Adhyaya 35

Verse 1

देव्युवाच । भगवन्भार्गवे वंशे यस्त्वौर्वः कथितस्त्वया । वैवस्वतेंऽतरे चास्मिंस्तस्योत्पत्तिं वद प्रभो

देव्युवाच— भगवन्! भार्गववंशे त्वया यः और्वः कथितः, अस्मिन् वैवस्वतमन्वन्तरे तस्य जन्मकथां मे ब्रूहि, प्रभो।

Verse 2

ईश्वर उवाच । ब्राह्मणा निहता ये तु क्षत्रियैर्वित्तकारणात् । क्षयं नीतास्तु ते सर्वे सपुत्राश्च सगर्भतः

ईश्वर उवाच— वित्तहेतोः क्षत्रियैः ये ब्राह्मणाः निहताः, ते सर्वे सपुत्राः सगर्भाश्च विनाशं नीताः।

Verse 3

म्रियमाणेषु सर्वेषु एका स्त्री समतिष्ठत । तया तु रक्षितो गर्भ ऊर्वोर्देशे निधाय च

सर्वेषु म्रियमाणेषु एका स्त्री धैर्येण समतिष्ठत; सा गर्भं रक्षित्वा ऊर्वोर्देशे निधाय तं गुप्तं चकार।

Verse 4

अन्यासां चैव नारीणां सर्वासामपि भामिनि । गर्भानि पातितास्तैस्तु द्रव्यार्थं क्षत्रियाधमैः

भामिनि! अन्यासां नारीणां सर्वासामपि गर्भाः तैः द्रव्यार्थं क्षत्रियाधमैः पातिताः।

Verse 5

कालांतरे ततो भित्त्वा कुरुदेशं महाप्रभः । निर्गतोत्तंभितशिरा ज्वलदास्योतिभीषणः

कालान्तरे स महाप्रभः कुरुदेशं भित्त्वा निर्गतः; उत्तम्भितशिराः ज्वलदास्यः अतिभीषणदर्शनः।

Verse 6

तद्वैरं हृदि चाधाय ददाह वसुधातलम् । उत्पाद्य वह्निं तपसा रौद्रमौर्वं जलाशनम्

तद्वैरं हृदि निधाय स वसुधातलं ददाह। तपसा च वह्निमुत्पाद्य रौद्रमौर्वं जलाशनम्॥

Verse 7

तमिन्द्रः प्लावयामास वृष्ट्यौघैर्वरवर्णिनि । न शशाक यदा नेतुं तदा स यतवाक्स्थितः

तमिन्द्रः प्लावयामास वृष्ट्यौघैर्वरवर्णिनि। न शशाक यदा नेतुं तदा स यतवाक्स्थितः॥

Verse 8

ततो देवाः सगंधर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः । अभवन्भयसंत्रस्ताः सर्वे प्रांजलयः स्थिताः

ततो देवाः सगन्धर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः। अभवन्भयसंत्रस्ताः सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः॥

Verse 10

देवा ऊचुः । भगवन्भार्गवे वंशे जातः कोऽपि महाद्युतिः । अग्निरूपेण सर्वं स ददाह वसुधातलम् । कृतो यत्नः पुराऽस्माभिस्तद्विनाशाय सत्तम । जलेन वृद्धिमायाति ततो नो भयमागतम्

देवा ऊचुः। भगवन् भार्गवे वंशे जातः कोऽपि महाद्युतिः। अग्निरूपेण सर्वं स ददाह वसुधातलम्। कृतो यत्नः पुराऽस्माभिस्तद्विनाशाय सत्तम। जलेन वृद्धिमायाति ततो नो भयमागतम्॥

Verse 11

विनष्टे भूतले देव अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । उच्छिद्यते ततोऽस्माकं नाशो नूनं भविष्यति

विनष्टे भूतले देव अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः। उच्छिद्यते ततोऽस्माकं नाशो नूनं भविष्यति॥

Verse 12

तस्माद्यत्नं कुरु विभो त्रैलोक्यहितकाम्यया

तस्माद् यत्नं कुरु विभो त्रैलोक्यहितकाम्यया।

Verse 13

ततो ब्रह्मा सुरैः सार्द्धं भार्गवैश्च मह र्षिभिः । आगत्य चाब्रवीदौर्वं किमर्थं दहसि क्षितिम्

ततो ब्रह्मा सुरैः सार्द्धं भार्गवैश्च महर्षिभिः। आगत्य चाब्रवीदौर्वं किमर्थं दहसि क्षितिम्॥

Verse 14

विरामः क्रियतां सद्यो ममार्थं च द्विजोत्तम

विरामः क्रियतां सद्यो ममार्थं च द्विजोत्तम।

Verse 15

और्व उवाच । एष एव निवृत्तोऽहं तव वाक्येन सत्तम । एष वह्निर्मयोत्सृष्टः स विभो तव शासनात्

और्व उवाच। एष एव निवृत्तोऽहं तव वाक्येन सत्तम। एष वह्निर्मयोत्सृष्टः स विभो तव शासनात्॥

Verse 16

यथा गच्छेत्समुद्रांतं तथा नीतिर्विधीय ताम्

यथा गच्छेत् समुद्रान्तं तथा नीतिर्विधीयताम्।

Verse 17

समाहूय ततो देवीं स्वां सुतां पद्मसंभवः । उवाच पुत्रि गच्छ त्वं गृहीत्वाग्निं महोदधिम् । मद्वाक्यं नान्यथा कार्यं गच्छ शीघ्रं महाप्रभे

ततः पद्मसम्भवो ब्रह्मा देवीं स्वां सुतां समाहूय प्रोवाच— “पुत्रि, त्वमग्निमादाय महोदधिं प्रति गच्छ। मम वचनं नान्यथा कर्तव्यम्। शीघ्रं गच्छ, महाप्रभे।”

Verse 18

सरस्वत्युवाच । एषास्मि प्रस्थिता देव तव वाक्यादसंशयम् । इत्युक्ते साधु साध्वीति ब्रह्मणा समुदाहृता

सरस्वत्युवाच— “देव, तव वाक्यादनुसृत्याहं निःसंशयं प्रस्थिता।” इत्युक्ते ब्रह्मणा सा पुनः पुनः समुदाहृता— “साधु साध्वीति।”

Verse 19

ततोभिमंत्रितं वह्निं क्षिप्त्वा कुंभे हिरण्मये । प्रायच्छत सरस्वत्यै स्वयं ब्रह्मा पितामहः । आशिषो विविधा दत्त्वा प्रोवाचेदं पुनः पुनः

ततः पितामहः स्वयं ब्रह्मा मन्त्रैः संस्कृतं वह्निं हिरण्मये कुम्भे निक्षिप्य सरस्वत्यै प्रायच्छत्। विविधाशिषो दत्त्वा पुनः पुनरिदं प्रोवाच।

Verse 20

गच्छ पुत्रि न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन । अरिष्टं व्रज पंथानं मा संतु परिपन्थिनः

“गच्छ पुत्रि; त्वया कदाचन न संतापः कार्यः। अरिष्टं पन्थानं व्रज; परिपन्थिनो मा सन्तु।”

Verse 21

ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणा च सरस्वती । हिमवंतं गिरिं प्राप्य पिप्पलादाश्रमात्तदा

ईश्वर उवाच— एवं तेन ब्रह्मणा उपदिष्टा सरस्वती तदा हिमवन्तं गिरिं प्राप्य पिप्पलादाश्रमं जगाम।

Verse 22

उद्भूता सा तदा देवी अधस्ताद्वृक्षमूलतः । तत्कोटर कुटीकोटिप्रविष्टानां द्विजन्मनाम्

तदा सा देवी वृक्षमूलाधस्तादुद्भूता; तत्र कोटरकुटीकोटिषु प्रविष्टानां द्विजन्मनाम्।

Verse 23

श्रूयन्ते वेदनिर्घोषा सरसारक्तचेतसाम् । विष्णुरास्ते तत्र देवो देवानां प्रवरो गुरुः

सरसारक्तचेतसां वेदनिर्घोषाः श्रूयन्ते; तत्र देवो विष्णुः देवानां प्रवरो गुरुरास्ते।

Verse 24

तस्मात्स्थानात्ततो देवी प्रतीच्यभिमुखं ययौ । अन्तर्द्धानेन सा प्राप्ता केदारं हिममध्यगम्

तस्मात्स्थानात् देवी प्रतीच्यभिमुखं ययौ; अन्तर्द्धानेन हिममध्यगं केदारं सा प्राप्ता।

Verse 25

तत्संप्लाव्य गिरेः शृंगं केदारस्य पुरः स्थिता । तेनाग्निना करस्थेन दह्यमाना सरस्वती

गिरेः शृंगं संप्लाव्य सा केदारस्य पुरः स्थिता; करस्थेनाग्निना दह्यमाना सरस्वती।

Verse 26

भूमिं विदार्य तस्याधः प्रविष्टा गजगामिनी । तदंतर्द्धानमार्गेण प्रवृत्ता पश्चिमामुखी

भूमिं विदार्य तस्याधः प्रविष्टा गजगामिनी; तदन्तर्द्धानमार्गेण पश्चिमामुखी प्रवृत्ता।

Verse 27

पापभूमिमतिक्रम्य भूमिं भित्त्वा विनि गता । तत्र कूपः समभवन्नाम्ना गन्धर्वसंज्ञितः

पापभूमिमतिक्रम्य भूमिं भित्त्वा विनिर्गता । तत्र कूपः समभवन्नाम्ना गन्धर्वसंज्ञितः ॥

Verse 28

तस्मात्कूपात्पुनर्दृश्या सा बभूव महानदी । मतिः स्मृतिस्तथा प्रज्ञा मेधा बुद्धिर्गिराधरा

तस्मात्कूपात्पुनर्दृश्या सा बभूव महानदी । मतिः स्मृतिस्तथा प्रज्ञा मेधा बुद्धिर्गिराधरा ॥

Verse 29

उपासिकाः सरस्वत्याः षडेताः प्रस्थितास्तदा । पुनः प्रवृत्ता सा तस्मादुद्भेदात्पश्चिमामुखी

उपासिकाः सरस्वत्याः षडेताः प्रस्थितास्तदा । पुनः प्रवृत्ता सा तस्मादुद्भेदात्पश्चिमामुखी ॥

Verse 30

भूतीश्वरं समायाता सिद्धो यत्र महामुनिः । भूतीश्वरे समीपस्थं तत्र प्राप्ता मनोरमम्

भूतीश्वरं समायाता सिद्धो यत्र महामुनिः । भूतीश्वरे समीपस्थं तत्र प्राप्ता मनोरमम् ॥

Verse 31

तस्य दक्षिणदिक्संस्थं रुद्रकोट्युपलक्षितम् । श्रीकंठ देशं विख्यातं गता सर्वौषधीयुतम्

तस्य दक्षिणदिक्संस्थं रुद्रकोट्युपलक्षितम् । श्रीकंठ देशं विख्यातं गता सर्वौषधीयुतम् ॥

Verse 32

तस्मात्पुण्यतमाद्देशाच्छ्रीकण्ठात्सा मनस्विनी । संप्राप्ता वह्निना सार्द्धं कुरुक्षेत्रं सरस्वती

तस्मात् पुण्यतमाद् देशात् श्रीकण्ठात् सा मनस्विनी । वह्निना सह संप्राप्ता कुरुक्षेत्रं सरस्वती ॥

Verse 33

पुनस्तस्मात्कुरुक्षेत्राद्विराटनगरस्य सा । समुद्भूता समीपस्था अन्तर्द्धानान्मनोरमा । गोपायनो गिरिर्यत्र तत्र सा पुनरुद्गता

पुनस्तस्मात् कुरुक्षेत्राद् विराटनगरसन्निधौ । अन्तर्धानात् समुत्थाय मनोहरा समीपगा । गोपायनगिरिर्यत्र तत्र सा पुनरुद्गता ॥

Verse 34

गोपायिता केशवेन यत्र ते पाण्डुनन्दनाः । कुर्वंतः स्वानि कर्माणि न कैश्चिदुपलक्षिता

यत्र केशवेन गोपायिता ते पाण्डुनन्दनाः । स्वानि कर्माणि कुर्वन्तो न कैश्चिदुपलक्षिताः ॥

Verse 35

तत्र कुंडे स्थिता देवी महापातकनाशिनी । पुन र्गोपायनाद्देवी क्षेत्रं प्राप्तातिशोभनम्

तत्र कुण्डे स्थिता देवी महापातकनाशिनी । पुनर्गोपायनाद् देवी क्षेत्रं प्राप्तातिशोभनम् ॥

Verse 36

खर्जुरीवनमापन्ना नन्दानाम्नीति तत्र सा । सरस्वती पुनस्तस्माद्वनात्खर्जूरसंज्ञितात्

खर्जूरीवनमापन्ना नन्दानाम्नीति तत्र सा । सरस्वती पुनस्तस्माद् वनात् खर्जूरसंज्ञितात् ॥

Verse 37

मेरुपादं समासाद्य मार्कंडाश्रममागता । यत्र मार्कंडकं तीर्थं मेरुपादे समाश्रितम्

मेरुपादं समासाद्य सा मार्कण्डाश्रममागता। यत्र मेरुपादे मार्कण्डकतीर्थं प्रतिष्ठितं समाश्रितम्॥

Verse 38

सरस्वती पुनस्तस्मादर्बुदारण्यमाश्रिता । गता वटवनं रम्यं मार्कंडेयाश्रमाच्छुभात्

ततः सरस्वती तस्मादर्बुदारण्यमाश्रिता। शुभान्मार्कण्डेयाश्रमाद्रम्यं वटवनं गता॥

Verse 39

तपस्तप्तं पुरा यत्र वसिष्ठेन समाश्रितात् । तस्माद्वटवनात्पुण्यादुदुम्बरवनं गता । मेरुपादे च तत्रैव तण्डिर्यत्रा तपत्तपः

यत्र पुरा वसिष्ठेन समाश्रितेन तपस्तप्तम्। तस्मात्पुण्याद्वटवनादुदुम्बरवनं गता॥ मेरुपादे च तत्रैव तण्डिर्यत्र तपस्तपः॥

Verse 40

ऊदुंबरवनात्तस्मात्पुनर्देवी सरस्वती । अन्तर्द्धानेन शिखरमन्यत्प्राप्ता महानदी

तस्मादूदुम्बरवनात्पुनर्देवी सरस्वती। अन्तर्धानेन महानदी शिखरमन्यत्प्राप्ता॥

Verse 41

मेरुपादं तु सुमहत्सुरसिद्धनिषेवितम् । भिन्नांजनचयाकारं गोलांगूलमिति स्मृतम्

मेरुपादं तु सुमहत्सुरसिद्धनिषेवितम्। भिन्नाञ्जनचयाकारं गोलाङ्गूलमिति स्मृतम्॥

Verse 42

स्थानं मनोरमं तस्मादुद्गता सा सुमध्यमा । वंशस्तंबात्सुविपुला प्रवृत्ता दक्षिणामुखी

तस्मात् स्थानात् मनोरमात् सा सुमध्यमा देवी उद्गता। वंशस्तम्बात् सुविपुला निर्गत्य दक्षिणामुखी प्रवृत्ता॥

Verse 43

तत्रोद्गमवटस्तस्यास्तत्समाख्यो व्यवस्थितः । ततः प्रभृति सा देवी सुप्रभं प्रकटा स्थिता

तत्र तस्याः उद्गमवटः तदाख्यः व्यवस्थितः। ततः प्रभृति सा देवी सुप्रभे प्रकटा स्थिता॥

Verse 44

अंतर्द्धानं परित्यज्य प्राणिनामनुकम्पया । तस्यास्तटेषु रम्येषु संति तीर्थानि कोटिशः

अन्तर्द्धानं परित्यज्य प्राणिनाम् अनुकम्पया। तस्याः तटेषु रम्येषु तीर्थानि कोटिशः सन्ति॥

Verse 45

तेषु तीर्थेषु सर्वेषु धर्महेतुः सरस्वती । रुद्रावतार मार्गेऽस्मिन्प्रवरं प्रथमं स्मृतम्

तेषु तीर्थेषु सर्वेषु धर्महेतुः सरस्वती। रुद्रावतारमार्गेऽस्मिन् प्रवरं प्रथमं स्मृता॥

Verse 46

तरत्तरंगनामाढ्यं काकतीर्थं महाप्रभम् । तत्र तीर्थं पुनस्त्वन्यत्तीर्थं धारेश्वरं स्मृतम्

तरत्तरङ्गनामाढ्यं काकतीर्थं महाप्रभम्। तत्र तीर्थं पुनरन्यत् धारेश्वरं स्मृतम्॥

Verse 47

धारेश्वरात्पुनश्चान्यद्गंगोद्भेदमिति स्मृतम् । सारस्वतं तथा गांगं यत्रैकं संस्थितं जलम् । तस्मादन्यत्परं तीर्थं पुंडरीकं ततः परम्

धारेश्वरात् पुनश्चान्यद् गङ्गोद्भेदमिति स्मृतम्। यत्र सारस्वतं गाङ्गं च जलम् एकत्र संस्थितम्। तस्मादपि परं तीर्थं पुण्डरीकं ततः परम्॥

Verse 48

मातृतीर्थं महापुण्यं सर्वातंकहरं परम् । मातृतीर्थात्पुनस्तस्मान्नातिदूरे व्यवस्थितम्

मातृतीर्थं महापुण्यं सर्वातङ्कहरं परम्। मातृतीर्थात् पुनस्तस्मान् नातिदूरे व्यवस्थितम्॥

Verse 49

तीर्थं त्वनरकंनाम नरकार्ति भयापहम् । ततस्तस्मादनरकात्तीर्थमन्यत्पुनः स्थितम्

तीर्थं त्वनरकं नाम नरकार्तिभयापहम्। ततस्तस्मादनरकात् तीर्थमन्यत् पुनः स्थितम्॥

Verse 50

संगमेश्वरनामाढ्यं प्रसिद्धं तन्महीतले । ततस्तस्मात्पुनश्चान्यत्तीर्थं कोटीश्वराह्वयम्

सङ्गमेश्वरनामाढ्यं प्रसिद्धं तन्महीतले। ततस्तस्मात् पुनश्चान्यत् तीर्थं कोटीश्वराह्वयम्॥

Verse 51

ततस्तस्मान्महादेवि शंभुकुण्डेश्वरं स्मृतम् । तीर्थे सरस्वतीतीरे तस्मिन्सिद्धेश्वरं स्मृतम्

ततस्तस्मान्महादेवि शम्भुकुण्डेश्वरं स्मृतम्। तीर्थे सरस्वतीतीरे तस्मिन् सिद्धेश्वरं स्मृतम्॥

Verse 52

सिद्धेश्वरात्पुनस्तस्मात्प्रवृत्ता पश्चिमामुखी । पश्चिमं सागरं गंतुं सखीं स्मृत्वा रुरोद सा

सिद्धेश्वरात् पुनस्तस्मात् प्रस्थिताऽसौ पश्चिमामुखी । पश्चिमं सागरं गन्तुं सखीं स्मृत्वा रुरोद सा ॥

Verse 53

स्थित्वा पूर्वमुखा देवी हा गंगेति विना त्वया । एकाकिनी मंदभाग्या क्व गमिष्याम्यबांधवा

पूर्वमुखी स्थिता देवी हा गङ्गेति विना त्वया । एकाकिनी मन्दभाग्या क्व गमिष्याम्यबान्धवा ॥

Verse 54

तां विज्ञाय ततो गंगा रुदतीं शोककर्शिताम् । शीघ्रं स्वर्गात्समायाता तीर्थानां कोटिभिः सह

तां विज्ञाय ततो गङ्गा रुदतीं शोककर्शिताम् । शीघ्रं स्वर्गात् समायाता तीर्थानां कोटिभिः सह ॥

Verse 55

ततो दुःखं परित्यज्य तत्र प्राची सरस्वती । सर्वदेवगुणैयुक्ता एवं तत्र स्थिताऽभवत्

ततो दुःखं परित्यज्य तत्र प्राची सरस्वती । सर्वदेवगुणैर्युक्ता एवं तत्र स्थिताऽभवत् ॥

Verse 56

तत्र सिद्धवटंनाम तीर्थं पैतामहं स्मृतम् । वटेश्वरस्य पुरतः सर्वपापक्षयंकरम्

तत्र सिद्धवटं नाम तीर्थं पैतामहं स्मृतम् । वटेश्वरस्य पुरतः सर्वपापक्षयङ्करम् ॥

Verse 57

त्रिकालं यत्र रुद्रस्तु समागत्य व्यवस्थितः । तन्महालयमित्युक्तं स्थानं तस्य महात्मनः

यत्र रुद्रो महात्मा त्रिकालं समागत्य नित्यं व्यवस्थितो भवति, तत्स्थानं तस्य महात्मनः ‘महालयम्’ इति प्रसिद्धम्।

Verse 58

पिंडतारकमित्येतत्प्राचीनं तीर्थमुत्तमम् । कुम्भकुक्षिगिरिस्थं तत्पित्र्ये कर्मणि सिद्धिदम्

एतत् प्राचीनं तीर्थमुत्तमं ‘पिण्डतारकम्’ इति ख्यातम्। कुम्भकुक्षिगिरिस्थं तत् पित्र्ये कर्मणि, विशेषतः पिण्डदानादौ, सिद्धिदं भवति।

Verse 59

प्राचीनेश्वरदेवस्य पुरोभूतं प्रति ष्ठितम् । प्राची सरस्वती यत्र तत्र किं मृग्यते परम्

प्राचीनेश्वरदेवस्य पुरोभागे प्रतिष्ठितं यत्र प्राची सरस्वती प्रवहति; तत्र स्थिते परं किं नाम मृग्यते?

Verse 60

निवृत्ते भारते युद्धे तत्र तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरिता त्मना

भारते युद्धे निवृत्ते, तस्मिन् तीर्थे किरीटी पुरा विष्णुना स्वात्मना प्रेरितः प्रायश्चित्तं चकार।

Verse 61

तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात् । नरतीर्थं ततः ख्यातं तत्र पापभयापहम्

तेन प्रायश्चित्तेन सः पूर्वसञ्चितात् पातकात् विनिर्मुक्तः। अतः तत् ‘नरतीर्थम्’ इति ख्यातं, यत्र पापभयम् अपह्रियते।

Verse 62

नरतीर्थादन्यतीर्थं पुंडरीकमिति स्मृतम् । अर्जुनेन सहागत्य यत्र स्नातो हरिः प्रिये

नरतीर्थात्परं तीर्थं पुण्डरीकं प्रकीर्तितम्। यत्रार्जुनेन सहागत्य हरिः स्नातोऽसि प्रिये॥

Verse 63

प्राचीनेशात्परं तीर्थं वालखिल्येश्वरं महत् । तत्र तस्मान्महातीर्थात्तीर्थमन्यन्महो दयम्

प्राचीनेशात्परं तीर्थं वालखिल्येश्वरं महत्। तस्मान्महातीर्थात्पश्चात्तीर्थमन्यन्महोदयम्॥

Verse 64

गंगासमागमंनाम तीर्थमन्यन्महोदयम् । तत्रालोक्य पुनर्देवीं दीनास्यां दीनमानसाम्

गङ्गासमागमं नाम तीर्थमन्यन्महोदयम्। तत्रालोक्य पुनर्देवीं दीनास्यां दीनमानसाम्॥

Verse 65

ब्रह्मासृजत्सखीं तस्याः कपिलां विपुलेक्षणाम् । हरिणीं हरिरप्याशु वज्रिणीमपि देवराट् । न्यंकुं विनोदनार्थं च सरस्वत्या ददौ हरः

ब्रह्मा ससर्ज तस्याः सखीं कपिलां विपुलेक्षणाम्। हरिरप्याशु हरिणीं देवराड्वज्रिणीमपि॥ न्यङ्कुं विनोदनार्थं च सरस्वत्यै ददौ हरः॥

Verse 66

ततः प्रहृष्टा सा देवी देवादेशात्सरस्वती । तस्माद्गन्तुं समारब्धा प्राचीना पापनाशिनी

ततः प्रहृष्टा सा देवी देवादेशात्सरस्वती। तस्माद्गन्तुं समारब्धा प्राचीना पापनाशिनी॥

Verse 67

ईश्वर उवाच । दक्षिणां दिशमास्थाय पुनः पश्चान्मुखी तदा । सरस्वती महादेवी वडवानलधारिणी । तदुत्तरे तटे तीर्थमेकद्वारमिति स्मृतम्

ईश्वर उवाच—दक्षिणां दिशमास्थाय सरस्वती महादेवी वडवानलधारिणी । ततः पुनः पश्चान्मुखी बभूव; तस्या उत्तरे तटे ‘एकद्वार’ इति प्रसिद्धं तीर्थम् ।

Verse 68

एकद्वारेण यत्सेना स्वर्गं प्राप्ता ततो वरात् । तस्मात्तीर्थात्पुनश्चान्यत्तीर्थं यत्र गुहेश्वरः

एकद्वाराख्यतीर्थद्वारेण या सेना वरात् स्वर्गं प्राप्ता । तस्मात्तीर्थात् पुनरन्यत्तीर्थं गन्तव्यं यत्र गुहेश्वरः स्थितः ।

Verse 69

गुहेन स्थापितः पूर्वं यत्र देवो महेश्वरः । गुहेश्वरान्नातिदूरे वटेश्वरमिति स्मृतम्

यत्र पूर्वं गुहेन देवो महेश्वरः स्थापितः, स एव गुहेश्वरः । गुहेश्वरात् नातिदूरे ‘वटेश्वर’ इति स्मृतं स्थानम् ।

Verse 70

दिव्यं सरस्वतीतीरे व्यासेनाराधितं पुरा । आमर्द्दकी नदी यत्र सरस्वत्या सहैकताम्

सरस्वतीतीरे दिव्यं तीर्थं यत् पुरा व्यासेनाराधितम् । यत्र आमर्द्दकी नदी सरस्वत्या सहैकतां यातीति प्रसिद्धम् ।

Verse 71

संप्राप्ता तन्महातीर्थं फलदं सर्वदेहिनाम् । आमर्दकी संगमं तं नापुण्यो वेद कश्चन । संगमेश्वरनामेति तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्

तन्महातीर्थं संप्राप्तं सर्वदेहिनां फलदं भवति । आमर्दकीसंगमः स नापुण्येन कश्चन वेद; तत्र ‘संगमेश्वर’नाम लिङ्गं प्रतिष्ठितम् ।

Verse 72

मुण्डीश्वरेति च तथा प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ । मुंडीश्वरसमीपस्थं सरस्वत्यां महोदयम्

मुण्डीश्वरेति नाम्ना च क्षितौ प्रसिद्धिमगमत्। मुंडीश्वरसमीपस्थं सरस्वत्यां महोदयतीर्थं विद्यते॥

Verse 73

नाम्ना यत्प्राङ्मुखं तीर्थं सरस्वत्यास्तटे स्थितम् । मांडव्येश्वरनाम्ना वै यत्रेशः संप्रतिष्ठितः

प्राङ्मुखं नाम तीर्थं यत् सरस्वत्यास्तटे स्थितम्। तत्र माण्डव्येश्वरनाम्ना ईशः संप्रतिष्ठितः॥

Verse 74

पीलुकर्णिकसंज्ञं तु तीर्थमन्यत्पुनस्ततः । सरस्वतीतीरगतमृषिणा सेवितं महत्

ततः पुनरन्यत्तीर्थं पीलुकर्णिकसंज्ञितम्। सरस्वतीतीरगतमृषिणा सेवितं महत्॥

Verse 75

तस्मादन्यत्सरस्वत्यां तीर्थं द्वारवती स्मृतम् । तीर्थानां प्रवरं देवि यत्र संनिहितो हरिः

तस्मादन्यत्सरस्वत्यां तीर्थं द्वारवती स्मृतम्। तीर्थानां प्रवरं देवि यत्र संनिहितो हरिः॥

Verse 76

ततस्तस्य समीपस्थं तीर्थं गोवत्ससंज्ञितम् । यत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः

ततस्तस्य समीपस्थं तीर्थं गोवत्ससंज्ञितम्। यत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणाम्बिकापतिः॥

Verse 77

स्वयं भूलिंगरूपेण संस्थितस्तेजसां निधिः । गोवत्सान्नैरृते भागे दृश्यते लोहयष्टिका

तत्र स्वयं भूलीङ्गरूपेण तेजसां निधिः स्वयमेव संस्थितः। गोवत्सस्य नैऋते भागे लोहयष्टिका दृश्यते॥

Verse 78

स्वयंभूलिंगरूपेण रुद्रस्तत्र स्वयं स्थितः । एकविंशति वारस्य भक्त्या पिंडस्य यत्फलम्

तत्र स्वयंभूलीङ्गरूपेण रुद्रः स्वयमेव स्थितः। एकविंशतिवारं भक्त्या पिण्डदानस्य यत्फलं—॥

Verse 79

गंगायां प्राप्यते पुंसां श्राद्धेनैकेन तत्र तत् । ततस्तस्मान्महातीर्थाद्बालक्रीडनकी यथा

तदेव तत्र गङ्गायां पुंसां श्राद्धेनैकेन प्राप्यते। ततस्तस्मान्महातीर्थाद् बालक्रीडनकी यथा॥

Verse 80

सखीभिः सहिता तत्र क्रीडताऽसौ यथेच्छया । आनुलोम्यविलोम्येन दक्षिणेनोत्तरेण च

तत्र सखीभिः सहिता सा यथेच्छया क्रीडति स्म। आनुलोम्यविलोम्येन दक्षिणेनोत्तरेण च॥

Verse 81

रुल्लं प्राप्य पुनर्देवी समुद्भूता मनोरमा । रुल्लं नाम पुरं यत्र सृष्टं देवेन शंभुना

रुल्लं प्राप्य पुनर्देवी समुद्भूता मनोरमा। रुल्लं नाम पुरं यत्र सृष्टं देवेन शम्भुना॥

Verse 82

सह देवैस्तु पार्वत्या धारायंत्रप्रयोगकैः । एकं वर्षसहस्रं तु शंभुना तत्र रुल्लितम्

तत्र देवैः सह पार्वत्या च धारायन्त्रप्रयोगैः शम्भुना सहस्रवर्षपर्यन्तं तत् क्षेत्रं रुल्लितं कृतम्।

Verse 83

रुल्लं तत्र ह्रदं नाम सरस्वत्यां महोदयम् । साक्षात्तत्र महादेव आनंदेश्वरसंज्ञितः

तत्र सरस्वत्यां महोदयः ‘रुल्ल’ इति नाम्ना ह्रदः; तत्रैव साक्षात् महादेवः ‘आनन्देश्वर’ इति संज्ञितः।

Verse 84

पश्चिमेन स्थितं तत्र शम्भोरायतनस्य तु । स मेरोर्दक्षिणे पादे नखस्तु परिकीर्तितः

तत्र शम्भोरायतनस्य पश्चिमे स्थितं यत्, तत् मेरोर्दक्षिणपादे नख इति परिकीर्तितम्।

Verse 85

पश्यंति ये नराः सम्यक्तेऽपि पापविवर्जिताः । अश्वमेधसहस्रस्य प्राप्नुवंति फलं ध्रुवम्

ये नराः सम्यक् तद् पश्यन्ति, ते पापविवर्जिताः सन्तः सहस्राश्वमेधस्य ध्रुवं फलं प्राप्नुवन्ति।

Verse 86

परतस्तस्य कूष्मांडमुनेस्तत्राश्रमं महत् । कूष्मांडेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

ततः परतः कूष्माण्डमुनेर्महान् आश्रमः; ‘कूष्माण्डेश्वर’ इति संज्ञितं तीर्थं त्रैलोक्ये विश्रुतम्।

Verse 87

कोल्लादेवी स्थिता तत्र सर्वपापभयापहा । अन्तर्द्धानेन तां कोल्लां संप्राप्ता सा महानदी

तत्र कोल्लादेवी निवसति या सर्वपापभयापहा। अन्तर्धानकृत्येन सा महानदी तां कोल्लां संप्राप्ता॥

Verse 88

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा संप्राप्ता तु मनोरमम् । सानुं मदनसंज्ञं तु क्षेत्रं सिद्धनिषेवितम्

ततोऽपि पुनरन्तर्हिता भूत्वा सा मनोरमं सानुं मदनसंज्ञं सिद्धनिषेवितं क्षेत्रं संप्राप्ता॥

Verse 89

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा पुनः प्राप्ता हिमाचलम् । खादिरामोदनामानं सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम्

ततोऽपि पुनरन्तर्हिता भूत्वा सा हिमाचलं प्राप्ता। खादिरामोदनामानं सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलं स्थानं ददर्श॥

Verse 90

तत्रारुह्य विलोक्याथ ददर्श सुमनोरमम । क्षारोदं पश्चिमाशास्थं घनवृंदमिवोन्नतम्

तत्रारुह्य विलोक्याथ सा सुमनोरमं ददर्श। पश्चिमाशास्थं क्षारोदं घनवृन्दमिवोन्नतम्॥

Verse 91

एवंविधं च तं तत्र सा विलोक्य महाप्रभा । हर्षात्पंचानना भूत्वा देवकार्यार्थमुद्यता

एवंविधं तं तत्र विलोक्य सा महाप्रभा। हर्षात् पञ्चानना भूत्वा देवकार्याय समुद्यता॥

Verse 92

हरिणी वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती । पंचस्रोताः स्थिता तत्र मुनिनोक्ता सरस्वती

तत्र मुनिभिरुक्ता सरस्वती पञ्चस्रोतोरूपेण स्थिताऽभवत्—हरिणी वज्रिणी न्यङ्कुः कपिला च सरस्वती च।

Verse 93

श्रमापनोदं कुर्वाणा मुनीनां यत्र संस्थिता । तत्तत्पादकमित्युक्तं तीर्थं तीर्थार्थिनां नृणाम् । सर्वेषां पातकानां च शोधनं तद्वरानने

यत्र सा मुनीनां श्रमापनोदं कुर्वाणा संस्थिता, तत् तीर्थार्थिनां नृणां ‘तत्तत्पादक’ इति तीर्थमुक्तम्; वरानने, तत् सर्वपातकशोधनम्।

Verse 94

खादिरामोदमासाद्य तत्रस्था वीक्ष्य सागरम् । गन्तुं प्रवृत्ता तं वह्निमादाय सुरसुन्दरि

खादिरामोदं प्राप्य तत्रस्था सा सागरं ददर्श; ततः सुरसुन्दरि, तं वह्निमादाय गन्तुं प्रवृत्ता।

Verse 95

दग्ध्वा कृतस्मरं देवी पुनरादाय वाडवम् । समुद्रस्य समीपस्था स्थिता हृष्टत नूरुहा

देवी कृतस्मरं दग्ध्वा पुनर्वाडवं समादाय; समुद्रसमीपे तनूरुहा हृष्टा तत्रैव स्थिताऽभवत्।

Verse 96

ततः प्रविष्टा सा देवी अगाधे लवणांभसि । वाडवं वह्निमादाय जलमध्ये व्यसर्जयत्

ततः सा देवी अगाधे लवणाम्भसि प्रविष्टा; वाडवं वह्निमादाय जलमध्ये तं व्यसर्जयत्।

Verse 97

ततस्तस्याः पुनः प्रीतः स्वय मेव हुताशनः । तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म वचनं चेदमब्रवीत्

ततः सा पुनः प्रीत्या हुताशनः स्वयमेव तस्याः कर्म दुष्करं दृष्ट्वा वचनमिदमब्रवीत्।

Verse 98

परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे वरं वरय सुव्रते । तत्ते दास्याम्यहं प्रीतो यद्यपि स्यात्सु दुर्लभम्

परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे सुव्रते; वरं वरय। प्रीतोऽहं तव दास्यामि, यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्॥

Verse 99

ईश्वर उवाच । प्रगृह्य वलयं हस्तादिदं वचनमब्रवीत् । इदं मे वलयं वह्ने वक्त्रे धार्यं सदा त्वया

ईश्वर उवाच—हस्ताद् वलयं प्रगृह्य वचनमिदमब्रवीत्। ‘वह्ने, इदं मे वलयं त्वया वक्त्रे सदा धार्यम्’ इति॥

Verse 100

अनेन शक्यते यावत्तावत्तोयं समाहर । न त्वया शोषणीयोऽयं समुदः सरितांपतिः

अनेन यावच्छक्यं तावत्तोयं समाहर। न त्वया शोषणीयोऽयं समुद्रः सरितां पतिः॥

Verse 101

बाढमित्येव चोक्त्वा स प्रविष्टो निधिमंभसाम् । एवमेषा महादेवि प्रभासे तु सरस्वती । गृहीत्वा वाडवं प्राप्ता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्

‘बाढम्’ इत्येवोक्त्वा स प्रविष्टो निधिमम्भसाम्। एवं महादेवि प्रभासे सरस्वती वाडवं गृहीत्वा मनीषिणां तुष्ट्यर्थं प्राप्ता॥

Verse 102

सा विश्रांता कुरुक्षेत्रे भद्रावर्ते च भामिनि । पुष्करे श्रीकला देवी प्रभासे च महानदी

सा कुरुक्षेत्रे भद्रावर्ते च, हे भामिनि, विश्रान्ता। पुष्करे सा श्रीकला देवी, प्रभासे च महानदी।

Verse 103

देवमातेति सा तत्र संस्थिता लवणोदधौ । अस्मिन्मन्वंतरे देवि आदौ त्रेतायुगे पुरा

देवमातेति नाम्ना सा तत्र लवणोदधौ संस्थिता। अस्मिन् मन्वन्तरे देवि, आदौ त्रेतायुगे पुरा।

Verse 104

इति वृत्तं सरस्वत्या वाडवाग्नेस्तथाभवत् । मन्वन्तरे व्यतीतेऽस्मिन्भविताऽन्यस्तु वाडवः

इति सरस्वत्या वाडवाग्नेः सम्बन्धि वृत्तं तथाभवत्। अस्मिन् मन्वन्तरे व्यतीते, अन्यस्तु वाडवो भविष्यति।

Verse 105

ज्वालामुखेति नाम्ना वै रुद्रक्रोधाद्भविष्यति । सरस्वत्यास्तथा नाम ख्यातिं ब्राह्मीति यास्यति

रुद्रक्रोधाद् वै ‘ज्वालामुख’ इति नाम्ना भविष्यति। तथा सरस्वत्याः नाम ‘ब्राह्मी’ इति ख्यातिं यास्यति।

Verse 106

सरस्वतीति वै लोके वर्तते नाम सांप्रतम् । अतीतं नाम यत्तस्याः कमंडलुभवेति च । रत्नाकरेति सामुद्रं सत्यं नामांतरं पुरा

सरस्वतीति वै लोके नाम सांप्रतम् प्रवर्तते। अतीतं तस्याः नाम ‘कमण्डलुभवा’ इति, ‘रत्नाकर’ इति च सामुद्रं सत्यं नामान्तरं पुरा।

Verse 107

अस्मिन्मन्वंतरे देवि सागरेति प्रकीर्तितम् । क्षांरोदेति भविष्यं तु नाम देवि प्रकीर्ति तम्

अस्मिन्मन्वन्तरे देवि सा ‘सागरा’ इति प्रकीर्तिता। भविष्ये तु देवि ‘क्षांरोदा’ इति नाम प्रकीर्त्यते॥

Verse 108

एवं जानाति यः कश्चित्स तीर्थफलमश्नुते । स्वर्गनिःश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती

एवं यो जानाति कश्चित् स तीर्थफलमश्नुते। प्रभासे तु सरस्वती स्वर्गनिःश्रेणिसंभूता प्रकीर्तिता॥

Verse 109

नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी । प्राची सरस्वती देवि सर्वत्र च सुदुर्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी। प्राची सरस्वती देवि सर्वत्र च सुदुर्लभा॥ विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा॥

Verse 110

एवंप्रभावा सा देवी वडवानल धारिणी । अग्नितीर्थसमीपस्था स्थिता देवी सरस्वती

एवंप्रभावा सा देवी वडवानलधारिणी। अग्नितीर्थसमीपस्था स्थिता देवी सरस्वती॥

Verse 111

तामादौ पूजयेद्यस्तु स तीर्थफलमश्नुते । सागरं यच्च तत्तीर्थं पापघ्नं पुण्य वर्द्धनम्

तामादौ पूजयेद्यस्तु स तीर्थफलमश्नुते। सागरं यच्च तत्तीर्थं पापघ्नं पुण्यवर्द्धनम्॥

Verse 112

दर्शनादेव तस्यैव महाक्रतुफलं लभेत् । अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः

दर्शनमात्रेण तस्यैव महाक्रतुफलं लभ्यते। अत्रोच्यन्ते—अग्निचित्, कपिला, सत्री, राजा, भिक्षुः, महोदधिश्च।

Verse 113

दृष्टमात्राः पुनंत्येते तस्मा त्पश्येद्धि भावितः । अग्नितीर्थे नरः स्नात्वा पावके प्रक्षिपेत्ततः । गुग्गुलं भारसहितं सोग्निलोके महीयते

दृष्टमात्रा एते पुनन्ति; तस्मात् भावितः पश्येद्धि। अग्नितीर्थे नरः स्नात्वा पावके ततः भारसहितं गुग्गुलुं प्रक्षिपेत्; सोग्निलोके महीयते।

Verse 114

एवं संक्षेपतः प्रोक्तो ह्यग्नि तीर्थमहोदयः । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्

एवं संक्षेपतः प्रोक्तोऽग्नितीर्थस्य महोदयः। सरस्वत्याश्च माहात्म्यं सर्वपातकनाशनं च।

Verse 115

स्नात्वाग्नितीर्थे विधिवत्कंकणं प्रक्षिपेततः । सुवर्णस्य महादेवि यथावित्तानु सारतः

अग्नितीर्थे विधिवत् स्नात्वा, महादेवि, ततः स्ववित्तानुसारतः सुवर्णकंकणं प्रक्षिपेत्।

Verse 116

ततः सरस्वतीं पूज्य कपर्दिनमथार्चयेत्

ततः सरस्वतीं पूज्य, कपर्दिनं ततः परम् अर्चयेत्।

Verse 117

ततः केदारनामानं भीमेश्वरमतःपरम् । भैरवेश्वरनामानं चण्डीश्वरमतः परम्

ततः केदारनामानं शिवं पूजयेत्, ततः परं भीमेश्वरम्। अनन्तरं भैरवेश्वरनामानं, ततः परं चण्डीश्वरं च पूजयेत्॥

Verse 118

ततः सोमेश्वरं देवं पूजयेद्विधिवन्नरः । नवग्रहेश्वरानिष्ट्वा रुद्रैकादशकं तथा

ततः सोमेश्वरं देवं नरः विधिवत् पूजयेत्। नवग्रहेश्वरान् सम्यगिष्ट्वा, रुद्रैकादशकं च तथा पूजयेत्॥

Verse 119

ततः संपूजयेद्देवं ब्रह्माणं बालरूपिणम् । एवं रौद्री समाख्याता यात्रा पातकनाशिनी

ततः बालरूपिणं देवं ब्रह्माणं संपूजयेत्। एवं रौद्रीति समाख्याता यात्रा पातकनाशिनी॥

Verse 121

एवं कृत्वा ततो गच्छेन्महादेवीं सरस्वतीम्

एवं कृत्वा ततो महादेवीं सरस्वतीं गच्छेत्॥

Verse 122

सरस्वतीवससमा कुतो गुणाः सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः । सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्

सरस्वतीवससमा कुतो गुणाः सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः। सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता नराः पुनः स्मरिष्यन्ति नदीं सरस्वतीम्॥