम्। ततः मथुरायां दृष्टान्तं कथयति—अगस्त्यगोत्रीयो देवशर्मा नाम ब्राह्मणः दारिद्र्यपीडितः; यमदूतः अन्यं देवशर्माणं नेतुम् आज्ञातः सन् लेख्यदोषात् अस्य समीपं प्राप्नोति। यमः तं दोषं शमयित्वा धर्मराजत्वं प्रकाशयति—नियतकालात् पूर्वं मृत्युः न भवति; आघातादिभिः अपि कश्चित् ‘अकाल’ न म्रियते। ततः स ब्राह्मणो नरकाणां दृश्यलोकानां संख्या-कारणादि तत्त्वं पृच्छति। यमः एकविंशतिं नरकान् निर्दिश्य विश्वासघातं, मिथ्यासाक्ष्यं, कठोर-छलवचनं, परदारगमनं, स्तेयं, व्रतिनां हिंसां, गोहिंसां, देव-ब्राह्मणद्वेषं, देवालय-ब्राह्मणद्रव्यापहारं चादीनि पापानि तेषां कारणत्वेन व्याचष्टे। उपसंहारे स प्रतिषेधमोक्षमार्गं वदति—प्रभासं प्राप्य भक्त्या नरकेश्वरं पश्यन् नरकं न पश्यति; यमेन शिवभक्त्या स्थापितं लिङ्गं गुह्योपदेशरूपेण रक्षणीयम्। अन्ते विधिनिर्देशः फलश्रुतिश्च—आजीवनपूजया परमा गतिः; आश्वयुजे कृष्णचतुर्दश्यां श्राद्धेन अश्वमेधसदृशं पुण्यम्; वेदविदे ब्राह्मणाय कृष्णाजिनदानात् तिलसंख्यानुरूपं स्वर्गसम्मानं लभ्यते।
Adhyaya 226
मेघेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Meghēśvara Māhātmya (Glorification of Meghēśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः प्राभासक्षेत्रस्य पूर्वभागे नैऋत्यदिशि स्थितस्य ‘मेघेश्वर’नाम्नः शिवायतनस्य माहात्म्यं कथयति। तत्स्थानं पापमोचनं सर्वपातकनाशनं च इति निरूप्यते। अनावृष्टिभयेन जनसमुदायस्य संकटे सति तत्र शान्तिकर्म विधीयते—विद्वांसो ब्राह्मणाः शान्तिं कुर्युः, भूमिश्च वारुण्या विधिना उदकेन संस्कार्या इति। मेघैः प्रतिष्ठितं लिङ्गं यत्र नित्यं पूज्यते तत्र अनावृष्टिभयं न जायते इति, भक्तिनियमेन लोकस्य पर्यावरण-सामाजिकस्थैर्यं सुनिश्चितं भवतीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 227
बलभद्रेश्वरमाहात्म्य (Glory of Balabhadreśvara Liṅga)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति बलभद्रेण विधिनाऽऽरोपितं लिङ्गं प्रति गमनं उपदिशति। तत् लिङ्गं महापापहरं, महालिङ्गं च, महत्सिद्धिफलप्रदं इति वर्ण्यते; तस्य प्रतिष्ठा बलभद्रकृता इति स्पष्टं, पापशुद्ध्यर्थं च निरूप्यते। अनन्तरं भक्त्याचारः निर्दिश्यते—गन्धपुष्पादिभिः क्रमशः सम्यगर्चनं कर्तव्यमिति। तृतीय-रेवतीयोगे एतदनुष्ठानं कृत्वा भक्तः ‘योगेशपदं’ प्राप्नोतीति फलश्रुतिः। उपसंहारे प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रथमभागस्य २२७तमोऽध्याय इति कोलोफोनेन निर्दिश्यते।
Adhyaya 228
भैरवेश-मातृस्थान-विधानम् | Rite of Bhairaveśa at the Supreme Mothers’ Shrine
अध्यायः २२८ ईश्वरस्य महादेवीं प्रति उपदेशरूपेण प्रवर्तते। तत्र ‘भैरवेश’ इति विख्यातं परम-मातृस्थानं निरूप्यते, यत् ‘सर्वभय-विनाशनम्’ इति प्रशस्यते। कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां तिथौ यतात्मवान् साधकः गन्ध-पुष्पैः तथा उत्तमैर्बलिभिः विधिवत् पूजनं कुर्यात् इति काल-नियमः कथ्यते। अन्ते योगिन्यः मातरश्च भक्तं भूमौ पुत्रवत् परिरक्षन्ति इति आश्वासनं दत्तम्; एवं क्षेत्र-विशिष्ट-विधानं, भय-निवारण-फलम्, आत्मसंयमस्य च आवश्यकत्वं समन्वितं दर्श्यते।
Adhyaya 229
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-māhātmya: Discourse on the Glory of the Gaṅgā at Prabhāsa)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः महादेवीं प्रति उपदिशति—ईशान्यदिशि स्थितां त्रिपथगामिनीं गङ्गां पश्येत्। सा स्वयम्भूः पावनी धारा, विष्णुना पूर्वं भूमेर्मध्यात् उद्धृता, यदूनां हिताय तथा सर्वपापप्रशमनाय प्रवर्तिता इति निरूप्यते। तत्र स्नानं—यद्यपि पूर्वपुण्यसमुद्भवेन लभ्यते—तथा विधिपूर्वकं श्राद्धकर्म च कृत्वा, कृताकृतकर्मविषये अनुतापरहितं पदं प्राप्यते। कार्त्तिक्यां जाह्नवीजलस्नानस्य पुण्यं तु समग्रब्रह्माण्डदानपुण्यसमं कथ्यते। कलियुगे तादृशदर्शनस्य दुर्लभत्वं निर्दिश्य, प्रभासे गङ्गा-जाह्नवीतीर्थे स्नानदानयोः महत्त्वं विशेषेण प्रकाश्यते।
Adhyaya 230
गणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | Gaṇapati-Māhātmya (Account of Gaṇeśa’s Glory in Prabhāsa)
ईश्वरः देवीं प्रति प्राभासक्षेत्रे स्वयमेव नियुक्तं देवप्रियं गणपतिं कथयति। स देवः गङ्गायाः दक्षिणभागे स्थितः, क्षेत्ररक्षणे निरतश्च वर्ण्यते। माघमासे कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां तस्य विशेषपूजा विधीयते। मोदकं दिव्यं नैवेद्यरूपेण, पुष्पधूपादिभिरुपचारैश्च यथाक्रमं समर्प्य पूजनं कर्तव्यम्। एतत्पूजनफलम्—उपासकस्य विघ्नानां नोत्पत्तिः; विशेषतः क्षेत्रे निवसतः/अन्तःस्थितस्यैव एषा प्रतिज्ञा। इति प्राभासखण्डस्य प्रथमे विभागे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये गणपतिमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वित्रिंशत्तमाधिकद्विशततमोऽध्यायः इति कोलोफोने निर्दिश्यते।
Adhyaya 231
जांबवतीतीर्थमाहात्म्यम् / The Māhātmya of the Jāmbavatī Tīrtha
ईश्वरः देवीं प्रति प्राभासक्षेत्रे जाम्बवतीनद्याः समीपस्थं पुण्यदेशं निर्दिशति। सा जाम्बवती विष्णोः प्रियतमा भार्या पुराणेषु स्मृता। तत्र संवादे जाम्बवती अर्जुनं वर्तमानवृत्तान्तं पृच्छति; अर्जुनः शोकाकुलः सन् यदुवंशे महाविप्लवं निवेदयति—बलदेवस्य सात्यकेश्चादीनां प्रमुखयादवानां विनाशं तथा समस्तयादवसमुदायस्य क्षयम्, धर्मेतिहासयोः महाभङ्गरूपेण। पतिवधवार्तां श्रुत्वा जाम्बवती गङ्गातटे आत्मदाहं कृत्वा भस्म संगृह्णाति। ततः दिव्यपरिणामेन सा नदीरूपा भूत्वा समुद्रं प्रति प्रवहति; एवं सा जलधारा तीर्थत्वेन पवित्रा भवति। अत्र फलश्रुतिः—याः स्त्रियः श्रद्धया तत्र स्नानं कुर्वन्ति, तासां तद्वंशजास्त्रियश्च वैधव्यदुःखं न प्राप्नुवन्ति; यः कश्चन नरः स्त्री वा पूर्णप्रयत्नेन तत्र स्नाति, स परमां गतिं प्राप्नोतीति।
Adhyaya 232
Pāṇḍava-kūpa-pratiṣṭhā and Vaiṣṇava-sānnidhya at Prabhāsa (पाण्डवकूप-प्रसङ्गः)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरकथितं प्रभासक्षेत्रस्य माहात्म्यं प्रतिपाद्यते। वनवासकाले पाण्डवाः प्रभासं प्राप्य शान्तचित्ताः किञ्चित्कालं तत्र न्यवसन्। बहूनां ब्राह्मणानां सत्कारः कर्तुं जलस्य दूरत्वेन बाध्यते इति दृष्ट्वा द्रौपद्याः प्रेरणया आश्रमसमीपे कूपं खनित्वा जलस्रोतः प्रतिष्ठापयामासुः। अनन्तरं द्वारकातः श्रीकृष्णो यदवैः सह (प्रद्युम्न-साम्बादिभिः) प्रभासं समाययौ। स युधिष्ठिरं वरं पृच्छति; युधिष्ठिरः कूपे नित्यसन्निधिं याचते, तथा भक्ति-पूर्वकं तत्र स्नानं कुर्वन्तो जनाः कृष्णकृपया वैष्णवं पदं प्राप्नुवन्तीति मोक्षमार्गं घोषयति। ईश्वरः तदनुज्ञां दत्त्वा वरं स्थिरीकरोति, ततः श्रीकृष्णः स्वधाम प्रति प्रतस्थे। अन्ते फलश्रुतिः—तत्र श्राद्धं कृतं अश्वमेधसमं पुण्यं ददाति; तर्पण-स्नानयोः यथायोग्यं फलवृद्धिः। ज्येष्ठपूर्णिमायां सावित्रीपूजासहितं कृतं कर्म ‘परमं पदम्’ ददाति; पूर्णतीर्थफलार्थिभिः गोदानं प्रशस्यते।
Adhyaya 233
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Pandaveśvara Māhātmya—Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीम् उपदिशति—प्रभासक्षेत्रे पञ्च प्रतिष्ठितलिङ्गसमूहः प्रसिद्धः। तानि महात्मभिः पाण्डवैः स्वहस्तेन प्रतिष्ठापितानीति कथ्यतेन, तस्य क्षेत्रस्य पौराणिक-इतिहाससम्बन्धः दृढीकृतः। ततः भक्ति-युक्तया तेषां लिङ्गानां पूजनस्य फलम् उच्यते—यः श्रद्धया भक्त्या च पूजयति, स सर्वपातकैः प्रमुच्यते। एवं प्रमाणीकृतस्थले लिङ्गपूजायाः मोक्षोपायत्वं, पाण्डवसम्बन्धेन च तीर्थस्य महिमा, संक्षेपेण निरूप्यते।
Adhyaya 234
दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्य (Māhātmya of the Daśāśvamedhika Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति दशाश्वमेधिकनाम्नः प्रसिद्धतीर्थस्य उत्पत्तिं माहात्म्यं च कथयति। त्रैलोक्यविख्यातं महापातकनाशनं स्थानं दर्शयित्वा, तत्र भरतराजेन दशाश्वमेधयज्ञाः कृताः इति वर्ण्यते; स च देशं सर्वोत्कृष्टं मत्वा यज्ञैर्देवताः तर्पयामास। तुष्टाः देवाः वरं ददुः; भरतः याचते—यः कश्चिदत्र स्नानं करिष्यति स दशाश्वमेधफलमवाप्नुयात् इति। देवाः नामकीर्तिं च भूमौ प्रतिष्ठापयन्ति; ततः प्रभृति पापनाशकं तीर्थं ‘दशाश्वमेधिका’ इति लोके प्रसिद्धं भवतीति ईश्वरः प्रतिपादयति। आन्द्र-वारुणचिह्नयोर्मध्ये स्थितं शिवक्षेत्रं, महातीर्थसमूहानां मध्ये एकं पदं चैतत् इति निर्दिश्यते। फलश्रुतौ—अत्र मरणं शिवलोके सुखप्रदं, मनुष्येतरयोनिष्वपि स्थिताः प्राणिनोऽपि परां गतिं यान्तीति; तिलोदकदानं पितॄन् प्रलयपर्यन्तं तर्पयतीति च। ब्रह्मणः पूर्वयागाः, इन्द्रस्य अत्राराधनया देवराजत्वप्राप्तिः, कार्तवीर्यस्य शतयज्ञाः च स्मार्यन्ते; अत्र देहत्यागिनामपुनर्भवः, वृषोत्सर्गेण वृषस्य रोमसंख्यानुसारं स्वर्गोन्नतिः इति च परिशेषः।
Adhyaya 235
Śatamedhādi Liṅgatraya Māhātmya (Glory of the Three Liṅgas: Śatamedha, Sahasramedha, Koṭimedha)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्राभासक्षेत्रे स्थितं ‘अनुत्तरं लिङ्गत्रयम्’ अवलोकयितुं उपदिशति। तत्र दक्षिणदिशि शतमेधनाम लिङ्गं प्रतिष्ठितं, यत् शतयज्ञानां फलप्रदं कथ्यते; कार्तवीर्येण पूर्वं कृतशतयज्ञस्मरणेन तस्य माहात्म्यं वर्ण्यते, तथा तस्य प्रतिष्ठा सर्वपापभारनाशिनी इति। मध्यभागे कोटिमेधं प्रसिद्धं, ब्रह्मणा कोटिसंख्यकैः श्रेष्ठयज्ञैः समाराधितं, तत्र महादेवः ‘शङ्करः लोकहितकरः’ इति प्रतिष्ठापित इति कथ्यते। उत्तरदिशि सहस्रक्रतुः (सहस्रमेधः) लिङ्गः, शक्रेण सहस्रकर्मकृत्यैः पूजितः, देवतानां आदिदेवत्वेन महालिङ्गं प्रतिष्ठापितमिति निरूप्यते। गन्धपुष्पैः पूजनं, पञ्चामृतैः जलैश्चाभिषेकः च विधीयते; भक्ताः लिङ्गनामानुसारं फलं प्राप्नुवन्तीति प्रतिपाद्यते। पूर्णतीर्थफलार्थिभ्यः गोदानं प्रशस्यते। अन्ते तत्र ‘दशकोटितीर्थानि’ निवसन्तीति, मध्ये स्थितं त्रिलिङ्गसमूहं सर्वत्र पापनाशकं इति च निष्कर्षः।
Adhyaya 236
दुर्वासादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durvāsā-Āditya (Sūrya) at Prabhāsa
अध्यायः २३६ प्राभासक्षेत्रे ‘दुर्वासादित्य’ इति सूर्यतीर्थस्य प्रतिष्ठां महिमानं च वर्णयति। प्रथमं यात्रिकान् तत्र गन्तुं विधायते, यत्र महर्षिर्दुर्वासाः सहस्रवर्षपर्यन्तं नियमसंयमयुक्तं तपः कृत्वा सूर्योपासनां चकार। तस्य तपसा प्रसन्नः सूर्यः प्रादुरभवत्, वरं ददौ; दुर्वासाः च यावत् पृथिवी तिष्ठति तावत् तत्र नित्यनिवासं, तीर्थस्य कीर्तिं, स्थापितप्रतिमासन्निधिं च याचते। सूर्यः तदनुज्ञाय यमुनां नदीरूपेण, धर्मराजं यमं च आहूय क्षेत्रस्य रक्षणनियमनार्थं नियोजयति, विशेषतः भक्तानां गृहस्थब्राह्मणानां च परित्राणाय। ततः पवित्रभूगोलः निर्दिश्यते—यमुनायाः पातालमार्गेण प्रादुर्भावः, कुण्डस्य उल्लेखः, ‘दुन्दुभि’/क्षेत्रपालसम्बन्धश्च। तत्र स्नानस्य पितृतर्पणस्य च फलानि कथ्यन्ते। उत्तरभागे कालव्रतानि नियोज्यन्ते—माघशुक्लसप्तम्यां दुर्वासार्कपूजा, माधवमासे स्नानं सूर्यपूजा च, देवालयसमीपे सूर्यसहस्रनामपाठः। फलश्रुतौ पुण्यवृद्धिः, महापातकशमनम्, इष्टसिद्धिः, रक्षणं, आरोग्यलाभः, समृद्धिश्च प्रतिपाद्यते; अन्ते अर्धगव्युतिपर्यन्तं क्षेत्रसीमा, सूर्यभक्तिहीनानां च अनधिकारः कथ्यते।
Adhyaya 237
यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Origin of Yādava-sthala and the Māhātmya of Vajreśvara
अध्यायेऽस्मिन् शिवदेव्योः संवादरूपेण प्रभासखण्डे यादवस्थलस्योत्पत्तिः वज्रेश्वरमाहात्म्यं च निरूप्यते। ईश्वरः देवीं यादवस्थलं प्रति निर्देशयति—यत्र महती यादवसेना नष्टा। देवी कारणं पृच्छति—वासुदेवस्य पश्यतः वृष्ण्यन्धकभोजानां विनाशः किमर्थम्। तदा ईश्वरः शापक्रमं कथयति—साम्बेन स्त्रीवेषधारणेन विश्वामित्रकण्वनारदादयः मुनयः परिहासिताः; क्रुद्धैर्मुनिभिः शप्तं यत् साम्बात् कुलनाशकारकं लौहमुषलं प्रसूयेत, वचनतः रामजनार्दनौ तु तस्मिन्क्षणे परिहृताविव, तथापि कालस्य अनिवार्यादेशः सूचितः। तत् मुषलं जातं चूर्णीकृत्य समुद्रे क्षिप्तं; द्वारकायां च कालपुरुषस्य प्रभावेन घोरनिमित्तानि—समाजविपर्यासः, अशुभध्वनयः, पशुविकाराः, यागविघ्नाः, भयावहस्वप्नाश्च—धर्मोपदेशरूपेण प्रादुर्भवन्ति। कृष्णः प्रभासतीर्थयात्रां विधत्ते; यादवाः तत्रागताः मद्यपानवशात् परस्परद्वेषं वर्धयन्ति। सात्यकिकृतवर्मणोः कलहादारभ्य महाहिंसा प्रवर्तते; समुद्रतीरे जातानि शरकाण्डानि वज्रतुल्यमुषलत्वं प्राप्य परस्परं घ्नन्ति—एष एव ब्रह्मदण्डः शापश्च कालश्च कार्यरूपेण दृश्यते। दाहसंस्कारभूमयः अस्थिसञ्चयाश्च तं देशं ‘यादवस्थल’ इति प्रसिद्धं कुर्वन्ति। अनन्तरं वज्रनामकः शेषवंशजः प्रभासं समागत्य नारदोपदेशेन तपसा सिद्धिं लभते, वज्रेश्वरलिङ्गं प्रतिष्ठापयति। जाम्बवतीजले स्नानं, वज्रेश्वरपूजनं, ब्राह्मणभोजनं, षट्कोणोपहारश्च विधीयते; एतेन महती तीर्थफलप्राप्तिः, गोसहस्रदानतुल्यं पुण्यं च इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 238
Hiraṇyā-nadī-māhātmya (हिरण्यानदीमाहात्म्य) — The Glory of the Hiraṇyā River
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः हिरण्यानद्याः माहात्म्यं उपदिशति। सा पापनाशिनी, पुण्या, सर्वकामप्रदा, दारिद्र्यान्तकारिणी च इति वर्ण्यते। तीर्थयात्रायाः संक्षिप्तो विधिः कथ्यते—नदीं प्रति गमनम्, विधानेन स्नानम्, पितृणां पिण्डोदकादिकर्म, तथा नियतदानं सत्कारश्च। एवं सम्यगनुष्ठानेन यात्री अक्षयान् लोकान् प्राप्नोति, पितरश्च पापात् उद्धृताः भवन्ति। विशेषतः ‘एकस्य योग्यब्राह्मणस्य’ भोजनदानं बहूनां द्विजानां भोजनतुल्यमिति भावेन प्रतिपाद्यते—भावना, पात्रता, विधिसंयोगश्च प्रधानः। अन्ते शिवाय समर्प्य वेदविदे ब्राह्मणाय हेमरथदानं विधीयते; तस्य फलं महतीनां यात्राणां पुण्यफलसदृशमिति प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 239
नागरादित्यमाहात्म्यम् | The Māhātmya of Nāgarāditya (Nagarabhāskara)
ईश्वरः देवीं प्रति हिरण्यातीर्थसमीपे स्थितस्य सूर्यप्रतिम्नः ‘नागरादित्य’ अथवा ‘नागरभास्कर’ इति नाम्नः माहात्म्यं कथयति। आदौ उत्पत्तिकथा—यादवराजः सत्राजित् भास्करं प्रसादयितुं महाव्रतं तपश्च चकार; तस्मै स्यमन्तकं मणिं ददौ, यः प्रतिदिनं सुवर्णं प्रसूते। वरं पृष्टः सत्राजित् आश्रमे सूर्यस्य नित्यसन्निधिं याचते; तत्र तेजोमयी प्रतिमा प्रतिष्ठापिता, ब्राह्मणैः नगरवासिभिश्च रक्षणभारः स्वीकृतः, तेन क्षेत्रं ‘नागरादित्य’ इति प्रसिद्धम्। अनन्तरं फलश्रुतिः—नागरार्कस्य केवलं दर्शनमपि प्रयागे महादानतुल्यं कथ्यते। स देवः दारिद्र्य-दुःख-रोगनाशकः, सर्वव्याधीनां सत्यो वैद्यः इव निरूप्यते। हिरण्याजलेन स्नानं, प्रतिमापूजनं, शुक्लपक्षसप्तमी-व्रतं च विशेषतः संक्रान्तिसंयुक्तं, यत्र कृताः सर्वाः क्रियाः बहुगुणफलप्रदाः भवन्ति। अन्ते सूर्यस्य एकविंशतिनामस्तोत्रं (विकर्तनः, विवस्वान्, मार्तण्डः, भास्करः, रविः इत्यादि) ‘स्तवराज’ इति वर्ण्यते, यत् देहस्वास्थ्यवर्धकं। प्रातःसायं जपतः अभिलषितसिद्धिः, अन्ते च भास्करलोकप्राप्तिः इति निगद्यते।
Adhyaya 240
बलभद्र-सुभद्रा-कृष्ण-माहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Balabhadra, Subhadrā, and Kṛṣṇa)
अत्राध्याये ईश्वर उवाच इति वचनेन बलभद्र-सुभद्रा-कृष्णत्रयस्य माहात्म्यं निरूप्यते। एते त्रयः परमपुण्यप्रदाः, विशेषतः श्रीकृष्णः ‘सर्वपातकनाशनः’ इति कीर्त्यते। कल्पपरम्परास्मृत्या तेषां महिमा प्रतिष्ठाप्यते—पूर्वकल्पे हरिः अस्मिन्नेव स्थाने गात्रोत्सर्गं कृतवान्, अस्मिन् कल्पेऽपि तादृशः गात्रोत्सर्गः स्मर्यते। नागरादित्यस्य सन्निधौ ये बलभद्र-सुभद्रा-कृष्णान् पूजयन्ति, ते स्वर्गगामिनः इति फलश्रुतिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 241
शेषमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śeṣa at Mitra-vana)
अध्यायः २४१ ईश्वरवचनरूपेण प्रभासक्षेत्रे बलभद्रसम्बद्धं, शेषरूपिणं देवालयं वर्णयति। तदायतनं मित्रवने द्विगव्युतिविस्तीर्णे स्थितम्; त्रिसङ्गमतीर्थं च पातालपथेन प्राप्यते इति कथ्यते। लिङ्गाकारं महाप्रभं च तद्रूपं, रेवत्याः सह “शेष” इति प्रसिद्धं च निर्दिश्यते। ततः देशकथा—जरा नाम सिद्धः, कौलिकः, कथाभाषायां “विष्णुघातक” इति निर्दिष्टः, अत्र लयं प्राप्नोति; तदनन्तरं स्थानं शेषनाम्ना लोके विख्यातं भवति। चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां पूजनविधिः प्रदीयते; तेन गृहकल्याणं, पुत्रपौत्रसमृद्धिः, पशुधनवृद्धिः, संवत्सरपर्यन्तं सुखं च फलति। बालानां मसूरिका-विस्फोटकादिरोगेभ्यः रक्षणं च कथ्यते। सर्ववर्णाश्रमेषु प्रसिद्धं स्थानं, पशुपुष्पनानाबलिभिः शेषः शीघ्रं प्रसीदति, सञ्चितपापं च नाशयतीति तत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 242
कुमारीमाहात्म्यवर्णनम् (Kumārī Māhātmya—The Glory of the Maiden Goddess)
ईश्वरः महादेवीं प्रति कुमारीदेव्याः (देवीकुमारिकायाः) समीपे पूर्वदिग्भागे स्थितं रक्षात्मकं चरितं कथयति। रथन्तरकल्पे रुरुनाम महाऽसुरो लोकत्रासकरोऽभवत्; स देवान् गन्धर्वान् च पीडयन् तपस्विनो धर्मनिष्ठांश्च हत्वा वेदाचारं व्यच्छिनत्, पृथिव्यां स्वाध्याय-वैषट्कार-यज्ञोत्सवाः क्षीणाः। तदा देवाः महर्षयश्च तं निहन्तुं उपायं चिन्तयन्तः स्वशरीरसमुद्भूतस्वेदात् पद्मलोचनां दिव्यां कुमारिकां जनयामासुः; सा स्वकार्यं पृष्ट्वा तैः संकटनिवारणाय नियोजिता। सा हसित्वा तस्य हास्यात् पाशाङ्कुशधारिण्यः सहचर्यः प्रादुर्भूताः; ताभिः सह युद्धे रुरोः सैन्यं पराजितम्। रुरुः तामसीं मायां प्रायुङ्क्त, किन्तु देवी न मोहिताभवत्; सा शक्त्या तं विद्ध्वा सागरं प्रति पलायमानं अन्वगच्छत्, समुद्रमध्ये प्रविश्य खड्गेन शिरश्छित्त्वा चर्म-मुण्डधरारूपेण निर्गता। ततः प्रभासक्षेत्रं प्रत्यागत्य बहुरूपेण तेजस्विनी परिषदा सह स्थित्वा देवानां स्तुतिं लेभे; ते तां चामुण्डां कालरात्रिं महामायां महाकालीं/कालिकां च इत्यादि रौद्ररक्षात्मकैर्नामभिः स्तुवन्ति। देवी वरान् ददौ; देवाः याचन्ते यत् सा अस्मिन् क्षेत्रे प्रतिष्ठिता भवेत्, तस्याः स्तोत्रं जपकानां वरदं स्यात्, तथा भक्त्या उत्पत्तिकथाश्रवणेन शुद्धिं परां गतिं च प्राप्नुयुः। शुक्लपक्षे विशेषतः आश्विनमासस्य नवम्यां पूजनं शुभमिति निर्दिष्टम्। अन्ते देवी तत्रैवावस्थिताऽभवत्, देवाश्च शत्रुनिर्जिताः स्वर्गं प्रत्ययुः।
Adhyaya 243
मंत्रावलिक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Mantrāvalī Kṣetrapāla
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—ईशानदिशि स्थितं महाबलं क्षेत्रपालं कथं समुपगच्छेत्। स क्षेत्रपालः मन्त्रावलिमालया विभूषितः, हिरण्यतटे रक्षणार्थं प्रतिष्ठितः, ‘हीरकक्षेत्र’नाम्नि रत्नवत् उपक्षेत्रे विशेषतः परिपालयिता इति वर्ण्यते। ततः कालविधानं निर्दिश्यते—कृष्णपक्षस्य त्रयोदश्यां भक्तः गन्धैः पुष्पैः नैवेद्यैः बलिभिश्च तं क्षेत्रपालं सम्यगर्चयेत्। एवं विधिवत् पूजितः स देवः सर्वकामप्रदः भवति; तीर्थधर्ममर्यादायां रक्षणं च इष्टसिद्धिश्च क्षेत्रपालभक्त्या लभ्यते इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 244
Vicitreśvaramāhātmya (विचित्रेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vicitreśvara
ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—हिरण्यातीरे स्थितं विचित्रेश्वरनाम परमं शिवायतनं गच्छ। तत् क्षेत्रं महापातकनाशनं, तीर्थानां मध्ये विशिष्टं च कथ्यते। अस्य देवालयस्य उत्पत्तिः विचित्रनाम्ना यमस्य लेखकेन कृततपसा संबध्यते। स घोरं तपः कृत्वा तत्र महाराुद्रं लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। फलश्रुतौ स्पष्टं—योऽस्य लिङ्गस्य दर्शनं करोति, स यमलोकं न पश्यति; अतः प्रभासक्षेत्रे दर्शनं पापापहं मोक्षोपायं च भवति।
Adhyaya 245
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Brahmeśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं दिव्योपदेशेन संबोधयति। स तां तीर्थयात्रिकांश्च सरस्वत्याः तटे स्थितं, पार्णादित्यसम्बद्धस्य चिह्नस्य पश्चिमभागे, समीपस्थं पुण्यायतनं गन्तुं नियोजयति। तत्र प्राचीनकाले ब्रह्मणा प्रतिष्ठापितः प्रसिद्धो लिङ्गः ‘ब्रह्मेश्वर’ इति ख्यातः, यः सर्वपातकनाशनः इति स्तूयते। द्वितीयायां तिथौ तत्र स्नानं कृत्वा उपवासं कुर्यात्, जितेन्द्रियः सन् ‘ब्रह्मेश्वर’ नाम्ना देवदेवं पूजयेत्। पितॄणां तर्पणं श्राद्धं च विधाय शाश्वतं पदं प्राप्नुयात् इति फलश्रुतिः कथ्यते।
Adhyaya 246
Piṅgā-nadī-māhātmya (Glorification of the Piṅgā River)
ईश्वरः देवीं पिङ्गलीं गन्तुं उपदिशति—ऋषितीर्थस्य पश्चिमे स्थितां, पापहन्त्रीं, समुद्रगामिनीं पिङ्गानदीम्। तस्याः महिमा क्रमशः कथ्यते—केवलं सन्दर्शनं महत् पितृकर्मफलसमं; स्नानं तद्-द्विगुणं; तर्पणं चतुर्गुणं; श्राद्धं तु अपरिमितफलप्रदमिति। पुरावृत्तान्ते सोमेश्वर-दर्शनार्थं आगताः केचन ऋषयः दक्षिणदेशीयाः कृष्णवर्णा विकृताकृतयश्च, नदीतीरे श्रेष्ठे आश्रमे स्नात्वा सौन्दर्यं प्राप्य कामसदृशा बभूवुः। विस्मिताः ते ‘पिङ्गत्वं’ प्राप्तमिति उक्त्वा तस्मात् नदी ‘पिङ्गा’ इति नाम्ना प्रसिद्धा भविष्यतीति न्यवेदयन्। यः कश्चित् परया भक्त्या अत्र स्नाति, तस्य वंशे कुरूपसन्तानं न भवतीति धर्मार्थवचनं कथ्यते। अन्ते ऋषयः तटेषु विभज्य स्थित्वा, यज्ञोपवीतमात्रधारिणः तपोनिष्ठाः, तीर्थानि संस्थाप्य नामानि च दत्त्वा पावनतां प्रतिष्ठापयन्ति।
Adhyaya 247
पिंगलादित्य–पिंगादेवी–शुक्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Piṅgalāditya, Piṅgā Devī, and Śukreśvara)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति प्रभासक्षेत्रे दर्शनयोग्यानि तीर्थदेवतास्थानानि व्रतफलानि च क्रमशः निरूपयति। प्रथमं पापहरं सूर्यस्वरूपं पिङ्गलादित्यं दर्शयित्वा तस्य दर्शनं शुद्धिकरं पुण्यप्रदं च इति प्रतिपादयति। अनन्तरं पिङ्गादेवीं पार्वत्याः स्वरूपभूतां निर्दिश्य तस्याः पूजनं तत्रैव यात्रामार्गे समन्वयति। तृतीयातिथौ विशेषोपवासविधिं विधाय तेन इष्टसिद्धिः, धनपुत्रादिशुभफलप्राप्तिश्च भवतीति कथयति। अन्ते शुक्लेश्वरनामकं लिङ्गं परिचिनोति, यस्य दर्शनात् सर्वपातकविनिर्मुक्तिः स्यात् इति। एवं दर्शनं व्रतं भक्तिश्च क्षेत्रे धर्मशुद्ध्युपायत्वेन प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 248
Brahmeśvara-māhātmya (ब्रह्मेश्वरमाहात्म्य) — Origin and Merit of the Brahmeśvara Liṅga
ईश्वरः महादेवीं प्रति उपदिशति—पूर्वोक्तं ब्रह्मणा पूजितं सरस्वत्याः तटे स्थितं, पर्णादित्यस्य पश्चिमदिशि विराजमानं पुण्यक्षेत्रं गच्छेति। ततः स कारणकथां कथयति—ब्रह्मणः चतुर्विधसृष्टेः प्राक् अनिर्वचनीयवर्गा एका अद्भुतस्त्री पुराणोक्तलक्षणैः शोभिता प्रादुरभवत्। तां दृष्ट्वा ब्रह्मा कामेनाभिभूतः संयोगं याचते; तत्क्षणात् तस्य पञ्चमं शिरः पतति, गर्दभसदृशं भवति, स च कर्मदोषः सद्य एव निरूप्यते। स्वदुहितृविषये जातकामस्य गुरुत्वं ज्ञात्वा ब्रह्मा शुद्ध्यर्थं प्रभासं जगाम, यतः तीर्थस्नानं विना देहधर्मशुद्धिः न सिध्यतीति। सरस्वत्यां स्नात्वा स देवदेवं शूलिनं शिवलिङ्गरूपेण स्थापयामास, ततः सर्वमलविनिर्मुक्तः स्वधाम प्रत्यगच्छत्। अन्ते फलश्रुतिः—यः सरस्वत्यां स्नात्वा तं लिङ्गं पश्यति स सर्वपापैः प्रमुच्यते, ब्रह्मलोके पूज्यते; चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां दर्शनात् महेश्वरसम्बद्धं परमं पदं प्राप्नोति।
Adhyaya 249
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Sangameśvara Māhātmya (Glory of the Lord of the Confluence)
ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति यत् सा सङ्गमेश्वरनामकं देवं गच्छेत्। स देवः ‘गोलक’ इति अपि प्रसिद्धः, पापनाशकश्च। तस्य तीर्थस्य देशं निर्दिश्य, सरस्वती-पिङ्गयोः सङ्गमे तपःपरायणं महर्षिमुद्धालकं परिचिनोति। उद्धालकस्य घोरतपसि प्रवृत्तस्य पुरतः शिवलिङ्गं प्रादुरभवत्, भक्तेः प्रमाणरूपेण। ततः अशरीरिणी वाक् तत्र नित्यं देवसन्निधिं घोषयति, तथा लिङ्गस्य सङ्गमे प्रादुर्भावात् ‘सङ्गमेश्वर’ इति देवालयनाम स्थापयति। अथ फलश्रुतिः—यः प्रसिद्धे सङ्गमे स्नात्वा सङ्गमेश्वरं पश्यति, स परां गतिं प्राप्नोति। उद्धालकः नित्यं लिङ्गं पूजयन्, आयुषः अन्ते महेश्वरस्य धाम प्राप्य मोक्षमार्गे तीर्थभक्तेः आदर्शं दर्शयति।
Adhyaya 250
Gaṅgeśvara Māhātmya (गंगेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gaṅgeśvara Liṅga
ईश्वरः देवीं प्रति कथयति—सङ्गमेश्वरात् पश्चिमदिशि त्रिलोके विख्यातं गङ्गेश्वरनाम लिङ्गं विद्यते। तस्य माहात्म्यं श्रावयन् सः पुरावृत्तं स्मारयति—कस्मिंश्चित् महत्त्वकाले प्रभविष्णुना गङ्गा अभिषेककार्याय समाहूता। ततः सा गङ्गा पुण्यतमं क्षेत्रं ददर्श—यत्र ऋषयः सततं सञ्चरन्ति, लिङ्गैः बहुभिः समाकीर्णं, तपस्विनामाश्रमैश्च शोभितम्। शिवभक्त्या प्रेरिता गङ्गा तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। अस्य तीर्थस्य दर्शनमात्रेण गङ्गास्नानफलं लभ्यते, मनुष्यश्च सहस्राश्वमेधयज्ञसमं पुण्यं प्राप्नोतीति फलश्रुतिः। एवं स्थाननिर्देशः, गङ्गाकृतप्रतिष्ठा, तथा स्पष्टा पुण्यप्रदता—एतेन भक्तानां यात्रासूचनं शिवभक्तिश्च उपदिश्यते।
Adhyaya 251
Śaṅkarāditya-māhātmya (The Glory of Śaṅkarāditya)
ईश्वरदेव्योः संक्षिप्तसंवादे अस्याध्यायस्य निर्देशः—गङ्गेश्वरस्य पूर्वदिशि स्थितं, शङ्करेण प्रतिष्ठापितं च, ‘शङ्करादित्य’ नाम तीर्थायतनं भक्त्या पूजयेत्। विशेषतः शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां शुभकाले तत्र सम्यगुपासना विधीयते। ताम्रपात्रे रक्तचन्दनरक्तपुष्पसंयुक्तं अर्घ्यं समाहितचित्तेन निवेदयेत्। एवं कृत्वा उपासकः दिवाकरसम्बद्धं परमं लोकं प्राप्नोति, परां सिद्धिं च लभते, दारिद्र्ये न पतति। अतः तस्मिन् क्षेत्रे सर्वप्रयत्नेन शङ्करादित्यं सर्वकामफलप्रदं पूजयेदिति उपसंहारः।
Adhyaya 252
शङ्करनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Śaṅkaranātha Māhātmya—Account of the Glory of Śaṅkaranātha)
ईश्वरः देवीं प्रति कथयति यत् यात्राक्रमः त्रिलोके प्रसिद्धं पापनाशनं शङ्करनाथाख्यं लिङ्गं प्रति नेयः। तस्य माहात्म्यं वर्णयन् स भानुना (सूर्येण) महातपसा कृतं प्रतिष्ठापनं च निवेदयति, येन तत्रायतनं स्थापितम्। ततः संक्षेपेण धर्मकर्माणि निर्दिश्यन्ते—उपवासपूर्वकं महादेवपूजनम्, ब्राह्मणभोजनम्, इन्द्रियनिग्रहयुक्तं श्राद्धकर्म, तथा यथाशक्ति सुवर्णवस्त्रदानम्। अन्ते फलश्रुतिः स्पष्टा—एवं कर्ता परमं पदं/परमधाम प्राप्नोति इति।
Adhyaya 253
गुफेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gufeśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Gufeśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति दिव्योपदेशरूपेण यात्रामार्गं निर्दिशति। हिरण्यायाः उत्तरे भागे स्थितं ‘गुफेश्वर’नाम परमं तीर्थं निरूप्यते—अनुत्तरं सर्वपातकनाशनं च। तत्र देवस्य केवलं दर्शनमात्रेणापि महापापानां क्षयः, ‘कोटिहत्याः’ इवात्यन्तदुष्कृतानामपि व्यपोहनं फलश्रुत्या प्रतिपाद्यते। एवं प्राभासक्षेत्रस्य पवित्रभूगोलमध्ये गुफेश्वरस्य स्थानं, तथा तस्य मोक्षोपयोगी शुद्धिदायिनी महिमा संक्षेपेण प्रकाश्यते।
Adhyaya 254
घण्टेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ghanteśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Ghanteśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरस्योपदेशरूपेण प्राभासे ‘घण्टेश्वर’ इति पवित्रं सन्निधानं निरूप्यते। सः सर्वपातकनाशनः, देवदानवैश्च पूजनीयः, ऋषिसिद्धैश्च सेवितः, वाञ्छितार्थफलप्रदश्च इति महिमा वर्ण्यते। ततः कालविधानं कथ्यते—यः मनुष्यभक्तः सोमवारे पतितायामष्टम्यां घण्टेश्वरं सम्यगर्चयति, स वाञ्छितान् पदार्थान् प्राप्नोति, पापमुक्तश्च भवतीति। अन्ते स्कन्दपुराणे प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये घण्टेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुश्पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्याय इति कोलोफोनेन समाप्यते।
Adhyaya 255
ऋषितीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Ṛṣi-tīrtha / Rishi Tirtha)
ईश्वरः प्रभासक्षेत्रस्य समीपे प्रसिद्धं ऋषितीर्थं वर्णयति, विशेषतः पश्चिमभागं यत्र बहवो महर्षयः समागताः। अङ्गिराः गौतमोऽगस्त्यो विश्वामित्रो वसिष्ठोऽरुन्धत्या सह भृगुः कश्यपो नारदः पर्वतश्चान्ये च, संयम-एकाग्रताभ्यां ब्रह्मलोकप्राप्तये घोरं तपः कुर्वन्ति। तदा महादुर्भिक्षं क्षुत्पिपासाक्लेशश्च जायते; उपरिचर इति राजा धान्य-रत्न-स्वर्णादीनि दातुमिच्छन् ‘ब्राह्मणानां दानग्रहणं निर्दोषो जीविकोपायः’ इति वदति। ऋषयस्तु राजदानस्य दोषान्, लोभात् पतनं, सञ्चय-तृष्णयोः बन्धनं च निरूप्य सन्तोषं, अननुग्राह्यग्रहणत्यागं च प्रशंसन्ति। राजपुरुषैः उदुम्बरवृक्षेषु ‘हिरण्यगर्भ’निधयः क्षिप्ताः; तानपि ऋषयः परित्यज्य अन्यत्र जग्मुः। ते पद्मिन्यां महाह्रदे स्नात्वा पद्मनालानि (बीस) आहारार्थं संगृह्णन्ति। शुनोमुखो नाम परिव्राजकः तानि गृह्णाति धर्मविचाराय; तदा ऋषयः शपथ-शापैः स्तेयस्य नैतिकपतनं निर्दिशन्ति। स एव पुरन्दर इन्द्रः स्वस्वरूपं प्रकाश्य तेषां निःस्पृहत्वं शाश्वतलोकहेतुमिति स्तौति। अथ ऋषयः तत्र विशेषविधिं याचन्ते—यः कश्चित् आगत्य शुचिर्भूत्वा त्रिरात्रं उपवासं कृत्वा स्नात्वा पितृभ्यस्तर्पणं दत्त्वा श्राद्धं करोति, स सर्वतीर्थसमं पुण्यं लभते, अधोगतिं न याति, देवसहचर्यं च प्राप्नोति।
Adhyaya 256
नन्दादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nandāditya)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देव्या सह संवादे प्राभासक्षेत्रे नन्देन प्रतिष्ठापितस्य नन्दादित्यस्य (सूर्यरूपस्य) देवालय-स्थापनं पूजनं च अनुमोदयति। नन्दो नाम धर्मपरायणो नृपो लोकक्षेमसमृद्धियुक्तं राज्यं पालयन् कथ्यते; अनन्तरं कर्मविपाकेन स घोरकुष्ठरोगेण पीडितो भवति। कारणान्वेषणे पूर्ववृत्तान्तः—विष्णुना दत्तेन दिव्यविमानेन गत्वा स मानसरसि ब्रह्मजं दुर्लभं पद्मं ददर्श, यस्मिन्नङ्गुष्ठमात्रः तेजोमयः पुरुषोऽन्तर्निहितः। कीर्त्यर्थं तद् गृहीतुं आज्ञापयन् स्पर्शमात्रेण भैरवनिनादं श्रुत्वा तत्क्षणात् रोगग्रस्तः। वसिष्ठः तस्यार्थं व्याचष्टे—तत्पद्मं परमपावनं, लोकप्रदर्शनाभिप्रायः दोषः; अन्तःस्थितो देवः प्रद्योतनः सूर्य एव। तेन प्राभासे भास्करस्य शान्तिपूजनं विधीयते। नन्दः नन्दादित्यं प्रतिष्ठाप्य अर्घ्यादिभिरुपचारैः पूजयति; सूर्यः सद्यः आरोग्यं दत्त्वा तत्र नित्यवासं प्रतिजानाति, तथा रविवारे सप्तमीयोगे दर्शनमात्रेण परां गतिं लभन्ते इति वरं ददाति। अन्ते फलश्रुतिः—अत्र स्नानं श्राद्धं दानं च, विशेषतः कपिलागोदानं घृतधेनुदानं वा, अनन्तपुण्यप्रदं मोक्षसाधनं च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 257
त्रितकूपमाहात्म्य (Glory of the Trita Well)
ईश्वरः देवीं प्रति सौराष्ट्रदेशीयस्य विदुषः राज्ञो ब्राह्मणस्य वा आत्रेयस्य वृत्तान्तं कथयति। तस्य त्रयः पुत्राः—एकतः द्वितः च, कनिष्ठस्तु त्रितः—त्रितः शीलसम्पन्नो वेदविद्, ज्येष्ठौ तु धर्मभ्रष्टस्वभावौ। आत्रेयस्य निधनानन्तरं त्रितः नेतृत्वं गृह्णाति, यज्ञं कर्तुं ऋत्विजो निमन्त्रयति, देवान् आवाहयति; दक्षिणार्थं भ्रातृभ्यां सह प्रभासं प्रति गवां संग्रहाय प्रयाति, विद्वत्त्वात् सत्कारं दानानि च लभते। मार्गे भ्रातरौ ईर्ष्यया प्रेरितौ तं प्रति कुटिलं मन्त्रयतः। अथ भीषणो व्याघ्रः प्रादुर्भवति, गावः विक्षिप्यन्ते; भयङ्करे निर्जले कूपे समीपे अवसरं लब्ध्वा भ्रातरौ त्रितं जलरहिते गर्ते क्षिपतः, स्वयम् गवां सह निर्गच्छतः। कूपमध्ये त्रितः न विषीदति; मानसं यज्ञं विधाय सूक्तानि जपति, वालुकाभिः होमं प्रतीकात्मकं करोति। तस्य श्रद्धया देवाः तुष्टाः सन्तः वाचं ददति, सरस्वतीं च नियोजयन्ति—सा कूपं जलेन पूरयति, तेन स निर्गच्छति। तत् स्थानं ‘त्रितकूपः’ इति प्रसिद्धं भवति। अन्ते विधिः—शुचिना तत्र स्नानं, पितृतर्पणं, तिलदानं सुवर्णसहितं च प्रशस्यते। अयं तीर्थः पितृप्रियः, अग्निष्वात्त-बरहिषदादिपितृगणानां प्रियतमः इति वर्ण्यते; तस्य दर्शनमात्रेणापि जीवनान्तपर्यन्तं पापक्षयः स्यात् इति, लोकानां हितार्थं तत्र स्नानं कर्तव्यम् इति उपदिश्यते।
Adhyaya 258
शशापानतीर्थप्रादुर्भावः (Origin of the Śaśāpāna Tīrtha) / The Emergence of Shashapana Tirtha
ईश्वरः देवीं प्रति शशापानस्मृतिस्थानस्य दक्षिणे स्थितस्य पापनाशकस्य तीर्थस्य प्रादुर्भावं कथयति। समुद्रमन्थने देवैः अमृतं लब्धं, तस्य बहवो बिन्दवः पृथिव्यां पतिताः। तत्र तृषितः शशकः जलं प्रविश्य अमृतसंयुक्ते तस्मिन् ह्रदे संस्पर्शमात्रेण अद्भुतां स्थितिं प्राप, चिह्नरूपेण च दृश्यताम् अगच्छत्। देवाः मनुष्यैः पतितामृतपानात् अमरत्वप्राप्तेः शङ्कया चिन्ताकुला अभवन्। तदा निषानाथः चन्द्रः व्याधप्रहारेण पीडितः अचलः सन् अमृतं याचते; देवाः तं तस्मिन् ह्रदे पातुं निर्दिशन्ति—अत्र बह्वमृतं पतितम् इति। चन्द्रः शशकेन सह तज्जलं पीत्वा पुष्टिं तेजश्च प्राप; शशकः अमृतसंस्पर्शात् तत्रैव प्रत्यक्षचिह्नरूपेण स्थितः। अनन्तरं देवाः शुष्कं कूपाकारं खनित्वा पुनर्जलप्रादुर्भावं चकारुः। शशकेन सम्बद्धं जलं चन्द्रेण पीतमिति कारणात् तत्तीर्थं ‘शशापानम्’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्। फलश्रुतौ—तत्र स्नानं कुर्वन्तो भक्ताः महेश्वरसम्बद्धां परां गतिं यान्ति; ब्राह्मणेभ्यो अन्नदानं कुर्वन्तः सर्वयज्ञानां फलं लभन्ते; पश्चात् सरस्वती वडवाग्निसहिताऽऽगत्य तीर्थं अधिकं पावयतीति, सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानविधिः पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 259
पर्णादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Parnāditya (Sun Shrine) on the Prācī Sarasvatī
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः महादेवीं प्रति उपदिशति—प्राचीसरस्वत्याः उत्तरतीरे स्थितं पर्णादित्यं नाम सूर्यदेवतास्थानं तीर्थयात्री गच्छेत्। ततः पुरावृत्तं कथ्यते—त्रेतायुगि पर्णादो नाम ब्राह्मणः प्रभासक्षेत्रं प्राप्य घोरं तपः चकार, अहर्निशं निरन्तरभक्त्या सूर्यं धूपमाल्यचन्दनादिभिः वेदानुगतैः स्तोत्रैश्च पूजयामास। प्रसन्नः सविता प्रत्यक्षं प्रादुरभवत् वरं च ददौ। भक्तः प्रथमं दुर्लभं दर्शनानुग्रहं याचते, द्वितीयं च तत्रैव नित्यप्रतिष्ठां प्रार्थयते। सूर्यः तथास्त्विति प्रतिज्ञाय तं स्वलोकप्राप्तिं दत्त्वा अन्तर्धीयते। अन्ते तीर्थविधिः फलश्रुतिश्च—भाद्रपदे शष्ठ्यां स्नात्वा पर्णादित्यदर्शनं कृत्वा दुःखं न भवति; तस्य दर्शनस्य पुण्यं प्रयागे विधिवत् शतगवां दानफलसमं प्रोक्तम्। ये च घोररोगपीडिताः सन्तोऽपि पर्णादित्यं न जानन्ति, ते अविवेकिन इति निगद्यते—ज्ञात्वा भक्त्या तीर्थसेवनस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 260
Siddheśvara-māhātmya (Glorification of Siddheśvara)
ईश्वरः देवीं संबोध्य प्राभासक्षेत्रस्य पश्चिमभागे स्थितं सिद्धैः प्रतिष्ठापितं परमं देवस्वरूपं सिद्धेश्वरं प्रति तां प्रेषयति। सिद्धाः दिव्यभूताः समागत्य सर्वकार्येषु सिद्ध्यर्थं लिङ्गं विधिवत् अभिषिच्य प्रतिष्ठापयन्ति; तेषां घोरतपः पश्यन् शिवः प्रसन्नोऽभवत्। स तेषां अणिमाद्यैश्वर्यसमेताः विविधाः सिद्धीः प्रददौ, तत्र च स्वस्य नित्यसान्निध्यं घोषयामास। चैत्रमासस्य शुक्लचतुर्दश्यां तत्र शिवपूजां कृत्वा शिवकृपया परं पदं प्राप्यते इति कालविधानं कथ्यते। अन्ते शिवोऽन्तर्धीयते, सिद्धाः पूजां निरन्तरं कुर्वन्ति; सिद्धेश्वरस्य भक्त्या महत्सिद्धिः इष्टफलप्राप्तिश्च भवतीति नित्यं तस्य आराधनं विधीयते।
Adhyaya 261
न्यंकुमतीमाहात्म्यवर्णनम् | Nyankumatī River Māhātmya (Glorification of the Nyankumatī)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति तत्त्वोपदेशं कुर्वन् तां न्यंकुमतीनदीं प्रति निर्देशयति। शम्भुना क्षेत्रशान्त्यर्थं सा नदी पवित्रायां मर्यादायां निबद्धा इति वर्ण्यते, तत्र दक्षिणदिशि सर्वपापप्रणाशकं स्थानं निर्दिश्यते। तस्मिन् तीर्थे यथाविधि स्नानं कृत्वा अनन्तरं श्राद्धं कर्तव्यमिति, तेन पितरः नरकस्थितेर्भ्यः प्रमुच्यन्ते इति फलश्रुतिः। पुनश्च वैशाखमासे शुक्लपक्षे तृतीयायां तिल-दर्भ-तोयैस्तर्पणं कृत्वा श्राद्धं यः करोति, तस्य श्राद्धं गङ्गायां कृततुल्यं भवतीति संक्षेपेण तीर्थविधिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 262
वराहस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Varāha Svāmī Māhātmya—Account of the Glory of Varāha Svāmī)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति संक्षेपेण तत्त्वोपदेशं करोति। सा गोष्पदस्य दक्षिणभागे स्थितं वराहस्वामिनः पवित्रं तीर्थायतनं गच्छेत् इति निर्दिश्यते; तत्स्थानं ‘पापप्रणाशनम्’ इति ख्यातं, यत्र दुष्कृतक्षयः सुलभः। तत्र शुक्लपक्षस्य एकादश्यां विशेषतः पूजाकरणं महाफलप्रदं कथ्यते। एवं कृतया भक्त्या सर्वपापकक्षयः स्यात्, अन्ते च भक्तः विष्णुपदं प्राप्नोति इति फलश्रुतिः प्रतिपाद्यते। एष अध्यायः देश-काल-कर्म-फलानां संयोगेन प्राभासक्षेत्रस्य धर्ममार्गदर्शनं संक्षेपेण दर्शयति।
Adhyaya 263
छायालिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chāyā-liṅga (Shadow Liṅga)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति प्राभासक्षेत्रे स्थितस्य छायालिङ्गस्य माहात्म्यं संक्षेपेण निरूपयति। न्यङ्कुमती-तीर्थस्य उत्तरदिशि तद् लिङ्गं स्थितमिति दिग्दर्शनपूर्वकं स्थाननिर्देशः कृतः, येन पवित्रता भूगोलस्य मध्ये प्रतिष्ठाप्यते। ततः तस्य दर्शनस्य महत्फलप्रदत्वं, अद्भुतप्रभावत्वं च प्रतिपाद्यते। यः भक्त्या छायालिङ्गं पश्यति स पापैः प्रमुच्यते इति शुद्धिकथनं कथ्यते; परं महापापिनः तद् लिङ्गं न पश्यन्तीति, दर्शनं कर्म-योग्यता-नैतिकाधिकारैः सह संबध्यते। अन्ते प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये छायालिङ्गमाहात्म्यवर्णनमिति कोलोफोनेन अध्यायस्थानं निर्दिश्यते।
Adhyaya 264
नंदिनीगुफामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya (Sacred Account) of Nandinī Cave
अस्मिन्नध्याये शैवदेवीसंवादः संक्षेपेण निरूप्यते। ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे स्थितां नन्दिनीगुहां स्वभावतः पातकनाशिनीं परमपावनीं च वर्णयति। सा गुहा पुण्यशीलानां ऋषीणां सिद्धानां च निवासस्थानं समागमस्थानं च इति, तेन तस्याः क्षेत्रस्य पवित्रता प्रतिष्ठाप्यते। उपदेशस्य सारः दर्शनविधिः—यः कश्चित् तत्र गत्वा तां गुहां पश्यति, स सर्वपापैः प्रमुच्यते, चान्द्रायणव्रतस्य फलमपि प्राप्नोति इति फलश्रुतिः। एवं तीर्थदर्शनं प्रायश्चित्तव्रततुल्यं कृत्वा गुहामाहात्म्यं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 265
कनकनन्दामाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Goddess Kanakanandā)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति संक्षेपेण शैवशाक्तोपदेशं करोति। स ईशान्यदिशि स्थितां देवीम् ‘कनकनन्दा’ इति निर्दिश्य तस्याः क्षेत्रस्य महत्त्वं प्रकाशयति, सा च सर्वकामफलप्रदा इति स्तूयते। तत्र यात्राविधिः कथ्यते—चैत्रमासे शुक्लपक्षस्य तृतीयायां तिथौ विधानेन यात्रां कृत्वा तस्याः पूजनं करणीयम्। एवं देशकालविधीनां समन्वयेन यः श्रद्धया नियमेन च तीर्थयात्रां करोति, स सर्वकामानवाप्नोति इति स्पष्टा फलश्रुतिः।
Adhyaya 266
Kumbhīśvara Māhātmya (कुम्भीश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kumbhīśvara
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति उपदिशति—शरभस्थानस्य पूर्वदिशि अल्पदूरे स्थितं ‘अनुत्तरं’ कुम्भीश्वर-तीर्थं द्रष्टव्यमिति। प्राभास-क्षेत्रस्य तीर्थ-परिसरे तस्य देवालयस्य स्थानं निरूप्य, तत्र गमन-दर्शनस्य महत्त्वं संक्षेपेण प्रकाशयति। अस्य अध्यायस्य फलश्रुतिः स्पष्टा—कुम्भीश्वरस्य केवलं दर्शनमात्रेण मनुष्यः सर्वपातकैः प्रमुच्यते इति। एवं पवित्र-भूगोलः धर्म-शुद्ध्युपायत्वेन प्रतिपाद्यते। अन्ते कोलोफोने स्कन्दमहापुराणे, एकाशीतिसहस्रश्लोकात्मके, प्राभासखण्डे प्रथमे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘कुम्भीश्वरमाहात्म्य’ इति षट्षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः इति निर्दिश्यते।
Adhyaya 267
गङ्गापथ-गङ्गेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् | Glory of Gaṅgāpatha and Gaṅgeśvara
अध्यायेऽस्मिन् शैवसंवादे ईश्वरः देवीं प्रति गङ्गापथनाम तीर्थविशेषं निर्दिशति, यत्र महावेगवती गङ्गा प्रवहति तथा गङ्गेश्वरनाम शिवलिङ्गरूपेण भगवान् विराजते। गङ्गा समुद्रगामिनी, पापनाशिनी, लोके ‘उत्ताना’ इति विख्याता, त्रैलोक्यभूषणरूपा च इति वर्ण्यते। तत्र स्नानं कृत्वा गङ्गेशस्य पूजनं कर्तव्यमिति विधिः। फलश्रुत्या घोरपापैः प्रमुच्यते, बह्वश्वमेधयागसमं पुण्यं च लभते। इति स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये गङ्गापथ-गङ्गेश्वरमाहात्म्यवर्णनं समाप्तम्।
Adhyaya 268
चमसोद्भेदमाहात्म्य (Camasodbheda Māhātmya: The Glory of the Camasodbheda Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति तीर्थयात्रिकं प्रभासखण्डे प्रसिद्धं ‘चमसोद्भेद’नाम तीर्थं प्रति निर्देशयति। तस्य नाम्नः कारणं कथ्यते—ब्रह्मणा दीर्घकालं सत्रयज्ञः कृतः, तत्र देवाः महर्षयश्च चमसैः सोमं पीत्वा, भूमौ तत्स्थानं ‘चमसोद्भेद’ इति विख्यातं बभूव। ततः विधिः प्रदर्श्यते—तत्र सरस्वत्यां स्नानं कृत्वा पिण्डदानं कार्यम्। एतत्कर्मणा ‘गयाकोटिगुणं’ पुण्यं लभ्यते इति फलश्रुतिः, विशेषतः वैशाखमासे तस्य महत्त्वं प्रशस्यते। अन्ते प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्येऽस्याध्यायस्य कोलोफोनेन समाप्तिः सूच्यते।
Adhyaya 269
विदुराश्रम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Vidura’s Hermitage)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति विदुरस्य महदाश्रमं दर्शयति। स आश्रमः पवित्रतीर्थरूपः, यत्र धर्ममूर्तिमान् विदुरः रौद्रतपसा तीव्रं तपः कृतवान् इति वर्ण्यते। तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं शैवप्रवर्तनेन सम्बध्यते—तत्र महादेवस्य लिङ्गस्य प्रतिष्ठा कृता, यत् त्रिभुवनेश्वर इति ख्यातं, सर्वलोकाधिपत्यस्य स्थानीयप्रकाश इव। तत्र तस्य लिङ्गस्य दर्शनमात्रेण मनुष्यभक्ताः सर्वान् कामान् अवाप्नुवन्ति, पापोपशान्तिश्च भवतीति प्रतिपाद्यते। एतत् स्थानं विदुराट्टालक इति नाम्ना प्रसिद्धं, गणगन्धर्वसेवितं, द्वादशस्थानकयुक्तं च; महापुण्यविना तद् दुरापम्। तत्र वर्षाभावोऽपि अद्भुतक्षेत्रलक्षणतया निर्दिश्यते, अन्ते च दिव्यलिङ्गदर्शनं पापशमनाय साधनमिति निश्चीयते।
Adhyaya 270
Prācī Sarasvatī–Maṅkīśvara Māhātmya (प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्य)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीम् उपदिशति यत् प्राचीसरस्वत्याः प्रवाहदेशे मंकीश्वरनाम लिङ्गं प्रतिष्ठितम्। तत्र मङ्कणकऋषिः दीर्घं तपः कृत्वा नियमाहाराध्ययनपरः सन् हस्तात् वनस्पतिरससदृशं स्रावं दृष्ट्वा सिद्धिमात्मनि मन्यमानः प्रमुदितो नृत्यति। तस्य नृत्येन जगति विक्षोभः—पर्वतचलनं, समुद्रमन्थनं, नद्यः पथभ्रंशं, ग्रहाणां च व्यत्ययः—समभवत्; तदा देवा इन्द्रप्रमुखाः ब्रह्मविष्णुसहिताः त्रिपुरान्तकं शरणं ययुः। शिवो ब्राह्मणवेषेणागत्य कारणं पृच्छति, अङ्गुष्ठात् भस्मोत्पादनं दर्शयित्वा ऋषेः मानसं भ्रमं निवारयति, लोकव्यवस्थां च स्थापयति। मङ्कणकः शिवमहिमानं ज्ञात्वा वरं याचते—तपसो न क्षयः स्यात्; शिवः तस्य तपः प्रवर्धयति, तस्मिन् स्थले च नित्यसन्निधिं स्थापयति। अनन्तरं तीर्थविधिः फलश्रुतिश्च—प्राचीसरस्वती प्रभासे परमपुण्यदा इति स्तूयते। उत्तरतीरे मरणं पुनरावृत्तिनिवारकं, अश्वमेधसमं महत्फलं च कथ्यते। नियमस्नानात् परमा सिद्धिः ब्रह्मपदप्राप्तिश्च; पात्रब्राह्मणाय अल्पस्वर्णदानमपि मेरुसदृशफलदं; श्राद्धेन बहुपुरुषपर्यन्तं हितं; एकपिण्डतर्पणादिभिः पितरः दुर्गतितो मोच्यन्ते; अन्नदानं मोक्षमार्गसाधनं; दधि-कम्बलादिदानैः विशिष्टलोकप्राप्तिः; अशौचस्नानं गोदानफलसमं; कृष्णपक्षचतुर्दश्यां स्नानविशेषः। अकर्तृपुण्यानां दुर्लभा इयं नदी इति, कुरुक्षेत्र-प्रभास-पुष्करादीनां स्मरणं च। अन्ते शिवः सन्निधिं स्थापयित्वा निवर्तते, विष्णोः श्लोकश्च निबद्धः—धर्मसुतं प्रति अन्यतीर्थेभ्यः प्राचीसरस्वतीं वरयेत् इति।
Adhyaya 271
Jvāleśvara Māhātmya (ज्वालेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Jvāleśvara Liṅga
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रस्य समीपे स्थितस्य ज्वालेश्वरलिङ्गस्य कारणकथा वर्ण्यते। ईश्वरः कथयति—त्रिपुरारिणा शिवेन पाशुपतं शरं/अस्त्रतेजः यत्र पातितं, तत्रैव ज्वालासदृशतेजसा दीप्तत्वात् तल्लिङ्गं “ज्वालेश्वर” इति स्मर्यते; एवं पुराणकथायाः भूगोलरूपेण स्थिरीकरणं भवति। अस्य लिङ्गस्य केवलं दर्शनमात्रेणापि भक्तस्य सर्वपापक्षयः, शुद्धिः च भवतीति संक्षिप्त उपदेशः प्रदीयते। अध्यायस्य आरम्भान्ते च स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे प्रथमप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये एष २७१तमोऽध्याय इति नामनिर्देशः क्रियते।
Adhyaya 272
त्रिपुरलिंगत्रयमाहात्म्यम् | The Māhātmya of the Three Tripura Liṅgas
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः तत्त्वोपदेशरूपेण कथयति। यात्रिकं दर्शयति यत् अस्मिन्नेव पुण्यप्रदेशे प्राच्यां दिशि देव्याः सन्निधौ समीपे एकं पावनं स्थानं द्रष्टव्यम्। तत्र त्रयः प्रतिष्ठिताः लिङ्गाः दृश्यन्ते, ये महात्मनां त्रिपुराणां नामभिः प्रसिद्धाः—विद्युन्माली, तारकः, कपोलश्च। अध्यायस्य सारः देशदिशा-निर्देशेन सह देवालयपरिचयः, तथा दर्शनफलस्य प्रतिपादनम्। उक्तं यत् तेषां लिङ्गानां केवलं दर्शनमात्रेणापि भक्तः पापैः प्रमुच्यते। उपसंहारे स्कन्दमहापुराणे प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘त्रिपुरलिङ्गत्रयमाहात्म्यम्’ इति विषयः निर्दिश्यते।
Adhyaya 273
शंडतीर्थ-उत्पत्ति तथा कपालमोचन-लिङ्गमाहात्म्य (Origin of Śaṇḍa-tīrtha and the Kapālamocana Liṅga)
ईश्वरः देवीं संबोध्य शण्डतीर्थस्य माहात्म्यं प्रकाशयति—एतत् तीर्थं सर्वपापशमनं, अभिलषितफलप्रदं, अनुपमं च। पूर्वकथायां ब्रह्मा पञ्चशीर्षः आसीत्; कस्यचित् प्रसङ्गे ईश्वरः तस्य एकं शिरः छित्त्वा पातितवान्। ततो रक्तप्रवाहादिभिः तद् देशः पवित्रः अभवत्, महातालवृक्षाः समुत्पन्नाः, तेन तद् वनं तालवनत्वेन स्मृतम्। ईश्वरस्य करे कपालं लग्नं स्थितम्; तेन सः स्ववृषभश्च कृष्णवर्णतां गतौ, दोषभयात् तीर्थयात्रां चक्रतुः। अन्यत्र कापालदोषो न निवर्तते; प्रभासे तु प्राचीमुखीं सरस्वतीं दृष्ट्वा वृषभः स्नातमात्रेण श्वेतोऽभवत्, सहैव ईश्वरः हत्यापापात् विमुक्तः। तत्क्षणे कपालं हस्तात् पतितं, तत्र कपालमोचनलिङ्गरूपेण स्थानं प्रतिष्ठितम्। अथ प्राचीदेव्याः (सरस्वत्याः) समीपे श्राद्धदानविधिः कथ्यते—पितॄणां महातृप्तिः, विशेषतः आश्वयुजकृष्णपक्षचतुर्दश्यां यथाविधि, पात्रेभ्यः, अन्न-हिरण्य-दधि-कम्बलादिदानैः। वृषभस्य श्वेतत्वप्राप्त्या शण्डतीर्थनामनिर्वचनं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 274
Sūryaprācī-māhātmya (Glory of Sūryaprācī)
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे संक्षिप्तं तीर्थोपदेशं निरूप्यते। ईश्वरः महादेवीं संबोध्य सूर्यप्राचीं गन्तुं निर्देशयति; सा दीप्तिमती महाप्रभावा च वर्ण्यते। तत्र तीर्थस्य स्वरूपं पावनत्वेन प्रतिपाद्यते—सर्वपापशमनं, धर्म्यकामफलप्रदं च, नियतयात्राविधेः पुराणोक्तनीत्यानुसारतः। मुख्यकर्म स्नानमेव निर्दिष्टम्। सूर्यप्राच्यां स्नात्वा पञ्चपातकविमुक्तिः सुलभा भवतीति फलश्रुतिः कथ्यते, माहात्म्यग्रन्थेषु प्रायश्चित्तप्रशंसाया तीव्रता च दर्श्यते। उपसंहारे स्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसहस्रश्लोकसंहितायां सप्तमे खण्डे प्रभासखण्डे, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, सूर्यप्राचीमाहात्म्यवर्णनं नामाध्याय इति निर्दिश्यते।
Adhyaya 275
त्रिनेत्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Trinetreśvara (Three-Eyed Śiva)
अध्यायः २७५ त्रिनेत्रेश्वरस्य तीर्थमाहात्म्यं विधिविधानं च संक्षेपेण वर्णयति। ईश्वरः महादेवीं प्रति कथयति—ऋषितीर्थसमीपे, न्यङ्कुमत्याः तटस्य उत्तरभागे, पूर्वं मुनिभिः सेविते देशे त्रिनेत्रदेवं शिवं समुपगच्छेत्। तत्रोदकं स्फटिकसदृशं निर्मलं, मत्स्यचिह्नविशिष्टं च तीर्थस्य विशेषलक्षणं प्रोक्तम्। तत्र स्नानमात्रेण ब्रह्महत्यादिपापवर्गात् विमुक्तिः स्यादिति शुद्ध्युपदेशः। पुनश्च भाद्रपदस्य कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां व्रतं निर्दिश्यते—उपवासः, रात्रौ जागरणं च। प्रातः श्राद्धं कृत्वा विधिवत् शिवपूजनं कार्यम्। फलश्रुतौ रुद्रलोके दीर्घकालवासः, महती सूत्ररूपा कालपरिमाणेन, प्रतिज्ञायते—एवं तीर्थसेवा, व्रतानुष्ठानं, शिवाराधनं च शैवमोक्षमार्गे फलदं भवतीति।
Adhyaya 276
Devikā-tīra Umāpati-māhātmya (देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Umāpati at the Devikā Riverbank
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति ऋषितीर्थं प्रति यात्राविधानं तथा देविकातटे परमपूज्यं क्षेत्रं वर्णयति। तत्र महासीद्धिवनं नाम सिद्धारण्यं नानापुष्पफलवृक्षैः, मधुरपक्षिगीतैः, पशुभिः, गुहाभिः, गिरिभिश्च शोभते; तदेव बहुजीवसमूहस्य निवासस्थानं, यत्र देवाः, असुराः, सिद्धाः, यक्षाः, गन्धर्वाः, नागाः, अप्सरसश्च समागत्य स्तुतिं, नृत्यं, गीतवाद्यं, पुष्पवृष्टिं, ध्यानं, हर्षोन्मादलक्षणं च भक्त्या कुर्वन्ति, क्षेत्रं च लिटुर्गिक-भूमिरिव प्रकाशते। ततः स भगवान् नित्यं दिव्यस्थानं निर्दिशति—“उमापतीश्वर” इति—युगकल्पमन्वन्तरेषु सर्वदा स्वसन्निधिं प्रतिजानन्, देविकायाः शुभतटे विशेषानुरागं च प्रकाशयन्। पुष्यमासे अमावास्यायां श्राद्धकरणं विधीयते; तस्य फलश्रुतौ दानस्य पुण्यमक्षयं, दर्शनमात्रेण महापापनाशं, सहस्रब्रह्महत्यादिदोषक्षयश्चोच्यते। गोभूमिहिरण्यवस्त्रादिदानानि प्रशस्यन्ते, तत्र पितृकर्मकर्ता अतिविशिष्टपुण्यभाग् इति निगद्यते। अन्ते देवाः स्नानार्थं समागताः इति कारणात् सा नदी “देविका” इति ख्याता, अत एव “पापनाशिनी” इति च नाम्ना स्तूयते।
Adhyaya 277
Bhūdhara–Yajñavarāha Māhātmya (भूधरयज्ञवराहमाहात्म्य)
अस्मिन्नध्याये देविकातटे स्थितं पवित्रं तीर्थं निर्दिश्यते, यत्र ‘भूधर’ इति दर्शनयोग्यः। तस्य नाम्नः कारणं पुराणकथया यज्ञरूपकविचारेण च व्याख्यायते—यः वराहः पृथिवीं समुद्धृतवान्, स एव अत्र स्मर्यते, तथा च तस्य देहः विस्तरेण यज्ञाङ्गत्वेन निरूप्यते। वेदाः पादत्वेन, यूपः दंष्ट्रात्वेन, स्रुवस्रुचौ मुखवदनत्वेन, अग्निः जिह्वात्वेन, दर्भाः केशत्वेन, ब्रह्म शिरस्त्वेन इत्यादिभिः विशेषणैः वराहदेहः यज्ञसंरचनया सह एकीकृतः, एवं ब्रह्माण्डतत्त्वं यज्ञतत्त्वेन सह संधीयते। उत्तरभागे श्राद्धविधिः प्रतिपाद्यते—पुष्ये मासि, अमावास्यायाम्, एकादश्यां, ऋतुसम्बन्धे, तथा सूर्यस्य कन्याराशौ प्रवेशकाले च कर्तव्यं कर्म निर्दिश्यते। गुडयुक्तं पायसं, गुडयुक्तं हविः इत्यादि नैवेद्यभेदाः, पितृदेवताभ्यः आवाहनसंस्काराः, घृत-दधि-क्षीरादीनां पृथक् मन्त्राः, ततः विप्रभोजनं पिण्डदानं च विधीयते। फलश्रुतौ उक्तं यत् अत्र सम्यक् कृतं श्राद्धं पितॄन् दीर्घकालं तर्पयति, तथा गयाश्राद्धसमं फलम् अपि गयां न गत्वा लभ्यते; अतः अस्य तीर्थस्य मोक्षदायिनी महिमा विशेषेण प्रकाश्यते।
Adhyaya 278
देविकामाहात्म्य–मूलस्थानमाहात्म्यवर्णनम् (Devikā Māhātmya and the Glory of Mūlasthāna/Sūryakṣetra)
अध्यायेऽस्मिन् शिवदेव्योः संवादः प्रवर्तते। ईश्वरः देविकायाः रम्यतीरसमाश्रितं भास्करसम्बद्धं प्रसिद्धं स्थानं दर्शयति। देवी पृच्छति—वाल्मीकि कथं सिद्धोऽभवत्, सप्तर्षयः किमर्थं चौर्येण पीडिताः? तदा ईश्वरः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—ब्राह्मणकुले जातः कश्चित् (वैशाख/विशाख इति) जर्जरपितृमातृभरणाय गृहपालनाय चौर्यं प्रवृत्तः। तीर्थयात्रायां सप्तर्षीन् दृष्ट्वा तान् भयेनोपद्रवयति; ऋषयः समचित्ताः। अङ्गिराः धर्मप्रश्नं करोति—अधर्मार्जितधनस्य पापभारं कः सहनं करिष्यति? स चौरः पितरौ, पश्चात् भार्यां च पृच्छति; ते सर्वे पापभागं नाङ्गीकुर्वन्ति, कर्तैव कर्मफलभाक् इति कर्मनीतिं प्रतिपादयन्ति। ततः स विरक्तः सन् अपराधं निवेद्य हिंसावृत्तेः निवृत्त्युपायं याचते। ऋषयः चतुर्वर्णमन्त्रं “झाटघोट” इति निर्दिशन्ति—गुरुसंयोगेनैकाग्रचित्तेन जप्यमानं पापनाशकं मोक्षप्रदं च। दीर्घकालजपसमाधिभ्यां स स्थिरतां प्राप्नोति; कालान्तरे वाल्मीकेन देहः परिवृतः। पुनरागत्य ऋषयः वाल्मीकेन उद्धृत्य तस्य सिद्धिं ज्ञात्वा “वाल्मीकि” इति नाम ददति, रामायणरचनायाः दिव्यवाणीं च भविष्यद्वदन्ति। अनन्तरं तीर्थमाहात्म्यं निबन्ध्यते—निम्बवृक्षस्य मूलदेशे सूर्यः क्षेत्रदेवता वसति; तत् स्थानं सूर्यक्षेत्रं मूलस्थानं च कथ्यते। तत्र स्नानं, तिलतोयतर्पणं, श्राद्धं च पितॄणां उन्नतिं जनयति; जलस्पर्शमात्रेणापि पशवो लाभं प्राप्नुवन्ति। निर्दिष्टकाले कृतैः कर्मभिः किञ्चित् त्वग्दोषाः शम्यन्ते इति श्रूयते। अन्ते देवदर्शनं कथाश्रवणं च महादोषहरं इति प्रशंस्यते।
Adhyaya 279
च्यवनादित्यमाहात्म्य—सूर्याष्टोत्तरशतनाम-माहात्म्यवर्णनम् (Cāvanāditya Māhātmya—The Glory of Sūrya’s 108 Names)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति प्राभासखण्डे हिरण्यायाः पूर्वदिग्भागे स्थितं च्यवनर्षिणा प्रतिष्ठापितं च्यवनार्क-नाम परमं सूर्यस्थानं निर्दिशति। तत्र भक्तः सप्तम्यां विधिनियमयुक्तः शुचिर्भूत्वा एकाग्रचित्तेन सूर्यं स्तोतुं सूर्यस्य अष्टोत्तरशतनामानि जपेत् इति विधानं कथ्यते। ततः नामावलिः प्रवर्तते, यत्र सूर्यः कालरूपेण (कला, काष्ठा, मुहूर्त, पक्ष, मास, अहोरात्र, संवत्सर) तथा देवतारूपेण (इन्द्र, वरुण, ब्रह्मा, रुद्र, विष्णु, स्कन्द, यम) च धात्रा प्रभाकरः तमोनुदः लोकाध्यक्ष इत्यादि विश्वकार्यरूपेण च स्तूयते। स्तोत्रस्य परम्परा अपि निर्दिश्यते—शक्रेण उपदिष्टं नारदेन गृहीतं धौम्येन युधिष्ठिराय प्रदत्तं, येन स इष्टान् अर्थान् अवाप्तवान्। फलश्रुतौ नित्यपाठस्य, विशेषतः सूर्योदयकाले, महिमा उच्यते—धनरत्नसमृद्धिः, सन्तानलाभः, स्मृतिमेधावृद्धिः, शोकनिवृत्तिः, तथा अभिप्रायसिद्धिः इति, नियमभक्त्या देवसम्मतं फलम् इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 280
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Cyavaneśvara
अध्यायेऽस्मिन् शिवदेव्योः संवादेन प्रभासक्षेत्रे स्थितं च्यवनेश्वरलिङ्गं ‘सर्वपातकनाशनम्’ इति महिम्ना प्रतिपाद्यते। ततः भार्गवर्षेः च्यवनस्य पूर्ववृत्तान्तः कथ्यते—स प्रभासं प्राप्य घोरं तपः कृत्वा स्थाणुरिव निश्चलः अभवत्; वल्मीकलतान्तकादिभिः आच्छादितोऽपि तपसि स्थितः। शर्यातिराजः महतीं परिकरसमेतः तीर्थयात्रां कृत्वा पुत्र्या सुकन्यया सह आगतः। सुकन्या सखिभिः सह विचरन्ती वल्मीकं दृष्ट्वा तत्र स्थितस्य मुनेर्नेत्रे तेजोमयवस्तूनि इव मन्यमाना कण्टकेन विदारयामास। ततो मुनेः कोपात् राजसेनायां दण्डरूपो विघ्नः समभवत्—पुरीषमूत्रादिनिष्क्रमणरोधलक्षणो व्याधिः। कारणान्वेषणे सुकन्या स्वकृतं निवेदयति; शर्यातिः क्षमां याचते। च्यवनः क्षमां ददाति, किन्तु शर्तं करोति—सुकन्या मम भार्या भवतु इति; राजा तदनुमन्यते। अन्ते सुकन्यायाः आदर्शसेवा वर्ण्यते—तपस्विनं पतिं नियमेन, अतिथिसत्कारैः, भक्त्या च परिचरन्ती सा धर्ममार्गं दर्शयति; एवं क्षेत्रमहात्म्यं प्रायश्चित्तदायित्वं च निष्ठासेवा च उपदिश्यते।
Adhyaya 281
च्यवनेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Chyavaneśvara Māhātmya—Narration of the Glory of Chyavana’s Lord/Shrine)
ईश्वरः शुकन्यायाः कथां वर्णयति। सा शर्यातेर् दुहिता, महर्षेः च्यवनस्य भार्या। वनमध्ये दिव्यवैद्यौ अश्विनीकुमारौ तां दृष्ट्वा, तस्याः सौन्दर्यं प्रशंसन्तौ, जर्जरस्य च्यवनस्य अशक्तिं कथयन्तौ, तां पतिं त्यक्तुं प्रलोभयितुं प्रयतते। शुकन्या तु पतिव्रताधर्मे स्थिता, दाम्पत्यनिष्ठां प्रतिपाद्य, तयोः वचनं नाङ्गीकरोति। ततः अश्विनौ उपायं ब्रूतः—वयं च्यवनं तरुणं रूपवन्तं च करिष्यावः; ततः त्वं अस्माकं मध्ये यं वरयसे स पतिः। शुकन्या तद् च्यवनाय निवेदयति; स च अनुमन्यते। च्यवनः अश्विनौ च सरसि स्नानार्थं प्रविशन्ति, क्षणेन च समरूपाः, तेजस्विनः, तरुणाः इव निष्क्रान्ताः। शुकन्या विवेकबलेन स्वपतिं च्यवनमेव चिनोति। तुष्टः च्यवनः अश्विनोः वरं दातुं प्रतिजानाति। तौ सोमपानाधिकारं यज्ञभागं च याचेताम्, यदिन्द्रेण पूर्वं निषिद्धमिति श्रूयते। च्यवनः तयोः यज्ञे भागं सोमपानं च सिद्धयितुं स्वीकृत्य, तौ प्रसन्नौ प्रस्थितौ। च्यवनशुकन्ययोः गृहस्थधर्मः पुनः समृद्धोऽभवत्; अयं अध्यायः पतिव्रतधर्मं, धर्म्यचिकित्सायाः औचित्यं, ऋषिप्रभावेण कर्माधिकारनिर्णयं च दर्शयति।
Adhyaya 282
Chyavanena Nāsatyayajñabhāga-pratirodhaka-vajra-mocanodyata-śakra-nāśāya Kṛtyodbhava-Madonāma-mahāsurotpatti-varṇanam (Chyavaneśvara Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये भृगुवंशजस्य महर्षेः च्यवनस्याश्रमे यज्ञसमये महान् धर्मतत्त्वविवादः वर्ण्यते। च्यवनस्य पुनर्यौवन-समृद्धिं श्रुत्वा राजा शर्यातिः स्वपरिवारैः सह तत्रागत्य सत्कारं लभते। च्यवनः राज्ञे यज्ञं कर्तुं प्रतिजानीते, आदर्शं यज्ञमण्डपं च सम्यक् सज्जीकृतं भवति। सोमवितरणकाले च्यवनः नासत्ययोः अश्विनोः कृते सोमग्रहं गृह्णाति। इन्द्रः तं प्रतिषेधति—अश्विनौ वैद्यौ मनुष्यलोकसञ्चारिणौ च, अतः देवानां समं सोमभागं नार्हतः इति। च्यवनः इन्द्रं निगृह्य अश्विनोः देवत्वं लोकहितकारित्वं च प्रतिपादयन् इन्द्रस्य चेतावनीमपि अवमन्य सोमदानं प्रवर्तयति। ततः इन्द्रः वज्रेण च्यवनं हन्तुमुद्यतः, किन्तु तपोबलात् च्यवनेन तस्य बाहुः स्तब्धीकृतः। संघर्षं तीव्रयन् च्यवनः मन्त्रयुक्ताहुत्या कृत्यां जनयति; तस्य तपसः ‘मद’ इति नाम महाबलः पुरुषः प्रादुर्भवति, अतिविशालरूपः, जगदावृतनादः, इन्द्रं ग्रसितुमिव धावमानः। एषा कथा यज्ञे अधिकारनिर्णयम्, ऋत्विजः प्रभुत्वम्, देवबलप्रयोगस्य नैतिकसीमां च प्रकाशयति।
Adhyaya 283
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chyavaneśvara (Glory of the Chyavana-installed Liṅga)
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे च्यवनेश्वरनाम्नः लिङ्गस्य स्थानमाहात्म्यं विधिश्च निरूप्यते। ईश्वरवचनेन कथा प्रवर्तते—भयानकसन्निधौ शक्रः (इन्द्रः) भीतः, च्यवनो भृगुवंशीयो महातपस्वी निर्णायकाधिकारभूतः। च्यवनकृत्यैरेव अश्विनोः सोमपानाधिकारः सिद्धः; एतत् आकस्मिकं न, किन्तु ऋषेः प्रभावस्य प्रकाशनाय, सुकन्यायाश्च कुलस्य च कीर्तिस्थापनाय नियोजितमिति प्रतिपाद्यते। ततः सुकन्यया सह च्यवनस्य अस्मिन् वन्यपुण्यक्षेत्रे विहारः कथ्यते, तेन स्थापितं पापनाशनं लिङ्गं च्यवनेश्वरमिति प्रसिद्धम्। तस्य सम्यगर्चनेन अश्वमेधसमं फलं लभ्यते इति स्पष्टो विधिः। अत्रैव चन्द्रमस्तीर्थं नाम तीर्थं निर्दिश्यते, यत्र वैखानस-वालखिल्यादयः मुनयः सेवां कुर्वन्ति। पौर्णमास्यां विशेषतः अश्विनमासे विधिना श्राद्धं कृत्वा ब्राह्मणान् पृथक् भोजयेत्; तेन कोटितीर्थफलप्राप्तिः। अन्ते पाप-नाशिनीं कथामिमां श्रुत्वा जनः जन्मजन्मान्तरसञ्चितपापेभ्यः प्रमुच्यते इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 284
सुकन्यासरोमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Sukanyā-saras)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति प्राभासक्षेत्रे स्थितं सुकन्यासरः परमं तीर्थं निर्दिशति। तत्र सुकन्याया ऋषेः च्यवनस्य चाश्विनीकुमारयोश्च प्रसिद्धाख्यानं देशे नियोज्यते—च्यवनेन सहाश्विनौ तस्मिन् सरसि निमग्नौ, ततः च्यवनस्य रूपपरिवर्तनं जातं, स चाश्विनतुल्यं वपुः प्राप। स्नानप्रभावात् सुकन्याया अभिलाषः सिद्ध इति कारणेन तत् सरः “कन्यासरः” इति स्मर्यते इति नामनिर्वचनं कथ्यते। अनन्तरं फलश्रुतिरिव क्रमः—विशेषतः स्त्रीणां तत्र स्नानं, तृतीयायां विशेषेण, गृहभङ्गभयात् दीर्घजन्मपर्यन्तं रक्षणं, दारिद्र्य-वैकल्य-अन्धत्वलक्षणपतिवर्जनं च तीर्थसेवाफलरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 285
अगस्त्याश्रम-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Agastya’s Āśrama and the Glory of Gaṅgeśvara)
अध्यायेऽस्मिन् शिवदेव्योर् धर्मसंवादरूपेण तीर्थयात्राक्रमः कथ्यते। ईश्वरः देवीं न्यङ्कुमतीनदीं प्रति निर्देशयति—गोष्पदे महातीर्थे गया-श्राद्धं कर्तव्यम्, वराहदर्शनं, ततः हरेः पदं गन्तव्यम्, मातृपूजनं कृत्वा नदी-सागर-सङ्गमे स्नानं च। अनन्तरं पूर्वदिशि न्यङ्कुमतीतटे रम्ये पापहरं क्षुधाहरं च दिव्यमगस्त्याश्रमं वर्ण्यते। देवी पृच्छति—वातापिः किमर्थं निगृहीतः, अगस्त्यस्य क्रोधहेतुः कः? ईश्वरः इल्वल-वाताप्योः कपटातिथ्यकथां निवेदयति—ते ब्राह्मणान् बहुशो हत्वा पुनरुत्थापनयोजनया हिंसां कुर्वन्ति; ततो ब्राह्मणाः अगस्त्यं शरणं यान्ति। प्रभासे अगस्त्यः दैत्यौ सम्मुखीकृत्य मेषरूपेण पक्वं वातापिं भुक्त्वा तस्य पुनर्जीवनोपायं निवारयति, इल्वलं च भस्मीकृत्य धनसमृद्धं स्थानं ब्राह्मणेभ्यः ददाति; अत एव तत् क्षेत्रं ‘क्षुधाहर’ इति ख्यातिम् आप्नोति। दैत्यभक्षणजन्यदोषशान्त्यर्थं गङ्गा आहूयते; सा अगस्त्यं पावयित्वा तत्रैव प्रतिष्ठिता भवति, तस्मात् ‘गङ्गेश्वर’ इति लिङ्गस्य नाम प्रवर्तते। गङ्गेश्वरदर्शनं, स्नानं, दानं, जपश्च निषिद्धभक्षणजन्यपापविमोचनं ददातीत्यत्र तीर्थमाहात्म्यं स्पष्टं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 286
बालार्कमाहात्म्यवर्णन (Bālārka Māhātmya — Account of the Glory of Bālārka)
अस्य अध्यायस्य प्रसङ्गः प्रभासक्षेत्रस्य यात्रावर्णने देवीम् उद्दिश्य ईश्वरस्य उपदेशरूपेण प्रवर्तते। ईश्वरः यात्रिकं बालार्कतीर्थं प्रति निर्देशयति—तत् ‘पापनाशनम्’ इति प्रसिद्धम्, अगस्त्याश्रमस्य उत्तरतः अल्पदूरे स्थितम् इति च निर्दिशति। ततः नामव्युत्पत्तिः कथ्यते—पुराकाले अर्कः (सूर्यः) बालरूपेण तत्र तपः कृतवान्, अत एव तत् स्थानं ‘बालार्क’ इति नाम्ना विख्यातम्। अनन्तरं फलश्रुतिः—रविवारे तस्य दर्शनात् कुष्ठादिरोगैः न पीड्यते, बालानां रोगजन्यं दुःखं च न जायते इति। एवम् अयं खण्डः पवित्रभूगोलनिर्देशं, नामोत्पत्तितत्त्वं, तथा कालानुगुणभक्त्या आरोग्यफलप्रदं माहात्म्यं च समन्वयति।
Adhyaya 287
अजापालेश्वरीमाहात्म्यम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glory of Ajāpāleśvarī)
ईश्वरः देवीं सम्बोध्य अगस्त्यस्थानस्य समीपे स्थितं पुण्यं क्षेत्रं ‘अजापालेश्वरी’ इति तस्याः ध्यानं नयति। तत्र रघुवंशप्रसिद्धो नृपतिः अजापालः पापरोगनाशिनीं देवीं भक्त्या समाराध्य, ‘अजा-रूप’ इव व्याधीनां शमनं कृत्वा, स्वनाम्ना तां देवतां प्रतिष्ठापयामास। अस्यां माहात्म्यकथायां क्षेत्रमहिमा, राजाश्रयः, तथा पापनाशकत्वं स्पष्टं प्रतिपाद्यते। अन्ते फलश्रुतिः—तृतीयायां तिथौ विधिवत् भक्त्या पूजां कृत्वा बलं बुद्धिः कीर्तिः विद्या सौभाग्यं च लभ्यते इति।
Adhyaya 288
बालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bālārka (the ‘Child-Sun’ Shrine)
ईश्वरः देवीं प्रति मार्गवर्णनरूपेण उपदिशति—अगस्त्याश्रमात् पूर्वदिशि गव्युतिमितैः प्रमाणैः यत्र बालादित्यः/बालार्कः प्रसिद्धः स देशः। तत्र समीपस्थाः देशविशेषाः, सपाटिकासम्बद्धं स्थानं च निर्दिश्य, तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं प्रकाशयति। अथ कारणकथा—विश्वामित्रऋषिः अस्मिन् स्थाने विद्यां (पवित्रां ज्ञानशक्तिं) समाराध्य त्रयः लिङ्गान् प्रतिष्ठापयति, तथा रविरूपं देवतां स्थापयति। तस्य तपः-साधनया सूर्याद् सिद्धिं प्राप्य देवः बालादित्यः/बालार्क इति लोके विख्यातो भवति। अन्ते फलश्रुतिः—यो मनुष्यः एतं भास्करं पापचोरं दर्शनं करोति, स यावज्जीवं दारिद्र्यं न अनुभूयात्; प्रभासतीर्थयात्रायां दर्शनमेव पुण्यप्रदं कर्मेति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 289
पातालगंगेश्वर–विश्वामित्रेश्वर–बालेश्वर लिङ्गत्रयमाहात्म्य (Glory of the Three Liṅgas: Pātāla-Gaṅgeśvara, Viśvāmitreśvara, and Bāleśvara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति दक्षिणदिशि अल्पदूरे (गव्यूतिमात्रे) स्थितं पावनं तीर्थं निर्दिशति। तत्र गङ्गायाः पातालगामिनी-रूपा प्रवाहधारा वर्ण्यते, या स्पष्टं पापनाशिनीति कीर्त्यते। ततश्च विश्वामित्रमहर्षिणा स्नानार्थं गङ्गा आहूतेति आख्यानं कथ्यते; तत्र स्नानेन सर्वपापविमोचनं भवतीति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं गङ्गेश्वर–विश्वामित्रेश्वर–बालेश्वर इति लिङ्गत्रयस्य माहात्म्यं निरूप्यते; तेषां दर्शनमात्रेण इष्टसिद्धिः, पापक्शयः, कामप्राप्तिश्च फलरूपेण निर्दिष्टा।
Adhyaya 290
Kuberanagarotpatti and Kubera-sthāpita Somanātha Māhātmya (Origin of Kuberanagara and the Glory of the Somanātha Liṅga Installed by Kubera)
अध्याये शिवदेव्योः संवादः। शिवः प्रभासे न्यङ्कुमतीतीरे स्थितं कुबेरसम्बन्धिनं परमं क्षेत्रं दर्शयति, यत्र पूर्वं कुबेरः धनदत्वं प्राप्तवान्। देवी पृच्छति—कथं ब्राह्मणः स्तेयवृत्तिं प्राप्य पश्चात् कुबेरत्वं लभते? तदा शिवः देवशर्मणो नाम ब्राह्मणस्य पूर्ववृत्तान्तं कथयति—गृहकर्मासक्तः स लोभात् धनान्वेषणाय गृहं त्यक्तवान्; तस्य भार्या चञ्चलशीलाऽभवत्। तयोः दुह्सह इति पुत्रोऽपि दुष्टसंयोगे जातः, व्यसनैः पीडितः समाजात् परित्यक्तश्चाभवत्। स पुत्रः शिवमन्दिरे स्तेयार्थं प्रविष्टः; प्रायः निर्वाणदीपवर्तिकासम्बन्धेन अनायासेन दीपसेवां कृत्वा सेवकेन दृष्टः, भयात् पलायितः, रक्षकैः हतः। स गान्धारे सुदुर्मुख इति दुष्टराजा भूत्वा, अधर्मे स्थितोऽपि कुलपरम्परागतलिङ्गस्य अमन्त्रकं नित्यपूजनं, विशेषतः दीपदानं च अकरोत्। मृगयायां पूर्वसंस्कारात् प्रभासं प्राप्तः, न्यङ्कुमतीतीरे संग्रामे निहतः; शिवपूजनप्रभावात् पापक्षयः कथ्यते। ततः स तेजस्वी वैश्रवणः (कुबेरः) भूत्वा न्यङ्कुमतीसमीपे लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य महादेवस्य विस्तीर्णं स्तोत्रं जगौ। शिवः प्रादुर्भूय सख्यं, दिक्पालपदं, धनाधिपत्यं च वरान् ददौ, तच्च क्षेत्रं ‘कुबेरनगर’ इति ख्यातिं गमिष्यतीति न्यगदत्। पश्चिमदिशि प्रतिष्ठितं लिङ्गं सोमनाथ इति (उमानाथसम्बन्धेन) स्मर्यते। फलश्रुतौ—श्रीपञ्चम्यां विधिवत् पूजया सप्तकुलपर्यन्तं स्थिरा लक्ष्मीः प्राप्यते इति।
Adhyaya 291
भद्रकालीमाहात्म्यवर्णनम् (Bhadrakālī Māhātmya Description)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः ‘कौबेरसंज्ञक’स्थानस्य उत्तरदिशि स्थितं भद्रकालीदेव्याः पवित्रं क्षेत्रं निर्दिशति। सा देवी वाञ्छितार्थप्रदायिनी, वीरभद्रसहिता, दक्षयज्ञविध्वंसकार्ये प्रवृत्ता च इति प्रसिद्धा। ततः चैत्रमासस्य तृतीयायां तिथौ देव्याः पूजनं विशेषतः विधीयते। चामुण्डारूपाणां बहुविधं पूजनं कृत्वा भक्तः सौभाग्यं विजयम् लक्ष्मीसमागमं च लभते इति फलश्रुतिः कथ्यते; एवं स्थानकालविशेषेण स्मृतकथां व्यवहारपूजाविधौ परिणमयति।
Adhyaya 292
भद्रकालीबालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhadrakālī and Bālārka (Solar Installation)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः कौर्वव-संज्ञकात् परे उत्तरदिग्भागे स्थितस्य तीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। तत्र देवी भद्रकाली घोरं तपः कृत्वा परमभक्त्या रविं/सूर्यं संस्थापयामास। रविवारे साप्तम्यां च विशेषतः पूजनकालः निर्दिश्यते; रक्तपुष्पैः रक्तचन्दनादि-लेपनैश्च अर्चनं प्रशस्यते। भक्त्या कृतं पूजनं कोटियज्ञफलप्रदं, वात-पित्तजन्यरोगानां तथा बहुविधव्याधीनां निवर्तकं च इति फलश्रुतिः। अन्ते तीर्थफलसम्पूर्णतां इच्छद्भिः तस्मिन्नेव स्थाने अश्वदानं कर्तव्यमिति विधीयते; एवं देवालयपूजा, कालविशेषानुष्ठानं, दानं च एकीकृतधर्मकर्मरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 293
कुबेरस्थानोत्पत्तौ कुबेरमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Kubera’s Station and its Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः कुबेरसम्बद्धं पवित्रं स्थानं तत्त्वतः प्रकाशयति। क्षेत्रन्यासे नैरृत्यदिशि कुबेरस्थानं निर्दिश्यते, तत्र कुबेरस्य स्वयम्भू-स्थितिः सर्वदारिद्र्यनाशिनी इति प्रतिपाद्यते। पञ्चमी-तिथौ गन्ध-पुष्प-अनुलेपनादिभिः विशेषपूजनं विधीयते। अष्टमकरसम्बद्धैः निधानैः अलङ्कृतं तद्-स्थानं वर्ण्यते। देश-काल-द्रव्य-समन्वितेन भक्त्या पूजकः निरविघ्नं निधानप्राप्तिं, अतुलां धनसमृद्धिं च लभते इति फलश्रुतिः कथ्यते।
Adhyaya 294
Ajogandheśvara-māhātmya (अजोगन्धेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Ajogandheśvara at Puṣkara
अध्यायोऽयं शिवदेव्योः संवादरूपः। ईश्वरः देवीं कुबेरदिग्भागस्य पूर्वे स्थितं पुण्यं पुष्करं तीर्थविशेषं दर्शयति। देवी पृच्छति—कथं कश्चित् कैवर्तो मत्स्यघाती दुष्कृतकर्मा सन् सिद्धिमवाप? तदा ईश्वरः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—माघमासे शीतपीडितः स कैवर्तः आर्द्रजालं वहन् पुष्करक्षेत्रं प्रविश्य लतावृक्षावृतं शैवप्रासादं ददर्श। उष्णतार्थं प्रासादमारुह्य ध्वजस्तम्भस्य शिखरे स्वजालं सूर्यतापेन शोषयितुं प्रसारयामास; प्रमादात् पतितः शिवक्षेत्रे सहसा मृत्युमाप। कालान्तरे तज्जालं ध्वजं बद्ध्वा शुभत्वहेतुरभवत्; ‘ध्वजमाहात्म्येन’ स पुरुषः अवन्त्यां ऋतध्वज इति विख्यातो राजा भूत्वा राज्यं चकार, देशान् विचचार, भोगांश्चानुभूतवान्। पश्चात् जातिस्मरत्वं प्राप्य प्रभासक्षेत्रं प्रत्यागत्य अजोगन्धसम्बद्धं देवालयसमूहं निर्माय/जीर्णोद्धार्य, कुण्डसमीपे ‘अजोगन्धेश्वर’नाम महालिङ्गं प्रतिष्ठाप्य दीर्घकालं भक्त्या पूजयामास। अत्र तीर्थविधिः—पुष्करे पश्चिमकुण्डे ‘पापतस्करे’ स्नानं, ब्रह्मणः पुरा कृतयज्ञानुस्मरणं, तीर्थावाहनं, अजोगन्धेश्वरलिङ्गस्य स्थापना/पूजनं, तथा श्रेष्ठब्राह्मणाय सुवर्णपद्मदानं। फलश्रुतिः—गन्धपुष्पाक्षतैः सम्यक् पूजनात् सप्तजन्मार्जितपापेभ्योऽपि विमुच्यते।
Adhyaya 295
चन्द्रोदकतीर्थमाहात्म्य–इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Candrodaka Tīrtha and the Indreśvara Shrine)
ईश्वरः देवीं प्रति ईशानदिशि स्थितं पवित्रं क्षेत्रं वर्णयति—गव्यूतिमितदूरे श्रेष्ठम् इन्द्रस्थानं, चन्द्रसरसः चन्द्रोदकजलैश्च सम्बद्धम्। तस्योदकस्य प्रभावः कथ्यते—जरानाशनं दारिद्र्यहरणं च; चन्द्रवृद्धिक्षयेण तीर्थस्यापि वृद्धिह्रासौ भवतः, तथापि पापयुगेऽपि तद् दृश्यते। तत्र स्नानं महापातकभारिणामपि अल्पविचारेण निर्णायकं प्रायश्चित्तं भवतीति फलश्रुतिः। अनन्तरं अहल्यागौतमशापसम्बद्धे महादोषे इन्द्रस्य पूर्ववृत्तान्तः स्मार्यते—स बहुदानैः सह पूजां कृत्वा सहस्रवर्षाणि शिवं प्रतिष्ठापयामास। सा प्रतिष्ठिता मूर्तिः ‘इन्द्रेश्वर’ इति नाम्ना प्रसिद्धा, सर्वापराधविनाशिनी च। अन्ते यात्राक्रमः—चन्द्रतीर्थे स्नात्वा पितृदेवताभ्यः तर्पणादि कृत्वा इन्द्रेश्वरं पूजयेत्; ततः निःसन्देहं पापनिर्मुक्तिं लभते।
Adhyaya 296
ऋषितोयानदीमाहात्म्यवर्णन (Māhātmya of the Ṛṣitoyā River)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः प्राभासखण्डे देवकुलनाम पवित्रं क्षेत्रं वर्णयति। तदाग्नेयदिशि गव्यूतिमितदूरे स्थितं, पुरा देवर्षिसमागमैः पावनं जातम्; पूर्वं प्रतिष्ठापितस्य लिङ्गस्य प्रभावात् तस्य नाम प्रमाणीकृतं भवति। अनन्तरं पश्चिमदिशि ऋषितोया नदी निरूप्यते—सा ‘ऋषीणां प्रिया’ सर्वपापप्रणाशिनी च। तत्र यथाविधि स्नात्वा पितृभ्यः तर्पणादिकं कृत्वा दीर्घकालं पितृसन्तोषः सिध्यतीति विधिः। दानधर्मोऽपि कथ्यते—आषाढस्य अमावास्यायां सुवर्णं, अजिनं, कम्बलं च दत्तं पुण्यं पौर्णमासीपर्यन्तं षोडशगुणं वर्धते। अन्ते फलश्रुत्या एतेन तीर्थसेवया दानस्नानतर्पणैश्च सप्तजन्मसञ्चितान्यपि पापानि नश्यन्ति, मोक्षश्च लभ्यते।
Adhyaya 297
ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Ṛṣitoyā at Mahodaya)
देवी ईश्वरं पप्रच्छ—ऋषितोया नाम पवित्रजलस्य उत्पत्तिः कीदृशी, कीर्तिः कथं, तथा शुभे देवदारुवने सा कथं प्राप्तेति। ईश्वर उवाच—बहवो तपस्विनो ऋषयः, देशीयजलानां कर्मानन्दप्रदत्वे महतीनां नदीनां तुल्यतां न पश्यन्तः, ब्रह्मलोकं गत्वा ब्रह्माणं स्रष्टारं पालयितारं संहर्तारं च स्तुतिभिः स्तुत्वा, अभिषेकयोग्यां पापनाशिनीं नदीं याचन्ते। तदा ब्रह्मा गङ्गायमुनासरस्वत्यादीनां देहधारिणीनां नदीदेवतानां निरीक्षणं कृत्वा, ताः सर्वाः करुणया स्वकमान्डलौ संगृह्य पृथिव्यां विससर्ज। तदुदकं लोके ‘ऋषितोया’ इति ख्यातं, ऋषिप्रियं सर्वपापनाशनं च, देवदारुवनं प्राप्य वेदविद्भिः ऋषिभिः समुद्रं प्रति नीतम्। अस्याः सर्वसुलभत्वं कथ्यते, तथापि महोदय-महातीर्थ-मूलचाण्डीशसमीपे त्रिषु स्थानेषु दुर्लभलाभत्वं निर्दिश्यते। प्रातः गङ्गा, सायं यमुना, मध्याह्ने सरस्वती इत्यादि कालानुसारिणी नदीप्रवाहसमता स्नान-श्राद्धविध्यर्थं प्रदर्श्यते; फलश्रुतिः—सर्वपापक्षयः, इष्टसिद्धिश्च।
Adhyaya 298
गुप्तप्रयागमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gupta-Prayāga (Hidden Prayāga)
अध्यायेऽस्मिन् पार्वती प्रभासे सङ्गालेश्वरसमीपे तीर्थराजस्य प्रयागस्य तथा गङ्गायमुनासरस्वत्याः स्थितिं कथं स्यात् इति पृच्छति। ईश्वरः पूर्वं दिव्यसभायां लिङ्गसम्बद्धे प्रसङ्गेऽसंख्ये तीर्थाः समागताः, तेषु प्रयागः स्वात्मानं निगूढं कृत्वा ‘गुप्त’ इति ख्यातिमगात् इति व्याचष्टे। ततः क्षेत्रस्य पवित्र-भूगोलः कथ्यते—पश्चिमे ब्रह्मकुण्डः, पूर्वे वैष्णवकुण्डः, मध्ये रुद्र/शिवकुण्डः; तथा त्रिसङ्गमाख्ये स्थाने गङ्गायमुनयोः सङ्गमे सरस्वती सूक्ष्मा निगूढा मध्ये प्रवहतीति वर्ण्यते। कालनिर्देशेन सह स्नानस्य क्रमशः शुद्धितत्त्वं प्रतिपाद्यते—मानसिकवाचिककायिकदोषान्, सम्बन्धदोषान्, गुह्योपपातकान् च स्नानैः क्षीयन्ते; पुनःपुनः स्नानं कुण्डाभिषेकश्च महादोषानपि शमयतीति श्रूयते। मातृणां पूजनं विशेषतः कृष्णपक्षचतुर्दश्यां दानैः सह विधीयते, तदनुचरभूतभयशमनाय। श्राद्धं पितृमातृवंशोद्धारकं प्रशंस्यते, यात्राफलसम्पूर्ण्यर्थं वृषदानं च निर्दिश्यते। अन्ते फलश्रुतिः—एतन्माहात्म्यं श्रुत्वा श्रद्धया अनुमोद्य शङ्करधामप्राप्तिः सिध्यतीति।
Adhyaya 299
माधवमाहात्म्यवर्णनम् | Mādhava Māhātmya (Glorification of Mādhava at Prabhāsa)
ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे दक्षिणदिग्भागे किंचित् स्थितं माधवदेवालयं वर्णयति। तत्र देवः शङ्खचक्रगदाधरः साक्षाद् विष्णुरूपेण प्रतिष्ठित इति निर्दिश्यते। शुक्लपक्षस्य एकादश्यां जितेन्द्रियः भक्तः उपवासं कृत्वा चन्दनगन्धैः पुष्पैः लेपनैश्च विधिवत् पूजयेत्; तेन अपुनर्भवस्वरूपं परमं पदं प्राप्यते इति कथ्यते। ब्रह्मणा प्रोक्ता गाथा विष्णुकुण्डे स्नानं कृत्वा माधवपूजनं हरिसन्निधौ, यत्र हरिः स्वयमेव परं शरणं, तत्प्राप्तये साक्षात् मार्ग इति प्रमाणयति। अन्ते अस्य वैष्णवमाहात्म्यस्य फलश्रुतिः संक्षेपेण—सर्वपुरुषार्थप्रदं सर्वपापनाशनं च—इति निगद्यते; एषा कथा श्रद्धालूनां कृते धर्मोपदेशरूपा पूजाविधिरूपा च भवति।
Adhyaya 300
संगालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Sangāleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Sangāleśvara)
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासक्षेत्रस्य उत्तरभागे वायव्यदिशि स्थितं सङ्गालेश्वरलिङ्गं “सर्वपातकनाशनम्” इति विशिष्य वर्ण्यते। ईश्वरः कथयति यथा ब्रह्मा विष्णुः शक्रः लोकपालाः आदित्याः वसवश्च तत्र लिङ्गपूजां कृत्वा, देवसमूहस्य सङ्गमेन प्रतिष्ठितत्वात् भुवि “सङ्गालेश्वरः” इति नाम भविष्यतीति नामकरणकारणं न्यवेदयन्। मानवस्य तत्र पूजया वंशे समृद्धिः, दारिद्र्याभावश्च भवतीति, केवलदर्शनं च कुरुक्षेत्रे सहस्रगोदानफलसमं इति फलश्रुतिः। अमावास्यायां स्नानानन्तरं क्रोधवर्जितं श्राद्धं कर्तव्यम्; तेन पितरः दीर्घकालं तृप्यन्तीति। क्षेत्रपरिमाणं अर्धक्रोशपर्यन्तं परिक्रमणरूपेण निर्दिष्टं, कामदं पातकनाशनं च। अस्य महापुण्यतीर्थस्य सीम्नि ये प्राणिनः म्रियन्ते—उत्तमा मध्यमाश्च—ते परां गतिं यान्ति; ये उपवासेन देहत्यागं कुर्वन्ति ते परमेश्वरे लीयन्ते। हिंसामृत्युः, आकस्मिकमरणं, आत्मघातः, सर्पदंशः, अशौचमरणं च इह अपुनर्भवप्रदं भवतीति प्रतिपाद्यते। षोडशश्राद्धैः, वृषोत्सर्गेण, ब्राह्मणतर्पणेन च मोक्षः सिध्यतीति, अन्ते च अस्य माहात्म्यश्रवणेन पापशोकदुःखानां नाश इति संक्षिप्ता फलश्रुतिः।
Adhyaya 301
Siddheśvara-māhātmya (Glory of Siddheśvara)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरदेव्योर् धर्म्यः संवादः संक्षेपेण प्रवर्तते। प्रभासक्षेत्रसमूहे सिद्धेश्वरं श्रेष्ठं लिङ्गस्थानं निर्दिश्य तस्य समीप्यं दिग्विन्यासश्च कथ्यते। देवैः शीघ्रं सङ्गालेश्वरनाम शिवलिङ्गं प्रतिष्ठापितम्; अनन्तरं सिद्धगणैः सिद्धेश्वरः सर्वसिद्धिप्रदः प्रतिष्ठाप्य स्तुतश्च। शिवः वरं ददाति—यो नियमेन आगत्य स्नानं कृत्वा सिद्धनाथं पूजयति, जपं च करोति, विशेषतः शतरुद्रीयं, अघोरमन्त्रं, महेश्वरगायत्रीं च, स षण्मासाभ्यन्तरे सिद्धिं तथा अणिमाद्यैश्वर्यसम्पदं प्राप्नोति। आश्वयुजकृष्णपक्षे चतुर्दश्यां महानीशायां निर्भयः स्थिरचित्तः साधकः विशेषतः सफलतां लभते। इदं माहात्म्यं पापनाशनं सर्वकामफलप्रदं चेति फलश्रुत्या समाप्यते।
Adhyaya 302
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara—Account of the Shrine’s Glory
ईश्वरः देवीं प्रति वदति—प्रभासक्षेत्रे गन्धर्वेश्वरनामकं परमं शिवायतनं गन्तव्यमिति। तत्र लिङ्गं उत्तरदिक्भागे धनुषां पञ्चके स्थितम् इति मार्गनिर्देशोऽपि निगद्यते, यथा तीर्थयात्री सूक्ष्मयात्राक्रमं ज्ञातुं शक्नोति। तस्य दर्शनमात्रेण जनो रूपवान् भवतीति देहपरिवर्तनफलम् उक्तम्। गन्धर्वैः प्रतिष्ठापितं लिङ्गमिति पवित्रप्रभवः कथ्यते। स्नात्वा तत्र सकृदेव सम्यक् सम्पूज्येत—एष न्यूनोऽपि पूर्णो विधिः। एवं कृत्वा सर्वान् कामान् अवाप्नोति, तथा रक्तकण्ठत्वं शुभलक्षणं प्राप्नोतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 303
Sangāleśvara–Uttareśvara Māhātmya (संगालेश्वरमाहात्म्य–उत्तरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्)
अध्यायः ३०३ ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—उत्तरदिशि गन्तव्यं, तत्र ‘उत्तमदेवता’ वर्तते यस्य पूजनं महापातकनाशनं कथ्यते। तस्य देवतायाः पश्चिमे श्रेष्ठं लिङ्गं दृश्यते, यत् शेषप्रमुखैर्नागैः घोरतपसा प्रतिष्ठापितम्। तत्र नागपूजितस्य देवस्य आराधनेन जीवितपर्यन्तं विषदोषो न बाधते, सर्पाश्च प्रसन्ना भूत्वा हिंसां न कुर्वन्ति—इति रक्षात्मकधर्मभावः प्रतिपाद्यते। अतः मनुष्यैः सर्वप्रयत्नेन तल्लिङ्गं पूजनीयम् इति विधिः। पश्चिमभागे पुण्ये गङ्गातीरे बहवो लिङ्गाः ऋषिभिः प्रतिष्ठापिताः इति स्थलसम्बन्धोऽपि कथ्यते। तेषां दर्शनपूजाभ्यां सर्वपापविनाशः, सहस्राश्वमेधयज्ञतुल्यं पुण्यं च लभ्यते—इति फलश्रुतिरूपेण तीर्थयात्रायाः महिमा निरूप्यते।
Adhyaya 304
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-Māhātmya near Saṅgāleśvara)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः संवादस्य प्रास्ताविकः, ईश्वरः पार्वत्यै प्रभासे सङ्गालेश्वरसमीपे त्रिपथगामिन्या गङ्गायाः प्रादुर्भावं वर्णयति। पार्वती द्वौ विस्मयौ पृच्छति—कथं तत्र गङ्गा आगता, कथं च त्रिनेत्रमत्याः सन्ति। ईश्वरः कारणकथां कथयति—महादेवसम्बद्धशापप्रसङ्गे निमग्नाः केचन ऋषयः पश्चात्तापेन सङ्गालेश्वरे घोरं तपः कृत्वा पूजां चक्रुः। तेषां भक्त्या प्रसन्नः शिवः लोकनिदर्शनार्थं त्रिनेत्रचिह्नं ददौ, गङ्गां चाभिषेकाय आनयितुं वरं दत्तवान्। तत्क्षणं गङ्गा प्रादुरभवत्, मत्स्यैः सह; ऋषीणां दर्शनात् तेऽपि मत्स्याः शिवानुग्रहात् त्रिनेत्रा अभवन्। अथ कुण्डस्नानस्य फलमुक्तं—तत्र स्नानात् पञ्चपातकविमोचनम्। अमावास्यायां स्नात्वा सुवर्णगोवस्त्रतिलान् ब्राह्मणाय दत्त्वा शिवकृपाचिह्नरूपेण ‘त्रिनेत्रत्वं’ प्राप्नोतीति। एषा कथा श्रवणमात्रेण पुण्यदा, इष्टफलप्रदा च इति उपसंहरति।
Adhyaya 305
Nārada-Āditya Māhātmya (Glory of Nāradaāditya)
अस्मिन्नध्याये शिवदेव्योः संवादरूपेण प्रभासक्षेत्रे ‘नारदादित्य’ इति सूर्यायतनस्य माहात्म्यं निरूप्यते। तत्र दर्शनमात्रेण जरानाशो दारिद्र्यहरणं च सिध्यतीति सoteriology निर्दिश्यते। देवी पृच्छति—कथं नारदः जरया ग्रस्तः? तदा शिवः द्वारवत्यां वृत्तान्तं कथयति—कृष्णपुत्रः साम्बः नारदं यथोचितं न नमस्कृत्य तेनोपदिष्टः; साम्बः तपस्विजीवनं निन्दन् क्रोधात् नारदं ‘जराधीनो भव’ इति शशाप। जरया पीडितो नारदः शुचौ विविक्ते देशे गत्वा रम्यां सूर्यप्रतिमां प्रतिष्ठाप्य ‘सर्वदारिद्र्यविनाशक’ इति ध्यायन् स्तोत्रैः सूर्यं स्तौति—ऋक्सामस्वरूपं, निर्मलज्योतिः, सर्वव्यापिकारणं, तमोनाशकं च। प्रसन्नः सूर्यः प्रत्यक्षो भूत्वा वरं ददौ—नारदः पुनर्यौवनदेहं प्राप। अपि च रविवारे सप्तमीसंयुक्ते दिने सूर्यदर्शनं कृत्वा रोगभयविमुक्तिः स्यादिति नियमः कथ्यते। अन्ते अस्य तीर्थस्य पापनाशकत्वं फलश्रुत्या दृढीकृतम्।
Adhyaya 306
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Sāmbāditya: Sāmba’s Sun-Worship at Prabhāsa)
ईश्वरः प्रभासक्षेत्रस्य उत्तरभागे पापनाशकं सांबादित्यं नाम तीर्थं वर्णयति। जाम्बवत्याः पुत्रः साम्बः पितुः क्रोधशापेन पीडितः सन् विष्णुमुपास्य शरणं याचते। विष्णुः तं प्रभासे ब्रह्मभागं, ऋषितोयायाः रम्यतीरे ब्राह्मणैः शोभितं, गन्तुं निर्दिश्य तत्र सूर्यरूपेण वरं दास्यामीति प्रतिजानाति। साम्बः तत्र गत्वा भास्करं बहुभिः स्तोत्रैः स्तौति, नारदतपःस्थलभूतं ऋषितोयातटं च प्राप्नोति। देशीयब्राह्मणाः ब्रह्मभागस्य पवित्रतां प्रमाणयन्ति, तस्य संकल्पं च अनुमोदयन्ति; ततः स नित्यपूजां तपश्च आरभते। विष्णुः देवकार्यविभागं स्मारयति—रुद्रः ऐश्वर्यदः, विष्णुः मोक्षदः, इन्द्रः स्वर्गदः, आपः पृथिवी भस्म च शोधकानि, अग्निः परिवर्तनकर्ता, गणेशः विघ्नहर्ता—परं दिवाकर एव आरोग्यस्य श्रेष्ठं दाता इति। शापबाधया सामान्यवराः न सिध्यन्तीति विष्णुः सूर्यरूपेण प्रादुर्भूय साम्बं कुष्ठाद् विमोचयति, शुद्धिं च ददाति। साम्बः तत्र नित्यसन्निधिं याचते; सूर्यः देहशुद्धिं प्रतिज्ञाय व्रतमुपदिशति—रविवारे या सप्तमी भवति तस्यां उपवासः, रात्रौ जागरणं च। श्रद्धया स्नानं, रविवारे सांबादित्यपूजा, समीपस्थे पापनाशककुण्डे श्राद्धं ब्राह्मणभोजनं च कृत्वा आरोग्यं धनं सन्तानं कामसिद्धिं सूर्यलोकसम्मानं च लभ्यते; तस्य वंशे कुष्ठादिरोगाः पापजाश्च न जायन्ते।
Adhyaya 307
अपरनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Apara-Nārāyaṇa)
अध्यायः ३०७ ईश्वरवचनं वर्णयति—पूर्वोक्तसाम्बादित्यस्य किञ्चिद् पूर्वदिशि ‘अपरनारायण’ इति दिव्यं स्थानं विद्यते। तत्र सूर्यः विष्णुस्वरूप इति प्रतिपाद्यते; भगवानेव वरदानार्थं ‘अपर’ इति परं/अन्यं रूपं धारयति, तस्मादस्य नाम्नः ‘अपर’ इति कारणं निरूप्यते। अनन्तरं विधिनिर्देशः—तत्र पुण्डरीकाक्षस्य वidhānataḥ पूजनं कर्तव्यम्, विशेषतः फाल्गुनमासस्य शुक्लपक्षे एकादश्यां। फलश्रुतिः स्पष्टा—सर्वपापनाशः, सर्वेष्टसिद्धिश्च; एवं स्थान-देवता-काल-कर्म-फलरूपो धर्ममार्गः संक्षेपेण प्रदर्श्यते।
Adhyaya 308
मूलचण्डीशोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin-Glory of Mūla-Caṇḍīśa and the Taptodaka Kuṇḍa)
ईश्वरः देवीं प्रति त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धस्य मूलचण्डीश-लिङ्गस्य माहात्म्यं कथयति। पूर्वं देवदारुवने सः Ḍiṇḍि-नाम्ना भिक्षुक-तपस्वि-रूपेण प्रादुरभवत्; तेन मुनयः क्षोभिताः क्रोधात् शापं ददुः, तस्मात् प्रमुखं लिङ्गं पतितम्। ततः शुभलक्षण-हान्या दुःखिताः मुनयः ब्रह्माणं शरणं ययुः; ब्रह्मा तान् उपदिशति—कुबेराश्रम-समीपे गजरूपेण स्थितं रुद्रं गच्छन्तु। मार्गे गौरी करुणया गोरसं ददाति, श्रम-शमनाय च उत्तमं स्नानस्थानं निर्माति; तदेव उष्णोदक-सम्बन्धात् तप्तोदक-कुण्डं नाम्ना प्रसिद्धं भवति। अन्ते मुनयः रुद्रं प्राप्य स्तुत्या क्षमाप्रार्थनया च सन्धिं कुर्वन्ति, सर्वभूत-कल्याणं च याचन्ते। रुद्रः प्रसन्नः सन् लिङ्गं पुनरुत्थापयति—‘उन्नत’ इति भावेन प्रतिष्ठाप्य—फलश्रुतिं वदति: मूलचण्डीश-दर्शनं महाजल-कार्येभ्यः अपि अधिकं पुण्यं ददाति; स्नात्वा पूजनं, दानानि च विहितानि, शक्तिः ऐश्वर्यं च पुराणोक्त-रीत्या लभ्यते। उपसंहारे लिङ्गस्य नाम-निरुक्तिः—चण्ड्याः ईशः, पतन-स्थाने ‘मूल’—तथा सङ्गमेश्वर-कुण्डिका-तप्तोदकादि तीर्थ-सूची च प्रदर्श्यते।
Adhyaya 309
Caturmukha-Vināyaka Māhātmya (Glory of Four-Faced Vināyaka)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति संक्षिप्तं तीर्थ-क्रिया-भूगोलोपदेशं करोति। यात्रिकं चण्डीशस्य उत्तरतः स्थितं चतुर्मुख-नाम विनायकायतनं गन्तुं निर्दिशति; ईशानदिशि चतुर्-धनु-परिमिते देशे तस्य स्थितिः सूच्यते। तत्र प्रयत्नपूर्वकं सावधानया पूजया गन्ध-पुष्पादिभिः, भक्ष्य-भोज्यैः, विशेषतः मोदकैश्च विनायकः समर्चनीय इति विधिः कथ्यते। चतुर्थ्यां तस्य पूजनं कर्तव्यमिति काल-नियमः प्रदर्श्यते; एवं सम्यगनुष्ठानेन सिद्धिः, विघ्न-नाशश्च, धर्मार्थानां सफल-समाप्तिश्च भवतीति भावः।
Adhyaya 310
कलंबेश्वरमाहात्म्य (Kalambeśvara Māhātmya) — The Glory of Kalambeśvara
अध्यायः ३१० ईश्वरवचनरूपेण प्राभासक्षेत्रे कलम्बेश्वरलिङ्गस्य स्थानं निर्दिशति। वायव्यदिशि (उत्तरपश्चिमभागे) धनुर्द्वितयमात्रे दूरीस्थं तदायतनं कथ्यते। तत्र कलम्बेश्वरस्य दर्शनपूजनमात्रेण सर्वकिल्बिषशुद्धिः, सर्वपातकनाशश्च भवतीति प्रतिपाद्यते। सोमवारे अमावास्यायां संयोगे तत्र विशेषपुण्यप्रदत्वं निर्दिष्टम्। पुण्यफलार्थिभिः तत्र विप्राणां भोजनदानं, अतिथिसत्काररूपं दानं च कर्तव्यमिति उपदिश्यते। इति प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये कलम्बेश्वरमाहात्म्यं समाप्तम्।
Adhyaya 311
गोपालस्वामिहरिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gopāla-svāmin Hari)
अस्मिन्नध्याये संक्षेपेण तत्त्वोपदेशरूपो धर्मसंवादः प्रदर्श्यते। ईश्वरः महादेवीं गोपालस्वामिहरिश्रमे गन्तुं नियुङ्क्ते—चण्डीशात् पूर्वदिशि विंशतिधन्वन्तरे तस्य स्थानं निर्दिश्यते। तत्र हरिदर्शनपूजयोः पुराणोक्तं फलम् उच्यते—सर्वपापनिवारणं दरिद्रतातरङ्गविनाशश्च। विशेषतः माघमासे पूजाजागरयोः विधानं प्रशस्यते; एवं कृत्वा भक्तः परं पदं प्राप्नोतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 312
Bakulsvāmi-Sūrya Māhātmya (बकुलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Bakulsvāmin as Sūrya
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरवचनरूपेण संक्षिप्तं क्षेत्रोपदेश-व्रतनिर्देशं च निरूप्यते। उत्तरदिग्भागे ‘अष्टधनुर्मिते’ स्थाने बकुलस्वामिनः सौररूपं प्रतिष्ठितमिति निर्दिश्यते; तस्य दर्शनं दुःख-शोक-पीडानाशनं भवतीति कथ्यते। ततः रविवारे साप्तम्यां समागते रात्रौ जागरणं कर्तव्यमिति विधिः। एतस्य व्रतस्य फलं सर्वकामसिद्धिः तथा सूर्यलोके मान-उन्नतिप्राप्तिश्चेति प्रतिपाद्यते। उपसंहारे स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये बकुलस्वामिमाहात्म्यवर्णनमिति नाम निर्दिश्यते।
Adhyaya 313
उत्तरार्कमाहात्म्यवर्णनम् (Uttarārka Māhātmya—Description of the Glory of Uttarārka)
अत्राध्याये ईश्वर उवाच इति प्रमाणरूपेणोपदेशः प्रदीयते। प्रभासक्षेत्रस्य वायव्यदिशि षोडशधन्वन्तरस्थितं “उत्तरार्क” नाम पवित्रोपक्षेत्रं निर्दिश्य तस्य महिमा वर्ण्यते। एतत्स्थानं “सद्यः प्रत्ययकारकम्” इति कथ्यते—साधकस्य शीघ्रं फलप्रदं, अनुभवसिद्धिकरं च। तत्र निम्बसप्तमीव्रतस्य विधिः स्मार्यते; तदनुष्ठानेन सर्वरोगविनाशः, आरोग्यलाभश्च फलश्रुतिरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 314
ऋषितीर्थसंगममाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Ṛṣi-tīrtha Confluence)
ईश्वरदेव्याः संवादे प्रभासखण्डे समुद्रतीरे देवकुलाग्नेय्यां गव्युत्यां स्थितं ‘ऋषितीर्थम्’ इति परमं पुण्यक्षेत्रं निर्दिश्यते। तत् क्षेत्रं परमशोभनं महाप्रभावं च; तत्र पाषाणाकृतयः ऋषयः मानवैर्दृश्यन्ते इति विशेषः, तथा सर्वपापनाशनत्वं स्पष्टं प्रतिपाद्यते। ज्येष्ठमासस्य अमावास्यायां श्रद्धावन्तः स्नानं कुर्युः, विशेषतः पिण्डदानं विधिवत् कर्तव्यमिति कालविधानं कथ्यते। ऋषितोयासंगमे स्नानं श्राद्धं च दुर्लभं महाफलप्रदं मन्यते। ततः गोप्रदानं प्रशस्यते, यथाशक्ति ब्राह्मणभोजनं च विधीयते—तीर्थयात्रा दानधर्मेण अतिथिसत्कारेण च समन्विता भवतीति।
Adhyaya 315
मरुदार्यादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Mārudāryā Devī Māhātmya—Glorification of the Goddess Mārudāryā)
अस्मिन्नध्याये शिवदेव्योः संवादरूपेण संक्षिप्तं क्षेत्रोपदेशः प्रदीयते। ईश्वरः महादेवीं पश्चिमदिशि अर्धक्रोशमिते तेजोमये स्थाने ‘मारुदार्या’ इति विख्याते गन्तुमाज्ञापयति। तत्र देवी मरुद्गणैः पूजिता, ‘सर्वकामफलप्रदा’ च कथ्यते। ततः कालविधिः पूजाविधिश्च निर्दिश्यते—विशेषतः महानवम्यां, तथा सप्तम्यां अपि, गन्धपुष्पादिभिः सावधानतया पूजनं कर्तव्यमिति। एवं पुराणोक्तं देश-काल-क्रिया-संबन्धं दर्शयन्, इच्छितसिद्ध्यर्थं पुण्यलाभाय च नियतभक्तिप्रयोगं प्रतिपादयति।
Adhyaya 316
क्षेमादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kṣemāditya (Solar Shrine of Welfare)
अस्मिन्नध्याये देवकुलस्य समीपे शम्बरस्थाने पञ्चगव्यूतिमिते देशे ‘क्षेमादित्य’ इति देवप्रतिष्ठा निर्दिश्यते। तस्य दर्शनमात्रेण भक्तो जनः क्षेमार्थसिद्धिं, कल्याणसमृद्धिं च प्राप्नोतीति महिमा कथ्यते। अपि च, यदा साप्तमी तिथिः रविवारेण सह संयोगं गच्छति तदा कृतां पूजां सर्वकामदां मन्यन्ते। अन्ते देवकुलतीर्थे स्थितं एतत् उपदेशरूपं माहात्म्यवचनं इति निरूप्यते।
Adhyaya 317
कंटकशोषिणीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Goddess Kaṇṭakaśoṣiṇī)
ईश्वरः देवीं प्रति प्रभासक्षेत्रे दिग्निर्दिष्टे स्थाने देवीविशेषस्य उत्पत्तिकथां कथयति। तत्र पुण्यनदीतीरे महर्षयः समागताः, वेदघोषैः, गीतवाद्यध्वनिभिः, धूपदीपोपहारैः, तथा विद्वद्भिः ऋत्विग्भिः सह महायज्ञान् विधिवत् अनुतिष्ठन्ति। तदा मायाविद्याप्रवीणाः दैत्याः यज्ञविघ्नार्थं प्रादुर्भवन्ति; जनाः त्रस्ताः पलायन्ते, यज्ञोऽपि क्षोभं गच्छति। अध्वर्युः धैर्येण रक्षाहोमं करोति; तस्मात् संस्कृतात् कर्मणः तेजोमयी शक्ता आयुधवती प्रादुर्भूय विघ्नकर्तॄन् दैत्यान् निहत्य यज्ञशान्तिं स्थापयति। ऋषयः तां देवीं स्तुवन्ति; सा वरं ददाति। ते तपस्विनां यज्ञानां च हिताय तत्रैव नित्यनिवासं याचन्ति; सा तत्र प्रतिष्ठिता ‘कण्टकशोषिणी’ इति नाम्ना ख्याता—कण्टकवत् उपद्रवान् शोषयित्री। अष्टमी वा नवमी तिथौ पूजाविधानं निर्दिश्यते; फलश्रुत्या राक्षसपिशाचभयविनाशः परमा सिद्धिश्च लभ्यते।
Adhyaya 318
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Liṅga: Account of Its Sacred Efficacy
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रस्य निर्देशे संक्षिप्तं तत्त्ववर्णनं दृश्यते। ईश्वरः संदर्भस्थानात् अल्पदूरे पूर्वदिग्भागे स्थितं परमप्रभावशालिनं लिङ्गं वर्णयति, यत् पापक्शयकरं प्रसिद्धम्। तल्लिङ्गं “ब्रह्मेश्वर” इति नाम्ना ख्यातं, ब्राह्मणैः प्रतिष्ठापितमिति च तस्य प्रामाण्यं सूच्यते। अत्र विधिक्रमोऽपि सूचितः—प्रथमं ऋषितोयाजले स्नानं कृत्वा, ततः ब्रह्मेश्वरलिङ्गस्य पूजनम्। एतस्य फलश्रुतिः ज्ञानधर्मसमन्विता—उपासकः वेदविद् भवति, योग्यः ब्राह्मणः स्यात्, तथा जाड्यभावात् (मन्दबुद्धित्वरूपात्) विमुच्यते। एवं भूगोलः, अनुष्ठानक्रमः, पवित्रता-ज्ञानपरिणामश्च एकत्र प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 319
उन्नतस्थानमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Sthāna (The ‘Elevated Place’)
ईश्वरदेव्योः संवादे शिवो देवीम् ऋषितोयातटसमीपे उत्तरदिशि पुण्यप्रदेशं दर्शयति, तत्र ‘उन्नत’नाम स्थानं परिचिनोति। देवी नामव्युत्पत्तिं, ब्राह्मणेभ्यः स्थानस्य बलादिव दानकारणं, सीमापरिमाणं च पृच्छति। शिव उन्नतनाम्नः बहुविधं कारणं व्याचष्टे—महादये लिङ्गस्य उन्नतप्रादुर्भावः, प्रभाससम्बद्धं उन्नतद्वारं, तथा ऋषीणां श्रेष्ठतपःविद्याभिः स्थानस्य उत्कर्षः। ततः बहवो मुनयः दीर्घं तपः कुर्वन्ति; शिवो भिक्षुरूपेण आगत्य ज्ञातोऽपि अन्ते मुनयः केवलं मूलचण्डीशाख्यं लिङ्गमेव पश्यन्ति। तद्दर्शनात् स्वर्गारोहणं भवति, अतः अन्येऽपि आगच्छन्ति; इन्द्रः शतक्रतुः वज्रेण लिङ्गं आच्छाद्य दर्शनं निरुणद्धि। क्रुद्धान् मुनीन् शिवः प्रशमयति, स्वर्गस्य अनित्यत्वं दर्शयति, अग्निहोत्रयज्ञपितृपूजाऽतिथिसत्कारवेदाध्ययनयुक्तं रम्यं निवासं गृह्णीत इति उपदिशति, अन्ते स्वकृपया मोक्षं प्रतिजानाति। विश्वकर्मा आहूयते; स गृहस्थैः लिङ्गसन्निधौ नित्यवासो न कर्तव्य इति सूचयति, तस्मात् शिवः ऋषितोयातटे उन्नते निर्माणं आज्ञापयति। ‘नग्नहर’समेतं दिग्निर्देशैः अष्टयोजनपरिमाणं पवित्रक्षेत्रं निर्दिश्यते; कलियुगे रक्षणार्थं महाकालः पालकः, उन्नतः विघ्नराजगणनाथधनदः, दुर्गादित्यः आरोग्यदः, ब्रह्मा पुरुषार्थमोक्षद इति आश्वासनं दत्तम्। अन्ते स्थलकेश्वरस्य प्रतिष्ठा, युगानुसारं मन्दिरवर्णनं, माघशुक्लचतुर्दश्यां जागरणव्रतविशेषश्च कथ्यते।
Adhyaya 320
लिंगद्वयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Pair of Liṅgas
ईश्वरदेव्योः संवादेऽस्मिन्नध्याये पवित्रस्य क्षेत्रस्य आग्नेयदिशि परमपुण्यप्रदं लिङ्गद्वयं निर्दिश्यते। तयोः प्रतिष्ठा विश्वकर्मणा कृता इति कथ्यते; त्वष्टा नगरनिर्माणार्थं समागत्य प्रथमं महादेवं प्रतिष्ठाप्य ततः पुरीं निर्मितवान्, पुनश्च लिङ्गयोः प्रतिष्ठा क्रियते—नगरव्यवस्थायाḥ पावनप्रतिमासंस्कारस्य च परस्परसम्बन्धं दर्शयन्। अनन्तरं कथामूलात् विध्युपदेशः प्रवर्तते। कर्मादौ कर्मान्ते च, विशेषतः यात्रासु विवाहयात्रासु च, लिङ्गद्वयस्य पूजनं शीघ्रफलदं विधानं प्रोच्यते। सुगन्धिद्रव्यैः, अमृतसदृशैः द्रवैः, नानाविधनैवेद्यैश्च सम्यगर्पणं कर्तव्यमिति; एतत् केवलं औपचारिकं न, किन्तु सावधान-नियत-भक्त्या युक्तं धर्ममार्गदर्शनं भवति।
Adhyaya 321
उन्नतस्थाने ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (The Glorification of Brahmā at Unnata-sthāna)
अस्मिन्नध्याये शिवदेव्योः संवादः। ईश्वरः मनुष्याणां पापनाशनं परमं गुह्यं तीर्थं ‘उन्नतस्थानम्’ इति प्रकाशयति, तत्र ब्रह्मणो माहात्म्यं च कथयति। देवी तत्र ब्रह्मा बालरूपः कथं, अन्यत्र वृद्धरूपवर्णनात्, इति पृच्छति; तस्य देशं, तत्रागमनकारणं, पूजाविधिं कालं च ज्ञातुमिच्छति। ईश्वरः प्रत्युवाच—ऋषितोयातटे ब्रह्मणः प्रधानासनं, प्रभासक्षेत्रे त्रिविधं पूजास्थानविन्यासश्च: शुभे तटे ब्रह्मा, अग्नितीर्थे रुद्रः, रम्ये रैवतकगिरौ हरिः (दामोदरः)। सोमस्य प्रार्थनया ब्रह्मा उन्नतस्थाने अष्टवर्षीयबालरूपेण आगतः; तस्य केवलदर्शनमात्रेणापि भक्ताः पापैः प्रमुच्यन्ते। अनन्तरं सिद्धान्तस्तुतिः—देवो न, गुरुः न, विद्या न, तपो न, ब्रह्मसमं; पितामहभक्त्या एव संसारदुःखात् मोक्षः सिध्यति। अन्ते विधिः—प्रथमं ब्रह्मकुण्डे स्नानं कृत्वा, ततः बालब्रह्मणः पुष्पधूपादिभिरुपचारैः सम्यक् पूजनम्।
Adhyaya 322
दुर्गादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Durgāditya Māhātmya—Account of the Glory of Durgāditya)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः महादेवीं प्रति दक्षिणदिशि स्थितं “दुर्गादित्य” नाम पवित्रं तीर्थं वर्णयति, यत् सर्वपापहरं प्रसिद्धम्। तस्योत्पत्तिकथा कथ्यते—दुःखनाशिनी दुर्गा कदाचित् क्लेशेन पीडिता सती शरण्यं सूर्यं प्रसादयितुं दीर्घं तपश्चकार। तदा दिवाकरः प्रत्यक्षीभूय वरं ददौ; दुर्गा स्वदुःखनाशं याचते। सूर्यः भविष्यवाणीं करोति—शीघ्रमेव भगवान् त्रिपुरान्तकः (शिवः) शुभे उन्नते देशे उत्तमं लिङ्गं स्थापयिष्यति; तस्मिन् स्थाने मम नाम “दुर्गादित्य” भविष्यति इति। एवमुक्त्वा स सूर्यः अन्तर्धीयते। अन्ते विधिः प्रदर्श्यते—रविवारे सप्तमीसमये दुर्गादित्यस्य पूजनं कर्तव्यम्; फलश्रुत्या सर्वदुःखक्षयः, कुष्ठादिचर्मरोगाणां च शमनं भवतीति।
Adhyaya 323
Kṣemeśvara Māhātmya (क्षेमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kṣemeśvara
शिवदेव्योरुपदेशसंवादे ईश्वरः पूर्वोक्तपुण्यबिन्दोः दक्षिणदिशि ऋषितोयातटे स्थितं तीर्थं देवीम् अवलोकयितुं निर्देशयति। तत् क्षेत्रं क्षेमेश्वरं नाम, नामान्तरपरम्परया च पुरा भूतीश्वर इति ख्यातं, कलियुगे तु क्षेमेशः/क्षेमेश्वर इति प्रख्याप्यते। अस्याध्यायस्य साधनं संक्षिप्तं तीर्थयात्रापरं च—तस्य देवस्य दर्शनमात्रेण ततः पूजया च भक्तः सर्वकिल्बिषेभ्यः प्रमुच्यते इति। उपसंहारे स्कन्दमहापुराणस्य एकाशीतिसहस्रश्लोकसंहितायां प्राभासखण्डे, प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘क्षेमेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ इति अध्यायवर्गीकरणं निर्दिश्यते।
Adhyaya 324
गणनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Ritual Protocol of Gaṇanātha/Vināyaka at Prabhāsa)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति प्रभासस्य उत्तरभागे वायव्यदिग्भागे स्थितस्य गणनाथ-विनायकस्य माहात्म्यं विधिं च कथयति। स विनायकः “सर्वसिद्धिप्रदः” इति निर्दिश्यते; पूर्वं धनदस्य (कुबेरस्य) सहचरः सन्, इदानीं गणनाथरूपेण निधीनां रक्षकः भूत्वा प्राणिनां सिद्ध्यर्थं तिष्ठतीति तस्य समन्वितपरिचयः प्रदर्श्यते। ततः कालविशेषनिबद्धोऽर्चनाविधिः संक्षेपेण निर्दिश्यते—यदा चतुर्थी तिथिः भौमवारेण सह युज्यते, तदा भक्ष्य-भोज्यैः मोदकैश्च सम्यगुपचारैः पूजनं कार्यम्। एवमर्चनेन ध्रुवा सिद्धिः, निश्चितफलप्राप्तिश्च भवतीति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 325
उन्नतस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Uṇṇatasvāmi Māhātmya—Description of the Glory of Unnatasvāmi)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—ऋषितोयेन पाविते रम्यनदीतीरे स्थितं विनायकस्य परमं तीर्थं गन्तव्यमिति। स देवः गणेशो गणनाथश्च, दिव्यगणानां नायकः, त्रिपुरविनाशक-पराशक्तिस्वरूपेण शैवमतानुसारं महिम्ना निरूप्यते। प्रभासस्य महाक्षेत्रे स उन्नत-गजरूपेण विराजते, असंख्यैर्गणैः परिवृतः। यात्रायां विघ्नाभावाय यथाशक्ति तस्य पूजनं कर्तव्यम्; प्रतिदिनं पुष्पधूपादिभिरुपहारैः समर्चनं विधीयते। अपि च चतुर्थ्यां नगरवासिभिः पुनः पुनर्महोत्सवः कार्यः—राष्ट्रक्षेमाय सिद्ध्यर्थं च—इति सामूहिकव्रत-उत्सवविधानं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 326
Mahākāla-māhātmya (महाकालमाहात्म्य) — The Glory of Mahākāleśvara
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रस्य तीर्थयात्राक्रमं प्रति ईश्वरः दिशानिर्देशं ददाति। भक्तः उत्तरदिशि स्थितं महाकालेश्वरस्थानं गच्छेत्; स सर्वरक्षाकरः परमपालक इति वर्ण्यते। तत्र नगरस्य/पत्तनस्य अधिष्ठाता रुद्ररूपेण भैरवः क्षेत्रपालत्वेन प्रतिष्ठितः, येन रक्षणप्रधानः शैवधर्मभावः प्रकाश्यते। दर्शे पौर्णमास्यां च महापूजां विधाय कालनियमेन आराधनं कर्तव्यमिति निर्दिश्यते। फलश्रुतौ—महोदयकाले स्नात्वा महाकालं दृष्ट्वा भक्तः दीर्घकर्मपरम्परायां ‘सप्तसहस्रजन्म’पर्यन्तं धनसमृद्धिं प्राप्नोतीति पुराणोक्तप्रेरणया प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 327
महोदयमाहात्म्यवर्णनम् | The Glorification of Mahodaya Tīrtha
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः ईशानदिशि स्थितस्य महोदयतीर्थस्य माहात्म्यं विधिं च उपदिशति। यात्री महोदयम् आगत्य विधिपूर्वकं स्नानं कुर्यात्, ततः पितृदेवताभ्यः तर्पणं दद्यात्। विशेषतः प्रतिग्रहकृतदोषादिभिः—धर्मसंवेदनशीलव्यवहारेषु संलग्नानां दोषैः—पीडितानां शमनं महोदयस्य प्रभावः इति कथ्यते; अस्य सेवनकर्तुः भयम् न जायते। द्विजानां महाहर्षकरं चेदं तीर्थं, इन्द्रियविषयासक्तानामपि प्रतिग्रहजालबद्धानामपि मोक्षप्रदं इति प्रतिज्ञायते। महाकालस्य उत्तरतः मातरः रक्षणार्थं संस्थिताः; स्नानानन्तरं तासां मातॄणां पूजनं कर्तव्यम्। अभिषेकमात्रेण पापनाशनं मोक्षदं च महोदयम्, अर्धक्रोशपरिमाणं तस्य क्षेत्रं, मध्यदेशः च ऋषिभिः नित्यं प्रियतमः इति प्रशंस्यते।
Adhyaya 328
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Description of the Glory of Saṅgameśvara
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः संक्षेपेण धर्मानुष्ठानविधिं वदति। वायव्यदिशि स्थितं सङ्गमेश्वरं पापनाशनं शैवतीर्थं, ऋषिसङ्गमस्थानं च इति निरूप्य तस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठापयति। ततः तस्य समीपे पूर्वदिशि कुण्डिका नाम पवित्रा पाप-नाशिनी तडागी वर्ण्यते, यत्र सरस्वती वडवानलसंयुक्ता आगता इति दिव्य-जललक्षणं कथ्यते। विधिः—प्रथमं कुण्डिकायां स्नात्वा, अनन्तरं सङ्गमेश्वरस्य पूजनम्। फलश्रुतिः—बहुजन्मसु लक्ष्मीप्रियसुतवियोगाभावः, जन्ममरणपर्यन्तं सर्वपापनिवृत्तिः, च शुद्धिभक्तिसंवर्धनं च।
Adhyaya 329
उन्नतविनायकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Vināyaka (the Exalted Gaṇeśa)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे “उत्तमस्थान” नाम प्रसिद्धं पुण्यतीर्थं निर्दिशति। तत् कस्यचित् दिव्यपरिसरस्य उत्तरदिशि देशमानपरिमाणेन स्थितमिति कथ्यते। ततः परं द्वादशधन्वन्तरं उत्तरतः “उन्नतविघ्नराजः” प्रतिष्ठितः, यः सर्वप्रत्यूहनाशनः सर्वविघ्नहरश्च। चतुर्थ्यां गन्धद्रव्यैः फलैः मोदकैर्मधुरोपहारैश्च तस्य पूजनं विधीयते। एवं कृतपूजायाः फलम्—वाञ्छितकामप्राप्तिः, तथा “त्रैलोक्यविजय” इति सिद्धिमन्त्रवत् जयप्रदं फलश्रुतिरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 330
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Taptodaka-Talāsvāmin (Talāsvāmi Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः स्वस्य तात्त्विकोपदेशेनोत्तरदिशि उन्नतस्थलात् प्रायः त्रियोजनपरिमिते देशे एकं पुण्यतीर्थं निर्दिशति। तत्र तप्तोदकसम्बन्धी तप्तकुण्डः तथा देवता तलास्वामी प्रसिद्धौ; पूर्वं च दीर्घकालीनसमरे विष्णुना दैत्यश्रेष्ठो तलास्वामी निहत इति पुरावृत्तं स्मार्यते। एतत्स्मरणं तीर्थविधिं प्रवर्तयति—यात्री तप्तकुण्डे स्नात्वा तलास्वामिनं विधिवदर्चयेत्, पिण्डप्रदानं च कुर्यात्। तस्य फलश्रुतिः महती—कोटियात्राफलतुल्यं पुण्यं लभ्यते इति; एवं देशनिर्देशः, आख्यानप्रमाणं, कर्मविधानं च एकस्मिन् तीर्थे सम्यग् संयोज्यते।
Adhyaya 331
कालमेघमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kāla-Megha)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति ‘कालमेघ’ इति पुण्यक्षेत्रस्य माहात्म्यं कथयति। भक्तं तत्र गन्तुं नियोज्य, पूर्वदिशि लिङ्गरूपेण प्रादुर्भूतं क्षेत्रपं (पालकदेवतां) निर्दिशति। तस्य लिङ्गस्य कालानुसारं पूजनं विहितम्—विशेषतः अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां च जनैर्बलिदानपूर्वकं समर्चनीयम्। फलश्रुतौ स देवो वाञ्छितार्थप्रदः, कलियुगे कल्पवृक्ष इव सुलभफलदायक इति प्रतिपाद्यते। उपसंहारे स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यस्य प्रथमभागे एकत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्याय इति निर्दिश्यते।
Adhyaya 332
रुक्मिणीमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmiṇī Māhātmya (Glorification of Rukmiṇī and the Hot-Water Kuṇḍa)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे द्वौ पवित्रौ देशौ निर्दिशति—दक्षिणदिशि नियतमानदूरे स्थितं तप्तोदककुण्डसमूहं, तथा पूर्वदिशि निर्दिष्टान्तराले प्रतिष्ठितां देवीम् रुक्मिणीम्। तप्तोदककुण्डं महापातकनाशकं, कोटिहत्यादिदोषानपि विनाशयितुं समर्थं, इति पावनतीर्थरूपेण प्रतिपाद्यते। क्रमेण विधिः कथ्यते—प्रथमं तप्तोदके स्नानं कृत्वा, ततः रुक्मिणीदेवीं सम्पूज्येत। सा सर्वपापनाशिनी, मङ्गलप्रदा, भक्तानां कल्याणकारिणी च इति स्तूयते। फलश्रुतौ विशेषतः स्त्रीणां गृहभङ्गाभावः सप्तजन्मपर्यन्तं न भवतीति, तीर्थसेवा-भक्त्या गृहस्थधर्मस्य स्थैर्यं च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 333
मधुमत्यां पिङ्गेश्वर-भद्रा-सङ्गम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pingeshvara and the Bhadrā Confluence at Madhumatī)
ईश्वरः प्रभासक्षेत्रे भद्रानद्याः समीपे समुद्रसन्निधौ च स्थितानां तीर्थानां क्रमं वर्णयति। तत्र दुर्वासेश्वरनाम लिङ्गं महापावनं सुखप्रदं च प्रोक्तम्; अमावास्यायां स्नानं कृत्वा पितृभ्यः पिण्डदानं च कृतं चेत् पितॄणां दीर्घकालतृप्तिः सिध्यतीति कथ्यते। ऋषिभिः प्रतिष्ठापितानि बहूनि लिङ्गानि सन्ति; तेषां दर्शन-स्पर्शन-पूजनैः यात्रिकाः दोषैः प्रमुच्यन्ते। क्षेत्रस्य सीमास्थानानि अपि निर्दिश्यन्ते—परिधौ मधुमती नाम स्थानं, नैऋत्यां खण्डघट इति च। समुद्रतीरे पिङ्गेश्वरः स्थितः; तत्र सप्त कूपाः प्रसिद्धाः, उत्सवकाले पितॄणां हस्तचिह्नानि दृश्यन्त इति श्रूयते, अतः श्राद्धस्य महिमा विशेषतः प्रतिपाद्यते। अत्र कृतं श्राद्धं गयातोऽपि बहुगुणफलदं प्रोक्तम्। अन्ते भद्रासङ्गमः (पूर्व-पश्चिमविन्यासेन) निर्दिष्टः, तस्य पुण्यं गङ्गासागरसमं इति समीकृत्य देशीयतीर्थं सार्वदेशिकधर्ममूल्येन संयोज्यते।
Adhyaya 334
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Talasvāmi Māhātmya: Origin Legend and Pilgrimage Rite)
अध्याये देवी ईश्वरं पृच्छति—पूर्वोक्तस्य ‘तल’पतनस्य कारणं किम्, तलस्वामिनः माहात्म्यं च कुतः। ईश्वरः गुह्यं चरितं कथयति—महेन्द्रनाम दानवः दीर्घतपसा देवान् जित्वा महायुद्धं याचते। तदा रुद्रस्य देहस्थितात् ज्वलनतेजसः ‘तल’ इति पुरुषः प्रादुर्भूतः; रुद्रवीर्यसमन्वितः स महेन्द्रं जित्वा नृत्यति, तस्य नर्तनवेगेन त्रयाणां लोकानां कम्पः, तमः, भयञ्च जायते। देवाः रुद्रं शरणं यान्ति; स तु ‘मम पुत्रः, अवध्यः’ इति वदन् तान् प्रभासे तप्तोदककुण्डसमीपे स्तुतिस्वामिसंज्ञकक्षेत्रे हृषीकेशं प्रति प्रेषयति। विष्णुः तलेन सह मल्लयुद्धं करोति, श्रान्तो भूत्वा रुद्रं याचते—तप्तोदकस्य उष्णतां पुनरुत्पादय; रुद्रः तृतीयनेत्रेण कुण्डं तप्तं करोति, विष्णुः स्नात्वा बलं लभते, ततः तलं जयंति। तलः हसन् वदति—अशुद्धाभिप्रायेऽपि मया विष्णोः परमा गतिः प्राप्ता; विष्णुः वरं ददाति। तलः याचते—मम कीर्तिः स्थिरा भवतु, मार्गशीर्षशुक्लैकादश्यां भक्त्या विष्णुदर्शनात् पापक्षयः स्यात्। अन्ते तीर्थस्य शक्तयः निर्दिश्यन्ते—पापनाशः, श्रमहरणं, महापातकप्रायश्चित्तं च; अत्र नारायणस्य सन्निधिः, शैवः क्षेत्रपालः कालमेघश्च। यात्राविधिः—तलस्वामिरूपेण विष्णोः स्मरणं, सहस्रशीर्षमन्त्रादिजपः, स्नानं, अर्घ्यं, गन्धपुष्पवस्त्रैः पूजनं, अभ्यङ्गद्रव्यप्रयोगः, नैवेद्यं, धर्मश्रवणं, रात्रिजागरणं, योग्यवैदिकब्राह्मणाय वृषभ-हिरण्य-वस्त्रादिदानं, उपवासः, रुक्मिण्याः प्रणामश्च। फलश्रुतौ तलस्वामिदर्शनात् कुण्डस्नानाच्च पितॄणां तृप्तिः, बहुजन्मसु पुण्यवृद्धिः, विविधयागसमत्वं च कथ्यते।
Adhyaya 335
शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śaṅkhāvartta Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति देशविशेषान् सूक्ष्मतया निर्दिशति। यात्रिकः पश्चिमाभिमुखः न्यङ्कुमतीनद्याः शुभे तटे गत्वा ततः दक्षिणतः ‘शंखावर्त्त’ इति महत्तीर्थं प्राप्नुयात्। तत्र चित्राङ्किता शिला दृश्यते, या स्वयम्भूरूपेण ‘रक्तगर्भा’ इति ख्याता; छिन्नायामपि तस्यां रक्तलक्षणं दृश्यते, येन क्षेत्रे पवित्रता नित्यं स्थितेति बोध्यते। एतत् स्थानं विष्णुक्षेत्रं कथ्यते। पूर्ववृत्तान्ते विष्णुना ‘शंख’ नाम वेदापहारी हतः, तस्मादस्य तीर्थस्य प्रादुर्भावः स्मृतः। तत्र जलाशयः शंखाकारः वर्ण्यते, तेन नाम्नः कारणं प्रतिष्ठा च स्फुटीभवति। फलश्रुतौ—अत्र स्नानं ब्रह्महत्याभारात् विमोचयति; शूद्रोऽपि क्रमशः ब्राह्मणजन्मानि लभते इति। ततः पूर्वदिशि रुद्रगयां गन्तव्यम्; पूर्णतीर्थफलार्थिभिः तत्र गोदानं कर्तव्यम् इति शुद्धिः पुण्यं च दानधर्मश्च एकस्मिन् मार्गे समन्विताः।
Adhyaya 336
गोष्पदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Goṣpada Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरदेव्योरुपदेशरूपेण प्रभासखण्डे न्यङ्कुमतीनदीसम्बद्धं गोष्पदतीर्थं प्रेतशिलासहितं रहस्यतया वर्ण्यते। अत्र श्राद्धफलम् “गयाश्राद्धात् सप्तगुणम्” इति प्रतिपाद्यते, तथा दृष्टान्ततया पृथोः श्राद्धेन पापकर्मणा वेनः पापयोनितो विमोचित इति कथ्यते। देवी तीर्थस्योत्पत्तिं, विधिं, मन्त्रान्, योग्यब्राह्मणलक्षणं च पप्रच्छ; ईश्वरः श्रद्धावद्भ्य एवैतद् रहस्यं प्रकाशनीयम् इति नियमं स्थापयति। ततः शौचब्रह्मचर्यास्तिक्यादि नियमाः, नास्तिकसङ्गपरिहारः, श्राद्धद्रव्यसज्जा, न्यङ्कुमत्यां स्नानं, देवपितृतर्पणं च क्रमशः निर्दिश्यते। अग्निष्वात्त-बर्हिषद्-सोमपादादि पितृदेवताः आवाह्य ज्ञाताज्ञातपितॄन्, दुर्गतिप्राप्तान्, तिर्यग्योनिगतानपि उद्दिश्य विस्तीर्णपिण्डदानं विधीयते; पायस-मधु-सक्तु-पिष्टक-चरु-धान्य-मूलफलादि नैवेद्यं, गोदान-दीपदानादि दानं, प्रदक्षिणा, दक्षिणा, पिण्डनिक्षेपश्च कथ्यते। इतिहासभागे वेनस्य अधर्मराज्यं, ऋषिभिः तस्य वधः, निषादस्योत्पत्तिः, पृथोः प्रादुर्भावः, पृथोः राज्याभिषेकः, पृथिवीदोहनप्रसङ्गश्च वर्ण्यते। पृथुः पितृमोक्षार्थं वेनस्य श्राद्धं कर्तुमिच्छन्, अन्यतीर्थेषु पापभयात् प्रतिषेधं प्राप्य, दिव्यादेशेन प्रभासे गोष्पदतीर्थं गत्वा विधिवत् कर्म कृत्वा वेनं मोचयति। अन्ते अस्य तीर्थस्य कालानियमाल्पता, शुभदिनानां निर्देशः, तथा एतद् रहस्यं केवलं श्रद्धालुभ्यः साधुभ्यश्च दातव्यमिति पुनरपि प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 337
न्यंकुमतीमाहात्म्ये नारायणगृहमाहात्म्यवर्णनम् | Narāyaṇa-gṛha: Glory and Observances near Nyankumatī
ईश्वरः देवीं प्रति कथयति—गोṣ्पदस्य दक्षिणे शुभसमुद्रतीरे न्यङ्कुमत्याः समीपे ‘नारायणगृह’ नाम परमं तीर्थायतनं वर्तते, यत् पापनाशनं प्रसिद्धम्। तत्र केशवः कल्पान्तरस्थायी सन्, दुष्टबलविनाशं कृत्वा कलियुगे पितॄणामुद्धारार्थं विश्रान्त्यर्थं ‘गृहे’ निवसति, तेन लोके महिम्ना ख्यातिमाप्नोति। चतुर्षु युगेषु तस्य नामभेदः प्रदर्श्यते—कृते जनार्दनः, त्रेतायां मधुसूदनः, द्वापरे पुण्डरीकाक्षः, कलौ नारायणः; एवं धर्मव्यवस्थायाः स्थिरं केन्द्रं तत् तीर्थं निरूप्यते। एकादश्यां निराहारः सन् यो देवमवलोकयति, स हरॆरनन्तं परमं पदं दर्शनरूपेण प्राप्नोतीति कथ्यते। स्नान-श्राद्धादि तीर्थकर्माणि विधीयन्ते, तथा पीतवस्त्रदानं सदाचारिणे ब्राह्मणाय कर्तव्यमिति निर्देशः। अन्ते श्रवण-पाठयोः सद्गतिप्रदं फलश्रुतिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 338
Jāleśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Glory of Jāleśvara at the Devikā Riverbank)
ईश्वरः देविकातटे स्थितं तेजोमयं लिङ्गं ‘जालेश्वर’ इति वर्णयति, यत् नागकन्याभिः पूज्यते; तस्य स्मरणमात्रेण ब्रह्महत्यापापक्षयः कथ्यते। देवी नाम्नः कारणं तत्र सङ्गमस्य च फलम् पृच्छति। ततः प्राचीनमितिहासं कथयति—प्रभासे आपस्तम्बऋषिः तपः कुर्वन् जलमध्ये ध्यानस्थः आसीत्। केचन धीवराः महाजालं क्षिप्त्वा अनजानन्तः ऋषिं जलात् आकृष्य निन्युः; ते पश्चात्तापेन शरणं ययुः। ऋषिः करुणां धर्मं च चिन्तयन् स्वपुण्यं परहिताय भवतु, तेषां दोषः मयि पतत्विति प्रार्थयामास। राजा नाभागः मन्त्रिपुरोहितैः सह आगत्य धीवरान् मूल्येन तर्पयितुमिच्छति; ऋषिः धनमूल्यं नाङ्गीकरोत्। लोमशऋषिः ‘गौरेव युक्ता मूल्यरूपा’ इति निर्दिशति; आपस्तम्बः गवां पावनत्वं, पञ्चगव्यस्य महिमा, गो-रक्षणं नित्यपूजनं च धर्मत्वेन प्रशंसति। धीवराः गां दत्त्वा, ऋषिः तान् मत्स्यैः सह स्वर्गारोहणेन आशीर्भिः अनुगृह्णाति, भावशुद्धिं लोकहितं च प्रतिपादयति; नाभागं साधुसङ्गमहत्त्वे, राजदर्पत्यागे च उपदिश्य दुर्लभां धर्मबुद्धिं वरं ददाति। अन्ते ईश्वरः वदति—ऋषिणा लिङ्गं प्रतिष्ठापितं, जाले पतितत्वात् ‘जालेश्वर’ इति नाम जातम्। जालेश्वरे स्नानपूजा, माहात्म्यश्रवणं, विशेषतः चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां पिण्डदानं, वेदविदे ब्राह्मणाय गोदानं च महापुण्यकरं इति तीर्थविधिः समाप्यते।
Adhyaya 339
Huṁkāra-kūpa Māhātmya (The Glory of the Well Filled by the Huṁkāra)
ईश्वरः महादेवीं प्रति देविकातटे रम्ये ‘त्रिलोकविश्रुते’ हुंकारकूपस्य माहात्म्यं कथयति। तत्र देविकातटे स्थितः तण्डी नाम मुनिः दृढशिवभक्त्या तपः करोति। कश्चिदन्धो जरामृगः गभीरं निर्जलं कूपं पतति। मुनिः करुणया प्रेरितोऽपि तपोनियमं न विहाय पुनःपुनर्हुंकारं करोति; तस्य शब्दशक्त्या कूपः जलपूर्णो भवति, मृगश्च कष्टेन निष्क्रमति। ततः स मृगः मानुषरूपं प्राप्य मुनिं पृच्छति—कथं कर्मफलमिदं दृश्यते इति। स च निवेदयति यत् अत्रैव तीर्थप्रभावात् मृगतां प्राप्तः पुनर्मानुषत्वं चागतः। मुनिः पुनरपि हुंकारं कृत्वा कूपं यथापूर्वं जलपूर्णं करोति, स्नानं पितृतर्पणं च विधाय तं देशं श्रेष्ठतीर्थं ज्ञात्वा परां गतिं प्राप्नोति। फलश्रुतिः—अद्यापि तत्र हुंकारे कृते जलधारा प्रादुर्भवति। यः भक्तः तत्र गच्छति, पूर्वं पापाचारी अपि सन्, भूतले पुनर्मानुषजन्म न लभते। यः स्नात्वा शुद्धो भूत्वा श्राद्धं करोति स सर्वपापैः प्रमुच्यते, पितृलोके पूज्यते, सप्तकुलान् भूतभविष्यत् समुद्धरतीति कीर्त्यते।
Adhyaya 340
चण्डीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Caṇḍīśvara)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—प्रभासक्षेत्रे चण्डीश्वरनाम महालीङ्गं सर्वपातकनाशनं प्रसिद्धम्। तत्र भक्त्या दर्शनपूजनयोः महत्फलं भवतीति स सूचयति। ततः स कालविधिं निर्दिशति—कार्त्तिकमासे शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां उपवासं कृत्वा रात्रौ प्रजागरं कुर्यात्। एवं व्रतपालनेन साधकः पापशुद्धिं प्राप्य महेश्वरस्य परमं पदं लभते इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 341
आशापूरविघ्नराजमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Āśāpūra Vighnarāja)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः वायव्यदिशि स्थितस्य ‘आशापूरविघ्नराज’ नाम्नः पावनस्य देवालयस्य माहात्म्यं वर्णयति। स तीर्थः ‘अकल्मषः’ ‘विघ्ननाशनश्च’ इति कीर्त्यते; ‘आशापूरक’ इति नाम तस्य भक्तानां मनोरथान् पूरयितुं समर्थत्वात् प्रवर्तते। तस्य प्रभावं दृष्टान्तैः स्थापयति—रामः सीता लक्ष्मणश्च तत्र गणेशं/विघ्नेशं समाराध्य स्वाभीष्टं प्राप्नुवन् इति; चन्द्रश्च गणाधिपं पूजयित्वा वरं लेभे, विशेषतः सर्वकुष्ठविनाशरूपं आरोग्यफलमपि। भाद्रपदस्य शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तं देवं पूजयेत्, मोदकैः ब्राह्मणान् भोजयेत् इति विधिः। ततो विघ्नराजप्रसादेन इष्टसिद्धिः, क्षेत्ररक्षणाय यात्रिकानां विघ्नापनयनाय च ईश्वरनियुक्तत्वं च उपसंह्रियते।
Adhyaya 342
Chandreśvara–Kalākuṇḍa Tīrtha Māhātmya (चंद्रेश्वरकलाकुण्डतीर्थमाहात्म्य)
अध्यायः ३४२ प्राभासखण्डे ईश्वरस्य देशविशेषोपदेशं वर्णयति। दक्षिण-नैरृत्यदिशि अल्पदूरे सोमेन स्वयम्भूस्थापितं पापहरं लिङ्गं ‘चन्द्रेश्वर’ इति प्रसिद्धं कथ्यते; तस्य समीपे अमृतकुण्डं, कलाकुण्ड इति च नामान्तरं, पुण्यसलिलाशयः निर्दिश्यते। अत्र विधिक्रमः स्पष्टः—प्रथमं कुण्डे स्नानं कृत्वा ततः चन्द्रेशस्य पूजनं कर्तव्यम्। एवं कृतवतः सहस्रवर्षतपसः फलं लभ्यते इति फलश्रुतिः। चन्द्रेण निर्मितं षोडशधनुर्मितं तडागं च, चन्द्रेशस्य पूर्वापरदिशासम्बन्धेन स्थितं, तीर्थमार्गदर्शकत्वेन निरूप्यते। उपसंहारे प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये आशापूरामाहात्म्यप्रवाहेऽस्य अध्यायस्य स्थानं सूचितम्।
Adhyaya 343
कपिलधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनम् (Kapiladhārā–Kapileśvara Māhātmya and the Procedure/Glory of the Kapilā-Ṣaṣṭhī Vrata)
अध्यायेऽस्मिन् शिवदेव्योः संवादरूपेण प्रथमं कपिलेश्वरस्य कपिलक्षेत्रस्य च दिग्देश-तीर्थसंबद्धा स्थितिः कथ्यते। ततः महर्षेः कपिलस्य दीर्घतपसा महेश्वरप्रतिष्ठा च पुरावृत्तेन क्षेत्रस्य माहात्म्यं निबध्यते। समुद्रसंबद्धा पुण्यप्रवाहा ‘कपिलधारा’ इति ख्याता, सा पुण्यवतां प्रत्यक्षीभवतीति निरूप्यते। अथ ‘कपिलाषष्ठी’ नाम व्रतं दुर्लभकालसंयोगविशिष्टं प्रतिपाद्यते। क्षेत्रे वा सूर्यसंबद्धे स्थाने स्नानं, जपः, निर्दिष्टद्रव्यैः सूर्याय अर्घ्यदानं, प्रदक्षिणा, कपिलेश्वरसमीपे पूजनं च क्रमशः विधीयते। अनन्तरं कुम्भविन्यास-सूर्यप्रतिमोपेतं दानविधानं वेदविदे ब्राह्मणाय प्रदेयमिति कथ्यते। अन्ते फलश्रुतौ संचितपापक्षयः, महायज्ञतुल्यं पुण्यं, बहुतीर्थदानसमं च महत्फलं प्रशंस्यते।
Adhyaya 344
जरद्गवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jaradgaveśvara Māhātmya (Glorification of Jaradgaveśvara)
अध्यायः ३४४ प्राभासक्षेत्रे देव्या सह ईश्वरस्य तीर्थनिर्देशं वर्णयति। पापहारी लिङ्गं ‘जरद्गवेश्वर’ इति ख्यातं, जरद्गवेन प्रतिष्ठापितं, कपिलेश्वरस्य समीपे दिशानिर्देशेन स्थितम् इति कथ्यते। तत्र दर्शन-पूजनादिभिः ब्रह्महत्यादिमहापापानां नाशः प्रतिपाद्यते। तस्मिन्नेव देशे नदीदेवी अंशुमती वर्तते; विधिपूर्वकं स्नानं कृत्वा पिण्डदानं कर्तव्यम् इति विधानम्। तेन पितॄणां दीर्घकालपर्यन्तं तृप्तिः फलम्, तथा वेदविदे ब्राह्मणाय वृषभदानं प्रशस्यते। गन्धपुष्पोपहारैः, पञ्चामृताभिषेकैः, गुग्गुलुधूपेन च भक्त्या पूजनं, स्तवन-नमस्कार-प्रदक्षिणानां नित्यत्वं च निर्दिश्यते। नान्नैः ब्राह्मणभोजनं धर्म्यं, बहुगुणफलप्राप्तिश्चोच्यते। कृतयुगे ‘सिद्धोदक’ इति, कलियुगे ‘जरद्गवेश्वरतीर्थ’ इति नामभेदः स्मार्यते।
Adhyaya 345
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Naleśvara)
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे हाटकेश्वरनाम लिङ्गस्य माहात्म्यं संक्षेपेण निरूप्यते, तस्य पूर्वदिशि नलेश्वराख्यं देवायतनं स्थितमिति च कथ्यते। ईश्वरः देवीं प्रति दिशानिर्देशं परिमाणयुक्तं च मार्गविवरणं दत्त्वा तत्र तीर्थस्य स्थानं प्रकाशयति। नलः दमयन्त्या सह नलेश्वरं प्रतिष्ठापितवानिति श्रूयते; आदर्शराजदम्पत्योः कृत्या क्षेत्रस्य महिमानं प्रमाणीकृत्य दर्श्यते। ततः फलश्रुतिः—यो मनुष्यः विधिवत् दर्शनपूजनादिभिः तं लिङ्गं समर्चयति, स कलिदोषैः प्रमुच्यते, तथा द्यूते विजयफलमपि लभते इति विशेषः।
Adhyaya 346
कर्कोटकार्कमाहात्म्यवर्णनम् — Karkoṭakārka Māhātmya (Account of the Glory of the ‘Karkoṭaka Sun’)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः प्राभासक्षेत्रस्य आग्नेयदिग्भागे स्थितं कर्कोटकरविनामकं सूर्यस्वरूपं निर्दिशति। तस्य केवलं दर्शनमात्रेण सर्वदेवताः प्रसन्ना भवन्तीति प्रतिपाद्यते, यत् एकस्मिन् देशविशेषे प्रकटितः सविता सर्वदैवतानुग्रहस्य केन्द्रं भवति। अनन्तरं संक्षिप्तो विधिः कथ्यते—यदा सप्तमी तिथिः रविवारेण सह युज्यते तदा धूप-गन्ध-अनुलेपनादिभिः विधिपूर्वकं पूजनं कर्तव्यम्। एवं सम्यक्कालसम्यगुपचारसंयुक्ता आराधना सर्वकिल्बिषविमोचनं ददातीति शुद्धितत्त्वं प्रतिपाद्यते। इति स्कन्दमहापुराणे प्राभासखण्डे प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये ३४६ तमोऽध्यायः।
Adhyaya 347
हाटकेश्वरमाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara Māhātmya: The Glory of Hatakeśvara Liṅga and Agastya’s Āśrama)
ईश्वरः देवीं प्रति हाटकेश्वरलिङ्गस्य देशं माहात्म्यं च कथयति। तत् नलेश्वरसमीपेऽगस्त्याम्रवनस्य निकटे स्थितं, यत्र पूर्वमगस्त्यः तपश्चचार। अनन्तरं कारणकथा प्रवर्तते—विष्णुना कालकेयदैत्याः निहताः; तेषां शेषाः समुद्रे लीनाः सन्तो रात्रौ प्रभासदेशे निर्गत्य तपस्विनो भक्षयन्ति, यज्ञदानपरम्परां विघ्नयन्ति, स्वाध्याय- वषट्कार-धर्मचिह्नानां क्षयमापादयन्ति। देवाः शोकाकुलाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; स तान् कालकेयान् ज्ञापयित्वा प्रभासेऽगस्त्यं प्रति प्रेषयति। अगस्त्यः समुद्रं गण्डूषेण पिबति, ततो दैत्याः प्रकाशिता निहन्यन्ते, केचित् पातालं पलायन्ते। देवैः समुद्रपूरणं याचिते स जलं जीर्णमशुद्धं चाभवत् इति वदन्, भागीरथेन पश्चाद्गङ्गानीतया समुद्रः पुनः पूरयिष्यते इति भविष्यद्वाणीं करोति। अन्तेऽस्य वराः—आश्रमसमीपे हाटकेश्वरसन्निधौ स्नानपूजादिभिः महत्फलं, नित्यपूजया गोदानतुल्यं पुण्यं, ऋतौ अयने च पूजाश्राद्धयोः विशेषफलम्। श्रद्धया श्रवणमात्रेण अहोरात्रकृतपापानां सद्यः क्षय इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 348
नारदेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Nāradeśvarī Māhātmya (Glorification of Nāradeśvarī)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरस्योपदेशरूपेण तीर्थविधिः संक्षेपेण निरूप्यते। भक्तं प्रति—महादेवीं संबोध्य—पश्चिमदिशि नारदेश्वरीदेव्याः पावनं स्थानं गन्तव्यमिति निर्देशः; तस्याः सान्निध्यं सर्वदौर्भाग्यनाशिनीत्वेन वर्ण्यते। विशेषविधानं चोक्तम्—या स्त्री तृतीयायां तिथौ शान्तचित्ता देवीम् अर्चयति, सा रक्षाकरं पुण्यं स्थापयति; तस्याः कुलपरम्परायां स्त्रियो दौर्भाग्यचिह्नैर्न लाञ्छिताः भवन्ति। एवं स्थाननिर्देशः, कालविधानं, फलश्रुतिश्च सम्यक् प्रदर्श्य, प्राभासक्षेत्रमाहात्म्ये नारदेश्वरीमाहात्म्यनामाध्याय इति उपसंह्रियते।
Adhyaya 349
मन्त्रविभूषणागौरी-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mantravibhūṣaṇā Gaurī)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—भीमेश्वरस्य समीपे स्थितां “देवीं मन्त्रविभूषणां” विशेषरूपेण ध्येयामिति। सा पूर्वं सोमेन सम्यगर्चिता इति तस्याः देव्या महिमा तथा तीर्थस्य निकटवृत्तान्तश्च कथ्यते। अथ व्रतविधानं कालनिर्णयश्च निर्दिश्यते—श्रावणमासे शुक्लपक्षस्य तृतीयायां विधिपूर्वकं तां देवीं योषिदर्चयेत्, सा सर्वशोकविनिर्मुक्ता भवतीति फलश्रुतिः। एवं स्थलमहात्म्यं, भक्तपरम्परा, व्रतकालः च संक्षेपेण फलकाम्योपदेशरूपेण निरूप्यते।
Adhyaya 350
दुर्गकूटगणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durgakūṭa Gaṇapati (Glorification Narrative)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरवचनेन दुर्गकूटके स्थितस्य विश्वेशस्य सूक्ष्मदेशवर्णनं क्रियते—भल्लतीर्थस्य पूर्वे, योगिनीचक्रस्य दक्षिणे च स देवः प्रतिष्ठित इति। ततः तत्र देवस्य माहात्म्यं दर्शयितुं भीमेन कृतं सफलं आराधनं दृष्टान्ततया कथ्यते, येन विधिपूर्वकपूजायाः ‘सर्वकामप्रदत्वं’ सिद्धं भवति। फाल्गुनमासे शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तस्य पूजाकालो निर्दिश्यते। गन्धपुष्पतोयादिभिः सरलोपचारैः शास्त्रोक्तविधिना पूजां कृत्वा उपासकः निःसन्देहं संवत्सरपर्यन्तं निर्विघ्नजीवनं प्राप्नोतीति संक्षेपेण फलश्रुतिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 351
कौरवेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kauraveśvarī (Protectress of the Kṣetra)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति उपदिशति यत् सा कौरवेश्वरीदेवीं प्रति गच्छेत्। तस्या नाम कुरुक्षेत्रे पूर्वमाराधनया संबद्धं, सा च क्षेत्रस्य रक्षाशक्तिरिति निरूप्यते; भीमेनापि पूर्वं क्षेत्ररक्षणव्रतं कृत्वा तस्या आराधना कृतैव इति स्मार्यते। महानवम्यां यत्नेन कृतं पूजनं परमफलप्रदं कथ्यते। अतिथिसत्कारस्य दानधर्मस्य च नियमोऽपि प्रदर्श्यते—दंपतीनां विशेषतः भोजनदानं, दिव्यगुणयुक्तान्नपानं सुसंस्कृतमधुरभक्ष्यं च समर्पणीयम्। एवं स्तुत्या तुष्टा देवी पुत्रवत् भक्तं रक्षतीति, देशनिष्ठाभक्तिः रक्षणकर्तव्यं नियतदानं च परस्परं पुष्णन्तीति तात्पर्यम्।
Adhyaya 352
सुपर्णेलामाहात्म्यवर्णनम् (Supārṇelā Māhātmya—Account of the Glory of Supārṇelā)
ईश्वरः देवीं प्रति दिग्दर्शनेन तीर्थयात्राविधानं कथयति—दुर्गाकूटस्य दक्षिणतः नियतमानदूरे सुपर्णेला नाम तीर्थं, तत्रैव भैरवीस्थानं च। तस्य तीर्थस्य कारणकथा प्रोच्यते—सुपर्णो गरुडः पातालात् अमृतं समानीय नागानां सन्निधौ तत्र विमोचयामास; नागैः दृष्टं रक्षितं च तत् स्थानं भूमौ सुपर्णेला इति विख्यातम्। तत्र भूमिः ‘इला’ इति सुपर्णेन प्रतिष्ठापिता इत्युच्यते, तथा सुपर्णेला-नाम पापनाशनसम्बन्धेन स्पष्टं निरूप्यते। अनन्तरं कर्मक्रमः—सुपर्णकुण्डे स्नानं, तत्र देवतापूजनं, ब्राह्मणतर्पणं दानं च, विशेषतः अन्नदानं। फलश्रुतिः—मृत्युभयादिरक्षां, गृहस्थस्य सौभाग्यवृद्धिं, स्त्रीणां जीववत्सात्वं सन्तानसमृद्धिं च, यथाविधि तीर्थसेवायाः धर्मफलरूपेण प्रतिपादयति।
Adhyaya 353
भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Bhallatīrtha Māhātmya (Glorification of Bhallatīrtha)
ईश्वरः देवीं प्रति प्राभासक्षेत्रे पश्चिमदिशि मित्रवने समीपे स्थितं भल्लतीर्थं नाम परमं तीर्थं निर्दिशति। तत् वैष्णवम् आदिक्षेत्रं कथ्यते, यत्र विष्णुः युगयुगे विशेषेण नित्यं निवसतीति वर्ण्यते, तथा भूतहितार्थं गङ्गायाः साक्षात्प्रादुर्भावोऽपि प्रतिपाद्यते। द्वादश्यां (एकादशीव्रतनियमसम्बन्धेन) विधिवत् स्नानं, योग्यब्राह्मणेभ्यो दानं, भक्त्या पितृतर्पणं श्राद्धं च, विष्णोः पूजनं, रात्रौ जागरणं, दीपदानं च कर्तव्यमिति निर्दिश्यते; एते कर्माणि पावनानि पुण्यफलप्रदानानि च इति स्तूयन्ते। अनन्तरं कारणकथा—यादवानां संहारे सति वासुदेवः समुद्रतीरे ध्यानस्थो भवति। जरा नाम व्याधः हरिपादं मृगत्वेन मन्यमानः भल्लेन शरं मुञ्चति; दिव्यरूपं ज्ञात्वा क्षमां याचते। विष्णुः पूर्वशापपर्यवसानं सूचयन् तं व्याधं मोक्षयति, तथा अस्मिन् स्थाने दर्शनभक्त्याचारिणां विष्णुलोकप्राप्तिं प्रतिजानाति; भल्लघटनात् तीर्थस्य नाम भल्लतीर्थमिति, पूर्वकल्पेषु हरिक्षेत्रमिति च कथ्यते। अन्ते वैष्णवाचारविमुखता, विशेषतः एकादश्यां संयमनिग्रहस्य उपेक्षा, निन्द्यते; भल्लतीर्थसमीपे द्वादशीपूजा गृहसंरक्षणपुण्यप्रदा इति प्रशंस्यते। तीर्थफलसम्पूर्णतां कामयमानैः श्रेष्ठब्राह्मणेभ्यः वस्त्रगोदानादि दानं विधेयमिति उपदिश्यते।
Adhyaya 354
Kardamālā-tīrtha Māhātmya and the Varāha Uplift of Earth (कर्दमालतीर्थमाहात्म्यं तथा वाराहोद्धारकथा)
अस्मिन्नध्याये देव्या सह ईश्वरः कर्दमालाख्यतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। तत् त्रैलोक्यप्रसिद्धं सर्वपापहरं च। प्रलयकाले एकार्णवे पृथिवी निमग्ना, ज्योतींषि च लीनानीति स्थिते जनार्दनः वराहरूपं धृत्वा दंष्ट्रया भूमिं समुद्धृत्य स्वस्थानं निनाय। ततः विष्णुः अस्मिन् स्थाने नियमेन चिरं निवासं करिष्यामीति प्रतिज्ञाय, पितृकर्मणां विशेषफलम् अवदत्—कर्दमालायां तर्पणेन कल्पपर्यन्तं पितरः तृप्यन्ति, शाकमूलफलादिभिः कृतं श्राद्धमपि सर्वतीर्थश्राद्धसमं भवति। स्नान-दर्शनयोः फलश्रुतौ नीचयोनिविमोचनं परलोकगति-विशेषाश्चोक्ताः। ततः मृगयूथं भयाकुलं व्याधैः पीडितं तीर्थं प्रविश्य तत्क्षणादेव मानुषत्वं प्राप्तमिति अद्भुतकथा; तद् दृष्ट्वा व्याधा आयुधानि त्यक्त्वा स्नात्वा पापमुक्ता बभूवुः। देव्या उत्पत्तिसीमाप्रश्ने ईश्वरः गुह्यं रहस्यं प्रकाशयति—वराहस्य देहः यज्ञरूपेण वेदाङ्ग-यागाङ्गसम्बद्धः वर्ण्यते, प्राभासक्षेत्रे दंष्ट्राग्रे कर्दमलिप्तत्वात् ‘कर्दमाला’ इति नाम। महाकुण्डं, गङ्गाभिषेकसदृशं जलस्रोतः, विष्णोः पवित्रपरिसरपरिमाणं च निर्दिश्य, कलियुगे ‘सौकरक्षेत्रे’ वराहदर्शनात् विशेषपुण्यं मोक्षस्यैकान्तिकत्वं च उपसंहरति।
Adhyaya 355
Guptēśvara-māhātmya (गुप्तेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Guptēśvara
ईश्वरः देवीं प्राह—प्रभासक्षेत्रे देवगुप्तेश्वरं गच्छ; तद् पश्चिमोत्तरदिशि स्थितम्। तत्र सोमः (चन्द्रः) कूष्ठरोगेण क्शयेन च लज्जितः सन् गुप्तभावेन तपः चकार। सहस्रं दिव्यवर्षाणि तपसि स्थिते सोमे शिवः प्रत्यक्षोऽभवत्, प्रसन्नः सन् तस्य क्शयं व्याधिं च निवारयामास। ततः सोमो देवासुरैः समर्चितं महालिङ्गं प्रतिष्ठापयामास; तस्य गुप्ततपसः कारणात् ‘गुप्तेश्वर’ इति नाम व्युत्पाद्यते। अस्य लिङ्गस्य दर्शनस्पर्शमात्रेण कूष्ठनाशः कथ्यते; विशेषतः सोमवारे पूजया वंशेऽपि कूष्ठजन्म न भवतीति फलश्रुतिः। इति प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये गुप्तेश्वरमाहात्म्यं समाप्तम्।
Adhyaya 356
बहुसुवर्णेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Bahusuvarṇeśvara Māhātmya (Glory of Bahusuvarṇeśvara)
ईश्वरः देवीम् उपदिशति यत् सा प्रभासक्षेत्रस्य हिरण्यापूर्वदिक्भागे स्थितं बहुसुवर्णकं बहुसुवर्णेश्वरं च लिङ्गं प्रति गच्छेत्। तत्र धर्मपुत्रेण परमदुष्करः यज्ञः कृतः, तेनैव बहुसुवर्णनाम महाबलं लिङ्गं प्रतिष्ठापितम् इति क्षेत्रस्य पावनता कथ्यते। तत् लिङ्गं “सर्वेश्वरः” इति प्रसिद्धं, सर्वक्रतुफलदं, सरस्वत्याः सलिलसंबन्धेन च विधिपूर्णं निगद्यते। तत्र स्नानं कृत्वा पिण्डदानं यः करोति, स कुलकोटिपितॄन् उद्धरति, रुद्रलोके च मानं लभते इति विधानम्। गन्धपुष्पादिभिः विधिपूर्वकं भक्त्या पूजनं कृतं चेत्, सदाशिवेन कोटिपूजाफलप्रदं इति निश्चयेन प्रतिपाद्यते। इति स्कन्दपुराणे प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये बहुसुवर्णेश्वरमाहात्म्यवर्णनं समाप्तम्।
Adhyaya 357
शृंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Śṛṅgeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Śṛṅgeśvara)
ईश्वर उवाच—देवीं प्रति निर्देशः क्रियते यत् शुकस्थानस्य समीपे स्थितं श्रीङ्गेश्वरतीर्थं अनुत्तमं वर्तते। तत्र गत्वा विधिवत् स्नानं कृत्वा श्रीङ्गेशस्य नियमेन पूजां कुर्यात्—इति कार्यक्रमरूपेण विधानं प्रतिपाद्यते। एतत् क्षेत्रं सर्वपातकनाशनं इति वर्ण्यते; तत्र यथाविधि तीर्थयात्रा-आचरणेन सर्वपापविमोचनं फलम्। दृष्टान्ततया ऋष्यशृङ्गस्य पूर्वं तत्र शुद्धिः मोक्षश्च प्राप्त इति निदर्शनं दत्तम्। उपसंहारे स्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, “श्रीङ्गेश्वरमाहात्म्यवर्णन” नाम त्रिशतसप्तपञ्चाशत्तमोऽध्याय इति निर्दिश्यते।
Adhyaya 358
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Description of the Māhātmya of Koṭīśvara
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वर उवाच इति आरभ्य कोटीश्वरमहालीङ्गस्य संक्षिप्तं क्षेत्रवर्णनं फलश्रुतिश्च कथ्यते। ईशानदिशि कोटिनगरं नाम स्थानं निर्दिश्यते; तस्य दक्षिणभागे एकयोजनप्रमाणे कोटीश्वरलिङ्गं प्रतिष्ठितमिति निरूप्यते। अत्र देवालयस्य कर्ममार्गः प्रदर्श्यते—विधानेन स्नात्वा ततः लिङ्गपूजा कार्या। कोटीश्वरः कोटियज्ञानां फलप्रदः, सर्वपातकविमोचकश्च इति स्तूयते। एवं स्नानपूजाभ्यां सर्वपापक्षयः, कोटियज्ञसमं पुण्यं च लभ्यते इति फलश्रुतिः। इति स्कन्दपुराणे प्रभासखण्डे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम अध्यायः।
Adhyaya 359
Nārāyaṇa-tīrtha-māhātmya (Glory of Nārāyaṇa Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं प्रति उपदिशति—यात्री नारायणनाम्नि तीर्थे गच्छेत्। तस्य तीर्थस्य ईशानदिशि शाण्डिल्या नाम वापी विद्यते इति स्थाननिर्देशः प्रदीयते। तत्र विधिपूर्वकं स्नात्वा शाण्डिल्यस्य पूजनं कर्तव्यमिति क्रमः कथ्यते। ऋषिपञ्चमीदिने पतिव्रतायाः स्त्रियाः स्पर्शास्पर्शविधिना आचरितं रजोदोषभयस्य निःसन्देहं नाशनं करोतीति फलश्रुतिः। अन्ते स्कन्दपुराणे प्रभासखण्डे ‘नारायणतीर्थमाहात्म्य’ इति अध्यायनाम्ना उपसंहारः।
Adhyaya 360
Śṛṅgāreśvara Māhātmya (Glory of Śṛṅgāreśvara at Śṛṅgasara)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः महादेवीं सम्बोध्य श्रीङ्गसारनाम पवित्रं तीर्थं दर्शयति। तत्र प्रतिष्ठितं लिङ्गं ‘श्रीङ्गारेश्वर’ इति ख्यातं, तस्य माहात्म्यं च पूर्वदैवीयवृत्तान्तेन निरूप्यते—हरिः गोपीभिः सह तत्र श्रीङ्गारं कृतवान्, तेनैव कारणेन क्षेत्रस्य देवस्य च नाम सिद्धम्। अनन्तरं विधिपूर्वकं तस्मिन्नेव स्थाने भवस्य (शिवस्य) पूजनं पापौघनाशनं इति प्रतिपाद्यते। फलश्रुतौ च स्पष्टं वदति—दारिद्र्यदुःखपीडितो भक्तः तत्राराधनात् पुनः तादृशं दारिद्र्यं शोकं वा न प्राप्नोति; अतः एतत् क्षेत्रं शुद्धाचार-नियमयुक्त-भक्तेः सिद्धिप्रदं तीर्थं मन्यते।
Adhyaya 361
मार्कण्डेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Mārkaṇḍeśvara (Narrative Description)
अध्यायः ३६१ ईश्वरदेव्योः संवादरूपेण संक्षिप्तं तीर्थोपदेशं निरूपयति। साधकः हिरण्यातटं गच्छेत् इति निर्देश्यते, तत्र ‘घटिकास्थान’ इति विशिष्टं स्थानं पूर्वं सिद्धर्षिणा सेवितम् इति कथ्यते। तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं मृकण्डोः योगसिद्ध्या प्रतिष्ठाप्यते। स ध्यानीयोगेन—एकनाडीपरिमाणे फलसिद्धिं प्राप्य—तस्मिन्नेव देशे लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। तत् लिङ्गं ‘मार्कण्डेश्वर’ इति नाम्ना प्रसिद्धं, यस्य दर्शनपूजनमात्रेण सर्वपापोपशमनं भवतीति प्रतिपाद्यते। एषा कथा तपोन्तरङ्गसाधनस्य लोकभक्तिसुलभतीर्थसेवया सह सम्बन्धं दर्शयति, प्रभासक्षेत्रस्य सूक्ष्ममार्गचित्रं यात्राविधिरूपेण च निर्दिशति।
Adhyaya 362
Koṭihrada–Maṇḍūkeśvara Māhātmya (कोटिह्रद-मण्डूकेश्वरमाहात्म्य)
ईश्वरः देवीं प्रभासक्षेत्रे क्रमशः तीर्थयात्राविधिं उपदिशति। प्रथमं मण्डूकेश्वरं गन्तव्यमिति निर्दिश्य, माण्डूक्यायनसम्बन्धेन प्रतिष्ठितं तत्र लिङ्गं कथयति। तस्य समीपे कोटिह्रदं पुण्यसलिलं, तत्राधिष्ठाता कोटीश्वरशिवः; मातृगणाश्च तत्र स्थिताः, इष्टफलप्रदायिन्यः इति वर्ण्यते। विधिः—कोटिह्रदतीर्थे स्नात्वा लिङ्गपूजनं कुर्यात्, मातॄणामपि पूजनं विधाय; तेन दुःखशोकविनिर्मुक्तिः फलमिति निगद्यते। ततः पूर्वदिशि योजनमात्रे त्रितकूपं नाम तीर्थं निर्दिश्यते—शुद्धं सर्वपापप्रणाशनं, बहुतीर्थानां प्रभावोऽपि तत्रैव संनिहित इव इति प्रतिपाद्यते। एषः प्रभासखण्डस्य अस्मिन् भागे द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः इति कोलोफोने सूचितम्।
Adhyaya 363
एकादशरुद्रलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Eleven Rudra-Liṅgas
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासखण्डे ईश्वरः देवीम् उपदिशति—गोṣ्पदनाम्नः स्थानात् उत्तरतः द्विगव्युतिमिते मार्गे वलायाख्यं पुण्यस्थानं गन्तव्यमिति। एषा यात्रा-परिमाणनिर्देशयुक्ता तीर्थयात्राविधिः संक्षेपेण निरूप्यते। तत्र एकादशरुद्राणां स्थानलिङ्गसमूहः कथ्यते; तेषु अजातैकपादः अहिर्बुध्न्यश्चादयः नामतः निर्दिश्यन्ते। तान् लिङ्गान् विधिवत् पूजयेत्; तस्य फलम्—सर्वपातकविनाशः, सर्वशुद्धिश्चेति। इति स्कन्दमहापुराणे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।
Adhyaya 364
Hiraṇya-taṭa–Tuṇḍapura–Gharghara-hrada–Kandeśvara Māhātmya (हिरण्यातुण्डपुर-घर्घरह्रद-कन्देश्वर माहात्म्यम्)
ईश्वरः महादेवीं प्रति कथयति—हिरण्यतटे तुण्डपुरं नाम स्थानं विद्यते, यत्र घर्घरह्रदः पवित्रो जलाशयः। तत्र कन्देश्वरः प्रधानदेवता प्रतिष्ठितः इति निर्दिश्यते। शिवः स्मारयति यत् तस्मिन् स्थाने मम जटाः बद्धाः, तेन तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं प्रमाणीकृतम्। तत्र गत्वा तीर्थे स्नानं कृत्वा विधिवत् कन्देश्वरस्य पूजां कुर्यात् इति क्रमः सूचितः। एवं कृतवतः भक्तस्य घोरपातकानि विनश्यन्ति, शुभं शासनं च लभ्यते—दैवी आज्ञा-रक्षा वा पुराणोक्तं प्रसादरूपं अनुमोदनं च।
Adhyaya 365
संवर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Saṃvarteśvara Māhātmya (Glorification of Saṃvarteśvara)
अस्याध्याये ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—यात्रिकः साधकश्च संवर्तेश्वरं परमं तीर्थं गच्छेत्। इन्द्रेश्वरस्य पश्चिमे, अर्कभास्करस्य पूर्वे च तस्य स्थानं निर्दिश्य, समीपस्थदेवालयैः सह तीर्थस्य सम्बन्धमानचित्रं प्रदर्श्यते। अत्र न्यूनतमः विधिः कथ्यते—प्रथमं महादेवस्य दर्शनं कृत्वा, ततः पुष्करिण्याः जले स्नानं कुर्यात्; एष एव मुख्यो भक्त्याचारः। फलश्रुतौ उक्तं यत् एवं कृतवान् जनः दशाश्वमेधयज्ञानां फलं प्राप्नोति। उपसंहारे स्कन्दपुराणे प्रभासखण्डे, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यस्य प्रथमविभागे, ३६५तमोऽध्यायः ‘संवर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ इति निर्दिश्यते।
Adhyaya 366
प्रकीर्णस्थानलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् — Discourse on the Māhātmya of Liṅgas in Dispersed Sacred Sites
ईश्वरः महादेवीं प्रति उपदिशति—हिरण्यायाः उत्तरतः सिद्धिस्थाननामसु प्रदेशेषु गन्तव्यम्, यत्र सिद्धमहर्षयः निवसन्ति। ततः प्रकीर्णतीर्थेषु लिङ्गानां माहात्म्यं संख्याभिः सह निरूप्यते—अनन्तानि लिङ्गानि सन्ति, तथापि केषुचित् समूहेषु शताधिकानि प्रमुखलिङ्गानि, वज्रिणीतटे एकोनविंशतिः, न्यङ्कुमतीतटे द्वादशशतान्यधिकानि, कपिलातटे षष्टिः श्रेष्ठलिङ्गानि, सरस्वत्याः सम्बन्धिनि तु अगण्यानि इति। प्रभासक्षेत्रं सरस्वत्याः पञ्चस्रोतसा परिभाष्यते; तेषां प्रवाहैः द्वादशयोजनपरिमितं पुण्यक्षेत्रं निर्दिश्यते। सर्वत्र तडागकूपादिषु जलं प्रादुर्भवति; तत् ‘सारस्वतं’ जलम् इति ज्ञेयम्, तस्य पानं प्रशस्यते। श्रद्धया यत्र कुत्रापि स्नानं कृतं चेत् सारस्वतस्नानफलप्रदं भवतीति। अन्ते ‘स्पर्शलिङ्गं’ श्रीसोमेश इति निर्दिश्यते; क्षेत्रस्य मध्यलिङ्गं यत् सोमेशत्वेन ज्ञायते, तत्र पूजनं कृतं चेत् सोमेशपूजनमेव भवतीति—प्रकीर्णदेवालयान् एकस्मिन् शैवसन्दर्भे समन्वयति।
FAQs about Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhāsa is presented as a spiritually efficacious kṣetra where tīrtha-contact, devotion, and disciplined listening to purāṇic discourse are said to remove fear of saṃsāra and confer elevated destinies.
Merits are framed in yajña-like terms: purification, removal of sins, freedom from afflictions, and attainment of higher states—often conditioned by faith (śraddhā), tranquility, and proper eligibility.
The opening chapter emphasizes transmission-legends (Śiva → Pārvatī → Nandin → Kumāra → Vyāsa → Sūta) and the Naimiṣa inquiry setting, establishing Prabhāsa’s māhātmya within an authoritative purāṇic lineage.