Adhyaya 273
ईश्वरः देवीं संबोध्य शण्डतीर्थस्य माहात्म्यं प्रकाशयति—एतत् तीर्थं सर्वपापशमनं, अभिलषितफलप्रदं, अनुपमं च। पूर्वकथायां ब्रह्मा पञ्चशीर्षः आसीत्; कस्यचित् प्रसङ्गे ईश्वरः तस्य एकं शिरः छित्त्वा पातितवान्। ततो रक्तप्रवाहादिभिः तद् देशः पवित्रः अभवत्, महातालवृक्षाः समुत्पन्नाः, तेन तद् वनं तालवनत्वेन स्मृतम्। ईश्वरस्य करे कपालं लग्नं स्थितम्; तेन सः स्ववृषभश्च कृष्णवर्णतां गतौ, दोषभयात् तीर्थयात्रां चक्रतुः। अन्यत्र कापालदोषो न निवर्तते; प्रभासे तु प्राचीमुखीं सरस्वतीं दृष्ट्वा वृषभः स्नातमात्रेण श्वेतोऽभवत्, सहैव ईश्वरः हत्यापापात् विमुक्तः। तत्क्षणे कपालं हस्तात् पतितं, तत्र कपालमोचनलिङ्गरूपेण स्थानं प्रतिष्ठितम्। अथ प्राचीदेव्याः (सरस्वत्याः) समीपे श्राद्धदानविधिः कथ्यते—पितॄणां महातृप्तिः, विशेषतः आश्वयुजकृष्णपक्षचतुर्दश्यां यथाविधि, पात्रेभ्यः, अन्न-हिरण्य-दधि-कम्बलादिदानैः। वृषभस्य श्वेतत्वप्राप्त्या शण्डतीर्थनामनिर्वचनं च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि शंडतीर्थमनुत्तमम् । सर्वपापोपशमनं सर्वकामफलप्रदम्
ईश्वर उवाच—ततो महादेवि शण्डतीर्थमनुत्तमं गच्छेत्; तत् सर्वपापोपशमनं सर्वकामफलप्रदम्।
Verse 2
तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये । पुरा पंचशिरा आसीद्ब्रह्मा लोकपितामहः
तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि—शृणुष्वैकमनाः प्रिये। पुरा पञ्चशिरा आसीद् ब्रह्मा लोकपितामहः।
Verse 3
शिरस्तस्य मया छिन्नं कस्मिंश्चित्कारणांतरे । तत्र गंधवती जाता ब्रह्मणः सा च शोणितैः
शिरस्तस्य मया छिन्नं कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । ततो गन्धवती जाता, ब्रह्मणः शोणितैः सह ॥
Verse 4
तत्रोद्गता महातालास्तेन तालवनं स्मृतम् । अथ करतले लग्नं कपालं ब्रह्मणो मम
तत्रोद्गता महातालास्तेन तालवनं स्मृतम् । अथ करतले लग्नं कपालं ब्रह्मणो मम ॥
Verse 5
शरीरं कृष्णतां यातं मम चैव वृषस्य च । अथ तीर्थान्यनेकानि गतोहं पापशंकया
शरीरं कृष्णतां यातं मम चैव वृषस्य च । अथ तीर्थान्यनेकानि गतोऽहं पापशङ्कया ॥
Verse 6
न क्वचिद्व्रजते पापं ततः प्रभासमागतः । क्षेत्रे तत्र मया दृष्टा प्राची देवी सरस्वती
न क्वचिद्व्रजते पापं ततः प्रभासमागतः । क्षेत्रे तत्र मया दृष्टा प्राची देवी सरस्वती ॥
Verse 7
तत्र मे वृषभः स्नातुं प्रविष्टो जलमध्यतः । तत्क्षणाच्छ्वेतता प्राप्तो मुक्तोहमपि हत्यया
तत्र मे वृषभः स्नातुं प्रविष्टो जलमध्यतः । तत्क्षणाच्छ्वेततां प्राप्तो मुक्तोऽहमपि हत्यया ॥
Verse 8
करमध्ये च मे लग्नं कपालं पतितं तदा । कपालमोचनश्चासौ लिंगरूपी स्थितोऽभवत्
तदा मम करमध्यलग्नं कपालं पतितं; स एव कपालमोचनाख्यः पावनदेशो लिङ्गरूपेण तत्र प्रतिष्ठितोऽभवत्।
Verse 9
तत्रापि यो ददेच्छ्राद्धं प्राचीदेव्यास्तु संनिधौ । मातृकं पैतृकं चैव तृप्तं कुलशतं तथा
तत्र प्राचीदेव्याः संनिधौ यः श्राद्धं ददाति, तस्य मातृकं पैतृकं च कुलं तृप्यति; कुलशतं च तृप्तं भवति।
Verse 10
भवेच्च तस्य तृप्तिस्तु यावत्कल्पास्तु सप्ततिः । मास आश्वयुजे देवि कृष्णपक्षे चतुर्दशी । तत्र दद्यात्तु यः श्राद्धं दक्षिणामूर्तिमाश्रितः
तस्य तृप्तिः सप्ततिकल्पपर्यन्तं भवेत्। देवि, आश्वयुजमासे कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां दक्षिणामूर्तिमाश्रित्य यः तत्र श्राद्धं ददाति, स एतत्फलं प्राप्नोति।
Verse 11
यथावित्तोपचारेण सुपात्रे च यथाविधि । यावद्युगसहस्रं तु तृप्ताः स्युस्ते पितामहाः
यथावित्तोपचारेण यथाविधि सुपात्रे च दत्ते, तस्य पितामहाः युगसहस्रपर्यन्तं तृप्ताः स्युः।
Verse 12
अन्नसुवर्णदानं च दधिकंबलमेव च । तत्र देयं विधानेन सर्वपापोपशुद्धये
तत्र विधानेन अन्नसुवर्णदानं दधि-कम्बलदानं च देयं, सर्वपापोपशुद्धये।
Verse 13
कृष्णरूपी वृषो देवि यदा श्वेतत्वमागतः । शंडतीर्थमितिख्यातं तेन त्रैलोक्यपूजितम्
देवि, यदा कृष्णरूपो वृषो श्वेतत्वमागतः, तदा तत् स्थानं “शण्डतीर्थम्” इति ख्यातं, तेनैव त्रैलोक्ये पूजितम्।