Adhyaya 11

Verse 1

सूत उवाच । इति प्रोक्ता तदा देवि विस्मयोत्फुल्ललोचना । रोमांचकञ्चुका सुभ्रूः पुनः पप्रच्छ भूसुराः

सूत उवाच—इति प्रोक्ते तदा देवि विस्मयोत्फुल्ललोचना। रोमाञ्चकञ्चुका सुभ्रूः पुनः पप्रच्छ भूसुरम्॥

Verse 2

देव्युवाच । धन्याऽहं कृतपुण्याऽहं तपः सुचरितं मया । यदेष क्षेत्र महिमा महादेवान्मया श्रुतः

देव्युवाच—धन्याहं कृतपुण्याहं तपः सुचरितं मया। यदेष क्षेत्रमहिमा महादेवाद् मया श्रुतः॥

Verse 3

भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । पृष्टं तु यन्मया पूर्वं तत्सर्वं कथितं हर

भगवन् देवदेवेश संसारार्णवतारक। पृष्टं तु यन्मया पूर्वं तत्सर्वं कथितं हर॥

Verse 4

पुनश्च देवदेवेश त्वद्वाक्यामृतरंजिता । न तृप्तिमधिगच्छामि देवदेव महेश्वर

पुनश्च देवदेवेश त्वद्वाक्यामृतरञ्जिता। न तृप्तिमधिगच्छामि देवदेव महेश्वर॥

Verse 5

किंचित्प्रष्टुमनाश्चास्मि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् । तन्मे कथय कामेश दयां कृत्वा जगत्प्रभो

किंचित् पुनः प्रष्टुमिच्छामि प्रभासक्षेत्रस्य विस्तरम्। तत् मे कथय कामेश, दयां कृत्वा जगत्प्रभो॥

Verse 6

ईश्वर उवाच । पृथिव्या मध्यगर्भस्थं जंबूद्वीपमिति स्मृतम् । तच्च वै नवधा भिन्नं वर्षभेदेन सुन्दरि

ईश्वर उवाच—पृथिव्याः मध्यगर्भस्थं जम्बूद्वीपमिति स्मृतम्। तच्च वै नवधा भिन्नं वर्षभेदेन सुन्दरि॥

Verse 7

तस्याद्यं भारतं वर्षं तच्चापि नवधा स्मृतम् । नवयोजनसाहस्रं दक्षिणोत्तरमानतः

तस्याद्यं भारतं वर्षं तच्चापि नवधा स्मृतम्। नवयोजनसाहस्रं दक्षिणोत्तरमानतः॥

Verse 8

अशीतिश्च सहस्राणि पूर्वपश्चायतं स्मृतम् । उत्तरे हिमवानस्ति क्षीरोदो दक्षिणे स्मृतः

अशीतिश्च सहस्राणि पूर्वपश्चायतं स्मृतम्। उत्तरे हिमवानस्ति क्षीरोदो दक्षिणे स्मृतः॥

Verse 9

एतस्मिन्नंतरे देवि भारतं क्षेत्रमुत्तमम् । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं युगचतुष्टयम्

एतस्मिन्नन्तरे देवि भारतं क्षेत्रमुत्तमम्। कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं युगचतुष्टयम्॥

Verse 10

अत्रैवैषा युगावस्था चतुर्वर्णश्च वै जनः । चत्वारि त्रीणि च द्वे च तथैवैक शरच्छतम्

अत्रैव युगानां व्यवस्था दृश्यते, अत्रैव च जनाः चतुर्वर्णव्यवस्थिताः। कृतादियुगानां प्रमाणं चतुर्वर्षशतं, त्रिवर्षशतं, द्विवर्षशतं, तथा एकवर्षशतं इति क्रमात्।

Verse 11

जीवन्त्यत्र नरा देवि कृतत्रेतादिषु क्रमात् । यदेतत्पार्थिवं पद्मं चतुष्पत्रं मयोदितम्

देवि, अत्र नरा कृतत्रेतादिषु युगेषु क्रमात् जीवन्ति। मया यदुक्तं पार्थिवं पद्मं, तत् चतुष्पत्रं समाख्यातम्।

Verse 12

वर्षाणि भारताद्यानि पत्राण्यस्य चतुर्द्दिशम् । भारतं केतुमालं च कुरु भद्राश्वमेव च

भारतादीनि वर्षाणि अस्य पद्मस्य पत्राणि, चतुर्दिशं विस्तृतानि। भारतं केतुमालं च, कुरु भद्राश्वमेव च।

Verse 13

भारतं नाम यद्वर्षं दाक्षिणात्यं मयोदितम् । दक्षिणापरतो यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः

यदेतद् भारतं नाम वर्षं मया दाक्षिणात्यं निरूपितम्। यस्य दक्षिणापरतः पूर्वेण च महोदधिः, उत्तरेण हिमवान्—कार्मुकस्य यथा गुणः।

Verse 14

तदेतद्भारतं वर्षं सर्वबीजं वरानने । तत्कर्मभूमिर्नान्यत्र संप्राप्तिः पुण्यपापयोः

एतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं वरानने। एषा कर्मभूमिः; अन्यत्र पुण्यपापयोः संप्राप्तिर्न विद्यते।

Verse 15

देवानामपि देवेशि सदैवैष मनोरथः । अपि मानुष्यमाप्स्यामो भारते प्रत्युत क्षितौ

देवानामपि देवेशि नित्यं मनसि वर्ततेऽयम् अभिलाषः— ‘भारते क्षितौ मानुषजन्म लभेमहि’ इति।

Verse 16

भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे

भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुः, भारते कूर्मसंस्थितः। केतुमाले वराहश्च, तथोत्तरे मत्स्यरूपधृक्॥

Verse 17

तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुर्ष्वपि महादेवि विग्रहो नव पादकः

तेषु नक्षत्रविन्यासाद् विषयाः समवस्थिताः। चतुर्ष्वपि महादेवि विग्रहो नवपादकः॥

Verse 18

भारतो यो महादेवि कूर्मरूपेण संस्थितः । नक्षत्रग्रहविन्यासं तस्य ते कथयाम्यहम्

भारतो यो महादेवि कूर्मरूपेण संस्थितः। नक्षत्रग्रहविन्यासं तस्य ते कथयाम्यहम्॥

Verse 19

प्राङ्मुखो भगवान्देवो कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं प्रिये

प्राङ्मुखो भगवान् देवः कूर्मरूपी व्यवस्थितः। आक्रम्य भारतवर्षं नवभेदमिदं प्रिये॥

Verse 20

नवधा संस्थितस्यास्य नक्षत्राणि निबोध मे । कृत्तिका रोहिणी सौम्यं तृतीयं कूर्मपृष्ठिगम्

नवधा संस्थितस्यास्य भारतस्य नक्षत्राणि मे शृणु। कृत्तिका रोहिणी सौम्यं (मृगशीर्षं) च—एतानि त्रयम् कूर्मपृष्ठे स्थितम्।

Verse 21

रौद्रं पुनर्वसुः पुष्यं नक्षत्रत्रितयं मुखे । आश्लेषाख्यं तथा पैत्रं फाल्गुनी प्रथमा प्रिये

रौद्रं (आर्द्रा) पुनर्वसुः पुष्यं—नक्षत्रत्रितयं कूर्ममुखे। ततः आश्लेषा पैत्रं (मघा) च प्रथमा फाल्गुनी (पूर्वा) प्रिये।

Verse 22

नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । फाल्गुनी चोत्तरा हस्तं चित्रा चर्क्षत्रयं स्मृतम्

पूर्वदक्षिणे पादे नक्षत्रत्रितयं स्थितम्। उत्तरा फाल्गुनी हस्तश्च चित्रा—एतत् त्रयम् स्मृतम्।

Verse 23

कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ चर्क्षपादं तथाऽपरम् । स्वाती विशाखा मैत्रं च नैरृते त्रितयं स्मृतम्

कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ नक्षत्रपादोऽपरः। नैरृते स्वाती विशाखा मैत्रं (अनुराधा) च त्रितयं स्मृतम्।

Verse 24

ऐंद्रं मूलं तथाषाढा पृष्ठे तु त्रितयं स्मृतम् । आषाढा श्रवणं चैव धनिष्ठा चात्र शब्दिता

पृष्ठे ऐन्द्रं (ज्येष्ठा) मूलं तथाषाढा—त्रितयं स्मृतम्। अत्रैव आषाढा श्रवणं धनिष्ठा चेति अपि शब्द्यते।

Verse 25

नक्षत्रितयं पादे वायव्ये तु यशस्विनि । वारुणं चैव नक्षत्रं तथा प्रोष्ठपदाद्वयम्

वायव्यपादे यशस्विनि नक्षत्रत्रितयं स्थितम्। वारुणं नक्षत्रं (शतभिषक्) तथा प्रोष्ठपदाद्वयम्॥

Verse 26

कूर्मस्य वामकुक्षौ तु त्रितयं संस्थितं प्रिये । रेवती चाश्विदैवत्यं याम्यं चर्क्षमिति त्रयम् । ईशपादे समाख्यातं शुभाशुभफलं शृणु

कूर्मस्य वामकुक्षौ प्रिये नक्षत्रत्रितयं स्थितम्। रेवती चाश्विदैवत्यं याम्यं चर्क्षं त्रयं स्मृतम्॥ ईशपादे समाख्यातं शुभाशुभफलं शृणु॥

Verse 27

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्धैन्यतो भयम् । तद्देशस्य महादेवि तथोत्कर्षे शुभागमः

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्धैन्यतो भयम्। तद्देशस्य महादेवि तथोत्कर्षे शुभागमः॥

Verse 28

एष कूर्मो मयाख्यातो भारते भगवानिह । नारायणो ह्यचिंत्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

एष कूर्मो मयाख्यातो भारते भगवानिह। नारायणो ह्यचिन्त्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्॥

Verse 29

मेषवृषौ हृदो मध्ये मुखे च मिथुनादिकौ । प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ

हृदो मध्ये मेषवृषौ मुखे च मिथुनादिकौ। प्राग्दक्षिणपाददेशे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ॥

Verse 30

सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशित्रयं स्मृतम् । धटोऽध वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे

सिंहकन्यातुलाः प्रोक्ताः कुक्षौ राशित्रयं स्मृतम् । अधः कुम्भवृश्चिकयोः पादे दक्षिणपश्चिमे स्थितिः ॥

Verse 31

पुच्छे तु वृश्चिकश्चैव सधनुश्च व्यवस्थितः । वायव्ये वामपादे च धनुर्ग्राहादिकं त्रयम्

पुच्छे तु वृश्चिकः प्रोक्तः सधनुश्च व्यवस्थितः । वायव्ये वामपादे च धनुर्ग्राहादिकं त्रयम् ॥

Verse 32

कुम्भ मीनौ तथा चास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ । मीनमेषौ महादेवि पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ

कुम्भमीनौ तथास्यैव उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ । मीनमेषौ महादेवि पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ ॥

Verse 33

कूर्म्मदेशांस्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै प्रिये । राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहा राशिव्यवस्थिताः

कूर्मदेशांश्च नक्षत्राणि देशेष्वेतेषु वै प्रिये । राशयश्च नक्षत्रेषु ग्रहाः राशिव्यवस्थिताः ॥

Verse 34

तस्माद्ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् । तत्र स्नानं प्रकुर्वंति दानं होमादिकं तथा

तस्माद्ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् । तत्र स्नानं प्रकुर्वन्ति दानं होमादिकं तथा ॥

Verse 35

स एष वैष्णवः पादो देवि मध्ये ग्रहोऽस्य यः । नारायणाख्योऽचिंत्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः

देवि, एष वैष्णवः पादः; अस्य मध्ये यो ग्रहः स्थितः स नारायणाख्योऽचिन्त्यात्मा जगतः कारणं प्रभुः।

Verse 36

भौमशुक्रबुधेंद्वर्कबुधशुक्रमहीसुताः । गुरुमंदासुराचार्या मेषादीनामधीश्वराः

भौमः शुक्रः बुधः इन्दुः अर्कः पुनर्बुधः शुक्रो भौमश्च; तथा गुरुर्मन्दः असुराचार्यश्च—एते मेषादीनामधीश्वराः कथिताः।

Verse 37

एवंविधो महादेवि कूर्मरूपी जनार्द्दनः । तस्य नैऋतपादे तु सौराष्ट्र इति विश्रुतः

एवंविधो महादेवि कूर्मरूपी जनार्दनः कथितः; तस्य नैऋतपादे तु सौराष्ट्र इति विश्रुतो देशः।

Verse 38

स चैवं नवधा भिन्नः पुरभेदेन सुंदरि । तस्य यो नवमो भागः सागरस्य च सन्निधौ

स चैवं नवधा भिन्नः पुरभेदेन सुन्दरि; तस्य नवमो भागः सागरस्य सन्निधौ एव स्थितः।

Verse 39

प्रभास इति विख्यातो मम देवि प्रियः सदा । योजनानां दशद्वे च विस्तीर्णः परिमण्डलम्

देवि, सः ‘प्रभास’ इति विख्यातो मम सदा प्रियः; तस्य परिमण्डलं द्वादशयोजनविस्तीर्णम्।

Verse 40

मध्येस्य पीठिका प्रोक्ता पंचयोजनविस्तृता । तन्मध्ये मद्ग्रहं देवि तिष्ठत्युदधिसंनिधौ

तस्य मध्ये पञ्चयोजनविस्तीर्णा पीठिका प्रोक्ता; तन्मध्ये देवि मम स्वगृहं उदधिसंनिधौ तिष्ठति।

Verse 41

तस्य मध्ये महादेवि लिंगरूपो वसाम्यहम्

तस्यैव मध्ये महादेवि लिङ्गरूपोऽहं वसामि।

Verse 42

कृतस्मरात्पश्चिमतो धनुषां च शतत्रये । वसामि तत्र देवेशि त्वया सह वरानने

कृतस्मरात् पश्चिमतः धनुषां शतत्रये दूरे तत्र वसामि, देवेशि, त्वया सह वरानने।

Verse 43

तन्मे स्थानं महादेवि कैलासादपि वल्लभम् । गोचर्ममात्रं तत्रापि महागोप्यं वरानने

तन्मे स्थानं महादेवि कैलासादपि वल्लभम्; गोचर्ममात्रं तत्रापि महागोप्यं वरानने।

Verse 44

अकथ्यं देवदेवेशि तव स्नेहात्प्रकाशितम् । एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं प्रभया दीपितं मम

अकथ्यं देवदेवेशि तव स्नेहात् प्रकाशितम्; एतत् प्राभासिकं क्षेत्रं मम प्रभया दीपितम्।

Verse 45

तेन प्रभासमित्युक्तमादिकल्पे वरानने । द्वितीये तु प्रभा लब्धा सर्वैर्देवैः सवासवैः

तेन प्रभासमित्युक्तमादिकल्पे वरानने । द्वितीये तु प्रभा लब्धा सर्वैर्देवैः सवासवैः ॥

Verse 46

मम प्रभाभा देवेशि तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रभाववन्तो देवेशि यत्र संति महासुराः

मम प्रभाभा देवेशि तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रभाववन्तो देवेशि यत्र सन्ति महासुराः ॥

Verse 47

अथवा तेन लोकेषु प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रथमं भासते देवि सर्वेषां भुवि तेजसाम् । तीर्थानामादितीर्थं यत्प्रभासं तेन कीर्त्तितम्

अथवा तेन लोकेषु प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रथमं भासते देवि सर्वेषां भुवि तेजसाम् । तीर्थानामादितीर्थं यत्प्रभासं तेन कीर्तितम् ॥

Verse 48

प्रकृष्टं भानुरथवा भासितो विश्वकर्मणा । यत्र साक्षात्प्रभापातो जातः प्राभासिकं ततः

प्रकृष्टं भानुरथवा भासितो विश्वकर्मणा । यत्र साक्षात्प्रभापातो जातः प्राभासिकं ततः ॥

Verse 49

अथवा दक्षसंशप्तेनेन्दुना निष्प्रभेणच । तत्र देवि प्रभा लब्धा तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रोद्दधे भारती देवी ह्यौर्वाग्निं वडवानलम्

अथवा दक्षसंशप्तेनेन्दुना निष्प्रभेण च । तत्र देवि प्रभा लब्धा तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रोद्दधे भारती देवी ह्यौर्वाग्निं वडवानलम् ॥

Verse 50

अथवा तेन देवेशि प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रकृष्टा भारती ब्राह्मी विप्रोक्ता श्रूयतेऽध्वनि । सदा यत्र महादेवि प्रभासं तेन कीर्तितम्

अथवा तेनैव कारणेन, देवेशि, ‘प्रभास’ इति कीर्त्यते। यत्राध्वनि विप्रैः प्रोक्ता प्रकृष्टा भारती ब्राह्मी श्रूयते; यत्र सदा प्रभा वर्तते, महादेवि, तेन प्रभास इति कीर्तितम्।

Verse 51

प्रोल्लसद्वीचिभिर्भाति सर्वदा सागरः प्रिये । तेन प्रभास नामेति त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

प्रिये, प्रोल्लसद्वीचिभिः सागरः सर्वदा भाति। तेन ‘प्रभास’ नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।

Verse 52

प्रत्यक्षं भास्करो यत्र सदा तिष्ठति भामिनि । तेन प्रभास नामेति प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ

भामिनि, यत्र भास्करः प्रत्यक्ष इव सदा तिष्ठति। तेन ‘प्रभास’ नाम क्षितौ प्रसिद्धिमगमत्।

Verse 53

प्रकृष्टं भाविनां सर्वं कामं तत्र ददाम्यहम् । तेन प्रभासनामेति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

भाविनां सर्वं प्रकृष्टं कामं तत्राहं ददामि। तेन ‘प्रभास’ नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्।

Verse 54

कल्पभेदेन नामानि तथैव सुरसुन्दरि । निरुक्तभेदैर्बहुधा भिद्यंते कारणैः प्रिये । प्रभासमिति यन्नाम दातव्यं निश्चलं स्मृतम्

सुरसुन्दरि, कल्पभेदेन नामानि तथैव भिद्यन्ते। प्रिये, निरुक्तभेदैर्बहुधा कारणैर्नामभेदः प्रजायते; तथापि ‘प्रभास’ इति यन्नाम निश्चलं दातव्यमिति स्मृतम्।

Verse 55

अप्तत्त्वे संस्थितं देवि विष्णोराद्यकलेवरे । इति ते कथितं देवि संक्षेपात्क्षेत्रकारणम्

अप्तत्त्वे प्रतिष्ठितं देवि विष्णोराद्यकलेवरे । इति ते कथितं देवि संक्षेपात्क्षेत्रकारणम् ॥

Verse 56

पुनस्ते कथयाम्यद्य यत्पृच्छसि वरानने । तद्ब्रूहि शीघ्रं कल्याणि यत्ते मनसि वर्तते

पुनस्ते कथयाम्यद्य यत्पृच्छसि वरानने । तद्ब्रूहि शीघ्रं कल्याणि यत्ते मनसि वर्तते ॥

Verse 57

देव्युवाच । अस्मिन्कल्पे यथा जातं क्षेत्रं प्राभासिकं हर । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि उत्पत्तिं कारणं तथा

देव्युवाच । अस्मिन्कल्पे यथा जातं क्षेत्रं प्राभासिकं हर । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि उत्पत्तिं कारणं तथा ॥

Verse 58

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथावत्क्षेत्रकारणम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथावत्क्षेत्रकारणम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः ॥

Verse 59

आदिक्षेत्रस्य माहात्म्यं रहस्यं पापनाशनम् । कथयिष्ये वरारोहे तव स्नेहेन भामिनि

आदिक्षेत्रस्य माहात्म्यं रहस्यं पापनाशनम् । कथयिष्ये वरारोहे तव स्नेहेन भामिनि ॥

Verse 60

अस्मिन्कल्पे तु यद्देवि आदावेव वरानने । स्वायंभुवे मनौ तत्र ब्रह्मणः सृजतः पुरा

अस्मिन्कल्पे तु, देवि, आदावेव वरानने—स्वायम्भुवे मनौ काले—पुरा ब्रह्मणः सृजतः सति।

Verse 61

दक्षिणाल्लोचनाज्जातः पूर्वं सूर्य इति प्रिये । ततः कालान्तरे तस्य भार्ये द्वे च बभूवतुः

दक्षिणाल्लोचनाज्जातः पूर्वं सूर्य इति प्रिये; ततः कालान्तरे तस्य भार्ये द्वे च बभूवतुः।

Verse 62

तयोस्तु राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता । सौम्यमासस्य सप्तम्यां द्यौः सूर्येण च युज्यते

तयोस्तु राज्ञी द्यौर्ज्ञेया, निक्षुभा पृथिवी स्मृता; सौम्यमासस्य सप्तम्यां द्यौः सूर्येण च युज्यते।

Verse 63

माघमासे तु सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः । भूश्चादित्यश्च भगवान्गच्छते संगमं तदा

माघमासे तु सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः; भूश्चादित्यश्च भगवान्गच्छते संगमं तदा।

Verse 64

ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात् । द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्वास्विह भूतले

ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात्; द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्वास्विह भूतले।

Verse 65

ततस्त्रैलोक्यवृत्त्यर्थं मही सस्यानि सूयते । सस्योपयोगात्संहृष्टा जुह्वत्याहुतिभिर्द्विजाः

ततः त्रैलोक्यस्य वृत्त्यर्थं मही सस्यानि प्रसूते। तेषां सस्योपयोगेन संहृष्टा द्विजा यज्ञेऽऽहुतिभिः जुह्वति॥

Verse 66

स्वाहाकारस्वधाकारैर्यजंति पितृदेवताः । निःक्षुधः कुरुते यस्माद्गर्भौषधिसुधाऽमृतैः

स्वाहाकारैः स्वधाकारैश्च पितृदेवताः पूज्यन्ते। या गर्भौषधि-सुधा-अमृतैः प्राणिनो निःक्षुधान् करोति, सा क्षुधानाशिनी पूजिता॥

Verse 67

मर्त्यान्पितॄंश्च देवांश्च तेन भूर्निक्षुभा स्मृता । यथा राज्ञी च संजाता यस्य चेयं सुता मता

मर्त्यान् पितॄंश्च देवांश्च या धारयति, तेन भूर्निक्षुभा स्मृता। यथा राज्ञी राजकुले संजायते, तथा यस्मात् सा जाता तस्यैव सुता मता॥

Verse 68

अपत्यानि च यान्यस्यास्तानि वक्ष्याम्यशेषतः । मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रो मारीचः कश्यपः स्मृतः

अस्याः अपत्यानि यानि तानि सर्वाण्यशेषतः वक्ष्यामि। मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रः; मारीचवंशजः कश्यपः ‘मारीचः’ इति स्मृतः॥

Verse 69

तस्माद्धिरण्यकशिपुः प्रह्रादस्तस्य चात्मजः । प्रह्रादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति स्मृतः

तस्मात् हिरण्यकशिपुः जातः, तस्य चात्मजः प्रह्रादः। प्रह्रादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति स्मृतः॥

Verse 70

विरोचनस्य भगिनी संज्ञा या जननी तु सा । हिरण्यकशिपोः पौत्री दितेः पुत्रस्य सा स्मृता

विरोचनस्य भगिनी या संज्ञा नाम, सा एव जननी अभवत्। सा हिरण्यकशिपोः पौत्री, दितेः पुत्रस्य वंशसम्भवा इति स्मृता॥

Verse 71

सा विश्वकर्मणः पत्नी प्राह्लादी प्रोच्यते बुधैः

सा विश्वकर्मणः पत्नी; बुधैः प्राह्लादी इति प्रोच्यते॥

Verse 72

अथ नाम्नातिरूपेति मरीचिदुहिता शुभा । पत्नी ह्यंगिरसः सा तु जननी च बृहस्पतेः

अथ मरीचिदुहिता शुभा ‘अतिरूपा’ इति नाम्ना। सा ह्यङ्गिरसः पत्नी, बृहस्पतेश्च जननी॥

Verse 73

बृहस्पतेस्तु भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी । प्रभासस्य तु सा पत्नी वसूनामष्टमस्य वै

बृहस्पतेर्भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी। सा प्रभासस्य पत्नी, वसूनामष्टमस्य वै॥

Verse 74

प्रसूता विश्वकर्माणं सर्वशिल्पवतां वरम् । स चैव नाम्ना त्वष्टा तु पुनस्त्रिदशवार्द्धकिः

सा विश्वकर्माणं प्रसूता सर्वशिल्पवतां वरम्। स नाम्ना त्वष्टा, पुनस्त्रिदशवार्द्धकिरिति च॥

Verse 75

देवाचार्यस्य तस्येयं दुहिता विश्वकर्मणः । सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी

देवाचार्यस्य तस्य विश्वकर्मणः दुहिता एषा; सुरेणुरिति विख्याता, त्रिषु लोकेषु भामिनी।

Verse 76

प्रह्रादपुत्री या प्रोक्ता भार्या वष्टुस्तु सा स्मृता । तस्यां स जनयामास पुत्रीस्ता लोकमातरः

या प्रह्रादपुत्रीति प्रोक्ता, सा त्वष्टुः भार्या स्मृता; तस्यां स जनयामास पुत्रीः—लोकमातरः पूज्याः।

Verse 77

राज्ञी संज्ञा च द्यौस्त्वष्ट्री प्रभा सैव विभाव्यते । तस्यास्तु वलया छाया निक्षुभा सा महीयसी

राज्ञी सा संज्ञा; द्यौः, त्वष्ट्री, प्रभेति च विभाव्यते। तस्याः वलया छाया च, निक्षुभा च महीयसी।

Verse 78

सा तु भार्या भगवती मार्तंडस्य महात्मनः । साध्वी पतिव्रता देवी रूपयौवनशालिनी

सा भगवती महात्मनः मार्तण्डस्य भार्या; साध्वी पतिव्रता देवी, रूपयौवनशालिनी।

Verse 79

न तु तां नररूपेण भार्यां भजति वै पुरा । आदित्यस्येह तप्तत्वं महता स्वेन तेजसा

पुरा तु स नररूपेण तां भार्यां न भजते स्म; आदित्यस्येह स्वतेजसा महता तप्तत्वं आसीत्।

Verse 80

गात्रेष्वप्रतिरूपेषु मासिकांतमिवाभवत् । संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्

तस्याः गात्रेषु अप्रतिरूपेषु मासिकान्तपीडितेवाभवत्। रविणा संज्ञां दृष्ट्वा सा लोचने निमीलयति स्म। एवं पुनःपुनर्दृष्ट्वा सरोषोऽर्कः संज्ञां प्रति वचनमब्रवीत्॥

Verse 81

रविरुवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंक्षयम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्

रविरुवाच— मयि दृष्टे सदा यस्मात् त्वं नेत्रसंक्षयं करोषि। तस्मात् हे मूढे, प्रजासंयमनं यमं त्वं जनयिष्यसि॥

Verse 82

ईश्वर उवाच । ततः सा चपला दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

ईश्वर उवाच— ततः सा देवी भयाकुला चपला दृष्टिं चक्रे। तस्याः विलोलितदृशं दृष्ट्वा रविः पुनरेव तामाह॥

Verse 83

रविरुवाच । यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया पुनः । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि

रविरुवाच— यस्मात् मयि दृष्टे त्वया पुनः दृष्टिर्विलोलिता। तस्मात् विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि॥

Verse 84

ईश्वर उवाच । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी । तृतीयं च सुतं जज्ञे श्राद्धदेवं मनुं शुभम्

ईश्वर उवाच— ततस्तस्याः भर्तृशापेन तेन वै यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी संजज्ञे। तृतीयं च सुतं शुभं श्राद्धदेवं मनुं जज्ञे॥

Verse 85

सापि संज्ञा रवेस्तेजो गोलाकारं महाप्रभम् । असहन्ती च सा चित्ते चिन्तयामास वै तदा

सापि संज्ञा रवेर्महातेजो गोलाकारं महाप्रभं न सहमाना तदा हृदि किं कर्तव्यमिति चिन्तयामास।

Verse 86

किं करोमि क्व यास्यामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्क्कश्च नेष्यति

किं करोमि? क्व यास्यामि? गतायाश्च मम कुत्र निर्वृतिः? कथं मम भर्ता प्रसादं यास्यति, कोपितोऽर्कश्च मां नानुयास्यति?

Verse 87

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव च

इति बहुधा संचिन्त्य सा प्रजापतिसुता महाभागा तदा पितृसंश्रयमेव परमं मन्यत।

Verse 88

ततः पितृगृहं गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं प्रत्यंगमिव निर्मिताम्

ततः सा यशस्विनी पितृगृहं गन्तुं कृतबुद्धिः स्वदेहात् छायामयीं तनुं प्रत्यङ्गमिव निर्ममे।

Verse 89

सम्मुखं प्रेक्ष्य तां देवीं स्वां छायां वाक्यमब्रवीत्

तां स्वच्छायां सम्मुखं प्रेक्ष्य सा देवी वाक्यमिदमब्रवीत्।

Verse 90

संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते स्वकं च भवनं पितुः । निर्विकारं त्वया त्वत्र स्थेयं मच्छासनाच्छुभे

संज्ञोवाच—भद्रं ते; अहं पितुः स्वकं भवनं यास्यामि। शुभे, त्वं मच्छासनात् अत्रैव निर्विकारा स्थेया।

Verse 91

इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी । संभाव्या नैव चाख्येयमिदं भगवते त्वया

इमौ च बालकौ मह्यं तथा कन्या वरवर्णिनी। ममात्मवत् संभाव्यौ; इदं च त्वया भगवते नाख्येयम्।

Verse 92

पृष्टयापि न वाच्यं ते तथैतद्गमनं मम । तेनास्मि नामसंज्ञेति वाच्यसे तत्प्रतिष्ठया

पृष्टयापि त्वया न वाच्यमेतत्, न च मम गमनम्। तस्मात् तस्य प्रतिष्ठया त्वं ‘संज्ञा’ इति नाम्ना वाच्यसे।

Verse 93

छायोवाच । आ केशग्रहणाद्देवि आ शापान्नैव कर्हिचित् । आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वांछितम्

छायोवाच—देवि, आ केशग्रहणात् आ शापात् कर्हिचिदपि न आख्यास्यामि। तव मतमनुसरिष्यामि; यत्र वाञ्छितं तत्र गम्यताम्।

Verse 94

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम्

ईश्वर उवाच—इत्युक्ता सा देवी तदा पितुर्भवनं जगाम। तत्र त्वष्टारं ददर्श तपसा धूतकल्मषम्।

Verse 95

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । वर्षाणां च सहस्रं तु वसमाना पितुर्गृहे । तस्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता

बहुमानेन तेनापि विश्वकर्मणा सादरं पूजिता । पितुर्गृहे वर्षसहस्रं वसन्ती सा निरनिन्दिता किञ्चित्कालं तत्रैव तस्थौ ॥

Verse 96

ततस्तां प्राह चार्वंगीं पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा तु तनयां प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम्

ततः पिता चार्वङ्गीं नातिचिरोषितां तां प्राह । प्रेम्णा बहुमानपुरःसरं तनयां स्तुत्वा ततोऽब्रवीत् ॥

Verse 97

विश्वकर्मोवाच । त्वामेव पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्द्धसमानि स्युः किं तु धर्मो विलुप्यते

विश्वकर्मोवाच—वत्से, त्वां पश्यतो मम दिनानि सुबहून्यपि मुहूर्तार्धसमानि भवन्ति; किन्तु धर्मो विलुप्यते ॥

Verse 98

बांधवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथा बांधवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः

बान्धवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । बान्धवानां मनोरथो नारी भर्तृगृहे स्थिता ॥

Verse 99

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संयुता । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संयुता । अतः पितुर्गृहे पुत्रिके चिरं वस्तुं नार्हसि ॥

Verse 100

तत्त्वं भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुचिस्मिते

तस्मात् त्वं भर्तृगृहं गच्छ; मया त्वं दृष्टा, मम च पूजां कृतवती। शुचिस्मिते, पुनरागमनं कर्तव्यं मम दर्शनार्थम्॥

Verse 101

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा पित्रा गच्छगच्छेति सा पुनः । संपूजयित्वा पितरं वडवारूपधारिणी

ईश्वर उवाच—इत्युक्ता सा तदा पित्रा ‘गच्छ गच्छ’ इति पुनः। सा वडवारूपधारिणी पितरं सम्यक् संपूजयामास॥

Verse 102

मेरोरुत्तरतस्तत्र वर्षं यद्धनुषाकृति । उत्तराः कुरवो लोके प्रख्याता ये यशस्विनि

मेरोः उत्तरतः तत्र धनुषाकृतिवर्षं यत्। लोके प्रख्याता उत्तराः कुरवो यत्र वसन्ति, हे यशस्विनि॥

Verse 103

तत्र तेपे तपः साध्वी निराहाराऽश्वरूपिणी । एतस्मिन्नंतरे देवि तस्याश्छाया विवस्वतः

तत्र साध्वी निराहारा वडवारूपिणी तपः तेपे। एतस्मिन्नन्तरे देवि, तस्याः छाया विवस्वतः सन्निधौ स्थिताभवत्॥

Verse 104

समीपस्था तदा देवी संज्ञाया वाक्यतत्परा । तस्यां च भगवान्सूर्यो द्वितीयायां दिवस्पतिः

तदा देवी छाया संज्ञायाः वाक्यतत्परा समीपस्था बभूव। तस्यां द्वितीयायां च भगवान् सूर्यो दिवस्पतिः पतित्वेन प्रववृते॥

Verse 105

संज्ञेयमिति मन्वानो रूपौदार्येण मोहितः । तस्यां च जनयामास द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा

सा संज्ञेयेति मन्वानः सूर्यः रूपौदार्यविभ्रमात् । तस्यां द्वौ पुत्रौ कन्यां च जनयामास भावतः ॥

Verse 106

पूर्वं यस्तु मनोस्तुल्यः सावर्णिस्तेन सोऽभवत् । यः सूर्यात्प्रथमं जातः पुत्रयोः सुरसुन्दरि

पूर्वं मनोस्तुल्यो यः स सावर्णिरिति स्मृतः । सूर्यात् प्रथमजः पुत्रः स तयोः सुरसुन्दरि ॥

Verse 107

द्वितीयो योऽभवच्चान्यः स ग्रहोऽभूच्छनैश्चरः । कन्या ऽभूत्तपती या तां वव्रे संवरणो नृपः

द्वितीयो योऽभवदन्यः स ग्रहोऽभूच्छनैश्चरः । कन्या तापती जाता तां वव्रे संवरणो नृपः ॥

Verse 108

तापीनाम नदी चेयं विंध्यमूलाद्विनिःसृता । नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी

तापी नाम नदी चेयं विन्ध्यमूलाद्विनिःसृता । नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी ॥

Verse 109

अन्या चैव तथा भद्रा जाता पुत्री महाप्रभा । संज्ञा तु पार्थिवी छाया आत्मजानां यथाकरोत्

अन्या च भद्रा नामासीद् जाता पुत्री महाप्रभा । संज्ञायाः पार्थिवी छाया यथेष्टं तान् व्यकारयत् ॥

Verse 110

स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती सती । लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम्

सा सती पूर्वजातानां पुत्राणां प्रति तादृशं स्नेहं न चकार। लालनाद्युपभोगेषु च प्रतिदिनं विशेषं विवेकं चकार।

Verse 111

यथा स्वेष्वनुवर्तेत न तथान्येषु भामिनी । मनुस्तु क्षांतवांस्तस्या भविष्यो यो हि पार्वति

भामिनि! सा स्वेषु यथेष्टमनुवर्तते, न तथान्येषु। तथापि पार्वति! भावी मनुः स मनुः तस्याः व्यवहारं क्षान्तवान्।

Verse 112

मेरौ तिष्ठति सोऽद्यापि तपः कुर्वन्वरानने । सर्वं तत्क्षांतवान्मातुर्यमस्तस्या न चक्षमे

वरानने! स मेरौ अद्यापि तपः कुर्वन् तिष्ठति। मातुः कृतं सर्वं स क्षान्तवान्; यमस्तु तद् न चक्षमे।

Verse 113

बहुशो याचमानस्तु छाययाऽतीव कोपितः । स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात्

बहुशो याचमानोऽपि स छायायाः प्रति अतीव कोपितः। कोपात् बाल्याच्च, भाविनोऽर्थस्य बलाच्च, स प्रवृत्तोऽभवत्।

Verse 114

ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तथा पुनः क्षांतिमता न तु देहे निपातितः

ततः कोपात् ताडनाय तेन पादः समुद्यतः। पुनः क्षान्तिमता सन् स पादं न देहे निपातितवान्।

Verse 115

पदा संतर्जयामास छायां संज्ञासुतो यमः

संज्ञासुतो यमः पदा छायां संतर्जयामास।

Verse 116

तं शशाप ततश्छाया क्रुद्धा सा पार्थिवी भृशम् । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

ततः क्रुद्धा पार्थिवी छाया तं शशाप भृशम्। किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा॥

Verse 117

छायोवाच । पितुः पत्नीममर्याद यन्मां तर्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति

छायोवाच—पितुः पत्नीममर्याद यन्मां तर्जयसे पदा। तस्मादद्यैव तवायं पादो भुवि पतिष्यति॥

Verse 118

ईश्वर उवाच । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्

ईश्वर उवाच—तेन शापेन यमः भृशं पीडितमानसः। मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्॥

Verse 119

यम उवाच । तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिह केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति

यम उवाच—तात, एतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिह केनचित्। माता वात्सल्यमुत्सृज्य पुत्रे शापं प्रयच्छति॥

Verse 120

स्नेहेन तुल्यमस्मासु माताद्य नैव वर्त्तते । विसृज्य ज्यायसो यस्मात्कनीयःसु बुभूषति

अद्यास्मासु माताद्य स्नेहेन समता नास्ति; ज्यायसं विसृज्य यस्मात् कनीयःसु अनुग्रहं कर्तुमिच्छति।

Verse 121

तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षंतुमर्हति

तस्या अभिमुखं मया उद्यतः पादो न तु देहे निपातितः; बाल्याद्वा मोहाद्वा कृतं चेत् भवान् क्षन्तुमर्हति।

Verse 122

शप्तोऽहं तात कोपेन तया सुत इति स्फुटम् । अतो न मह्यं जननी सा भवेद्वदतां वर

शप्तोऽहं तात तया कोपेन ‘सुतोऽसि’ इति स्फुटम्; अतः सा जननी मम न भवेत्, वदतां वर।

Verse 123

निगुर्णेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत् । पादस्ते पततां पुत्र कथमेतत्तयोदितम्

निर्गुणेष्वपि पुत्रेषु माता निर्गुणा न भवेत्; ‘पादस्ते पतताम्, पुत्र’ इति तयोदितं कथम्?

Verse 124

तव प्रसादाच्चरणो न पतेद्भगवन्यथा । मातृशापादयं मेऽद्य तथा चिंतय गोपते

तव प्रसादात्, भगवन्, चरणो मे न पतेत् यथा; मातृशापादिदं मेऽद्य जातम्, तद् यथोचितं चिन्तय, गोपते।

Verse 126

रविरुवाच । असंशयं महत्पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् । येन ते ह्याविशत्क्रोधो धर्मज्ञस्य महात्मनः

रविरुवाच—असंशयं, महत्पुत्र, अत्र किञ्चिद् महत् कारणं भविष्यति; येन धर्मज्ञस्य महात्मनस्तव क्रोधोऽपि ह्याविशत्।

Verse 127

न युक्तमेतन्मिथ्या तु कर्तुं मातुर्वचस्तव । किंचित्ते संविधास्यामि पुत्रस्नेहादनुग्रहम्

न युक्तमेतन्मिथ्या कर्तुं मातुर्वचस्तव; किंचित्ते संविधास्यामि पुत्रस्नेहादनुग्रहं।

Verse 128

कृमयो मांसमादाय प्रयास्यंति महीतलम् । कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि

कृमयो मांसमादाय प्रयास्यन्ति महीतलम्; कृतं तस्या वचः सत्यं, त्वं च त्रातो भविष्यसि।

Verse 129

ईश्वर उवाच । आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयेषु वै । तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया

ईश्वर उवाच—आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां: किमर्थं तनयेषु वै तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया?

Verse 130

नूनं न चैषां जननी त्वं संज्ञा क्वापि सा गता । विकलेष्वप्यपत्येषु न माता शापदा भवेत्

नूनं न चैषां जननी त्वं; संज्ञा क्वापि सा गता। विकलेष्वप्यपत्येषु न माता शापदा भवेत्।

Verse 131

अपि दोषसहस्राणि यदि पुत्रः समाचरेत् । प्राणद्रोहेऽपि निरतो न माता पापमाचरेत् । तस्मात्सत्यं मम ब्रूहि मा शापवशगा भव

अपि पुत्रः सहस्रदोषान् समाचरेत्, प्राणद्रोहेऽपि निरतः स्यात्; तथापि माता पापं नाचरेत्। तस्मात् सत्यं मम ब्रूहि, मा शापवशगा भव।

Verse 132

ईश्वर उवाच । तं शप्तुमुद्यतं दृष्ट्वा छायासंज्ञा दिनाधिपम् । भयेन कंपती देवी यथावृत्तं महासती

ईश्वर उवाच—दिनाधिपं शप्तुमुद्यतं दृष्ट्वा छायासंज्ञा सा देवी भयेन कम्पती; महासती यथावृत्तं वक्तुमुद्यता बभूव।

Verse 133

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वया पत्या पतियुक्ता दिवाकर

सा उवाच—अहं त्वष्टुस्तनया संज्ञा, हे विभावसो। अहं तव पत्नी, त्वया पत्या पतियुक्ता, हे दिवाकर।

Verse 134

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतोऽन्यथा । न वाचा भाषते क्रुद्धः शापं दातुं समुद्यतः

इत्थं विवस्वान् बहुशो नानाप्रकारं पृच्छतोऽपि सा न वाचा प्रत्युवाच। स तु क्रुद्धः शापं दातुं समुद्यतः।

Verse 135

शापोद्यतकरं दृष्ट्वा सूर्यं छाया विवस्वतः । कथयामास तत्सर्वं संज्ञायाः सुविचेष्टितम्

शापोद्यतकरं सूर्यं विवस्वन्तं दृष्ट्वा छाया तत्सर्वं कथयामास—संज्ञायाः सुविचेष्टितं समग्रं वृत्तान्तम्।

Verse 136

तच्छ्रुत्वा भगवान्सूर्यो जगाम त्वष्टुरालयम् । ततः संपूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम्

तदाकर्ण्य भगवान् सूर्यः त्वष्टुरालयं जगाम। तत्र च त्रैलोक्यपूजितं त्वष्टारं विधिवत् संपूजयामास॥

Verse 137

निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास पार्वति । भास्वंतं निजया दीप्त्या निजगेहमुपागतम् । क्व संज्ञेति च पृच्छन्तं कथयामास विश्वकृत्

रोषेण निर्दग्धुकामं पार्वती सान्त्वयामास। ततः स्वदीप्त्या भास्वान् निजगेहमुपागतः। ‘क्व संज्ञा’ इति पृच्छन्तं विश्वकृत् तं व्याचचक्षे॥

Verse 138

विश्वकर्म्मोवाच । आगतैव हि मे वेश्म भवता श्रूयतां वचः । विख्यातं तेजसाऽढ्यं त इदं रूपं सुदुःसहम्

विश्वकर्मोवाच— आगतैव हि मे वेश्म भवता; श्रूयतां वचः। विख्यातं तेजसाऽढ्यं ते इदं रूपं सुदुःसहम्॥

Verse 139

असहन्ती ततः संज्ञा वने चरति वै तपः । द्रक्ष्यसे तां भवानद्य स्वभार्यां शुभचारिणीम्

असहन्ती ततः संज्ञा वने चरति वै तपः। द्रक्ष्यसे तां भवानद्य स्वभार्यां शुभचारिणीम्॥

Verse 140

रूपार्थं चरतेऽरण्यं चरंती सुमहत्तपः । मतं मे ब्रह्मणो वाक्याद्यदि ते देव रोचते । रूपं निर्वर्त्तयाम्यद्य तव कांतं दिवस्पते

रूपार्थं चरतेऽरण्यं चरन्ती सुमहत्तपः। मतं मे ब्रह्मणो वाक्याद् यदि ते देव रोचते। रूपं निर्वर्तयाम्यद्य तव कान्तं दिवस्पते॥

Verse 141

ईश्वर उवाच । यतो हि भास्वतो रूपं प्रागासीत्परिमंडलम् । ततस्तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान्रविः

ईश्वर उवाच—यतः पूर्वं भास्वतः स्वरूपं परिमण्डलं प्रागासीत्ततः भगवान् रविः त्वष्टारं प्रति “तथैवास्तु” इति प्रत्युवाच।

Verse 142

विश्वकर्मात्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता । भृ मिमारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे

विवस्वता शाकद्वीपे विश्वकर्मा अनुज्ञातः; भृमिमारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे।

Verse 143

भ्रमताऽशेषजगतामधिभूतेन भास्वता । समुद्रा द्रविणोपेताश्चुक्षुभुश्च समन्ततः

भ्रमताऽशेषजगतामधिभूतेन भास्वता समुद्राः द्रविणोपेताः समन्ततः चुक्षुभुः।

Verse 144

भ्रमता खलु देवेशि सचंद्रग्रहतारकम् । अधोगति महाभागे बभूवाक्षिप्तमाकुलम्

भ्रमता खलु देवेशि सचन्द्रग्रहतारकम् अखिलं जगदाकाशं महाभागेऽधोगतिमिवाक्षिप्तमाकुलं बभूव।

Verse 145

विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश्च तथा नदाः । व्यभिद्यंत तथा शैलाः शीर्णसानुनिबंधनाः

विक्षिप्तसलिलाः सर्वा नद्यश्च बभूवुः; तथा शैलाः शीर्णसानुनिबन्धनाः व्यभिद्यन्त।

Verse 146

ध्रुवाधाराण्यशेषाणि धिष्ण्यानि वरवर्णिनि । भ्राम्यद्रश्मिनिबद्धानि अधो जग्मुः सहस्रशः

ध्रुवमवलम्ब्य स्थितानि सर्वाणि धिष्ण्यानि, वरवर्णिनि, भ्राम्यद्रश्मिभिर्निबद्धानि सहस्रशोऽधो निपेतुः।

Verse 147

व्यशीर्यंत महामेघा घोरारावविराविणः । भास्वद्भ्रमणविभ्रांतभूम्याकाशमहीतलम्

ततः घोरारावविराविणो महामेघा व्यशीर्यन्त; भास्वतः भ्रमणेन भूम्याकाशमहीतलं च विभ्रान्तमिवाभवत्।

Verse 148

जगदाकुलमत्यर्थं तदाऽसीद्वरवर्णिनि । त्रैलोक्ये सकले देवि भ्रममाणे महर्षर्यः । देवाश्च ब्रह्मणा सार्द्धं भास्वंतमभितुष्टुवुः

तदा जगदत्यर्थमाकुलमासीद् वरवर्णिनि; सकले त्रैलोक्ये भ्रममाणे देवि, महर्षयः देवाश्च ब्रह्मणा सार्धं भास्वन्तमभितुष्टुवुः।

Verse 149

देवा ऊचुः । आदिदेवोऽसि देवानां जातमेतत्स्वयं तव । सर्गस्थित्यंतकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि

देवा ऊचुः—त्वमादिदेवो देवानां; एतत्सर्वं स्वयमेव तव जातम्। सर्गस्थित्यन्तकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि।

Verse 151

ऋषयश्च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीति वादिनः । वेदोक्तिभिरथाग्र्याभिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः

ततः सप्तर्षयो वसिष्ठत्रिपुरोगमाः विविधैः स्तोत्रैस्तुष्टुवुः, ‘स्वस्ति स्वस्ति’ इति वादिनः; अथ वालखिल्याश्च वेदोक्तिभिरग्र्याभिस्तुष्टुवुः।

Verse 152

वालखिल्या ऊचुः । नमस्त ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः । यजुःस्वरूपरूपाय साम्नां धामग ते नमः

वालखिल्या ऊचुः— नमस्ते ऋक्स्वरूपाय, सामरूपाय ते नमः। यजुःस्वरूपरूपाय, साम्नां धाम्ने नमो नमः॥

Verse 153

ज्ञानैकरूपदेहाय निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिःस्वरूपाय त्रिमूर्तायामलात्मने

ज्ञानैकरूपदेहाय निर्धूततमसे नमः। शुद्धज्योतिःस्वरूपाय त्रिमूर्तयेऽमलात्मने॥

Verse 154

वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने । नमोऽखिलजगद्व्यापिरूपायानंतमूर्त्तये

वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने। नमोऽखिलजगद्व्यापिरूपायानन्तमूर्तये॥

Verse 155

सर्वकारणभूताय निष्ठाय ज्ञान चेतसाम् । नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे

सर्वकारणभूताय निष्ठाय ज्ञानचेतसाम्। नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे॥

Verse 156

भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः । सर्वस्मै हेतवे चैव संध्याज्यो त्स्नाकृते नमः

भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः। सर्वस्मै हेतवे चैव संध्याज्योत्स्नाकृते नमः॥

Verse 157

त्वं सर्वमेतद्भगवञ्जगच्च भ्रमता त्वया । भ्रमत्याविश्वमखिलं ब्रह्मांडं सचराचरम् । त्वदंशुभिरिदं सर्वं स्पृष्टं वै जायते शुचि

त्वमेव भगवन् सर्वमिदं जगच्चराचरम्। त्वया भ्रमता विश्वं ब्रह्माण्डं सचराचरम्॥ त्वदंशुभिः स्पृष्टमिदं सर्वं शुचि जायते दीप्तिमत्॥

Verse 158

क्रियते त्वत्करस्पर्शैर्जलादीनां पवित्रता

त्वत्करस्पर्शमात्रेण जलादीनां पवित्रता क्रियते।

Verse 159

होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते । तात यावन्न संयोगि जगदेतत्त्वदंशुभिः

होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते। तात, यावन्न संयोगि जगदेतत्त्वदंशुभिः॥

Verse 160

ऋचस्ते सकला ह्येतास्तथा यानि यजूंषि च । सकलानि च सामानि निपतंति त्वदंगतः

ऋचस्ते सकला ह्येतास्तथा यानि यजूंषि च। सकलानि च सामानि निपतन्ति त्वदङ्गतः॥

Verse 161

ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः । यतः साममयश्चैव ततो नाथ त्रयीमयः

ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः। यतः साममयश्चैव ततो नाथ त्रयीमयः॥

Verse 162

त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च । मूर्त्तामूर्त्तं तथा सूक्ष्मं स्थूलं रूपेण संस्थितः

त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च । मूर्तामूर्तं तथा सूक्ष्मं स्थूलं रूपेण संस्थितः ॥

Verse 163

निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपक्षणात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वं तेजः शमनं कुरु । त्वं देव जगतां हेतोर्दुःखं सहसि दुःसहम्

निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपक्षणात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वं तेजः शमनं कुरु । त्वं देव जगतां हेतोर्दुःखं सहसि दुःसहम् ॥

Verse 164

त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यायतां वरः । त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकांडनिवर्तिनाम्

त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यायतां वरः । त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकाण्डनिवर्तिनाम् ॥

Verse 165

शं प्रजाभ्योऽस्तु देवेश शन्नोऽस्तु जगतांपते

शं प्रजाभ्योऽस्तु देवेश शन्नोऽस्तु जगतांपते ॥

Verse 166

त्वं धाता विसृजसि विश्वमेक एव त्वं पाता स्थितिकरणाय संप्रवृत्तः । त्वय्यंते लयमखिलं प्रयाति चैतत्त्वत्तोन्यो न हि तपनास्ति सर्वदाता

त्वं धाता विसृजसि विश्वमेक एव त्वं पाता स्थितिकरणाय संप्रवृत्तः । त्वय्यन्ते लयमखिलं प्रयाति चैतत्त्वत्तोऽन्यो न हि तपनास्ति सर्वदाता ॥

Verse 167

त्वं ब्रह्मा हरिहरसंज्ञितस्त्वमिन्द्रो वित्तेशः पितृपितरंबुपः समीरः । सोमोऽग्निर्गगनमहाधरादिरूपः किं न त्वं सकलमनोरथप्रदाता

त्वं ब्रह्मा त्वं हरिहराभिधानः; त्वमेवेन्द्रो धनाधिपोऽसि। त्वं पितरः पितृपितामहश्च, त्वमापः समीरश्च। त्वं सोमोऽग्निश्च, व्योम महाधरादिरूपश्च; किं न त्वं सकलमनोरथप्रदाता॥

Verse 168

यज्ञैस्त्वामनुदिनमात्मकर्म्मसक्ताः स्तुवन्तो विविधपदैर्द्विजा यजंति । ध्यायन्तः सविनयचेतसो भवन्तं योगस्थाः परमपदं प्रयांति मर्त्त्या

यज्ञैस्त्वामनुदिनं स्वकर्मनिरताः द्विजा यजन्ति, विविधपदैः स्तुवन्ति च। विनययुक्तचेतसा त्वां ध्यायन्तो योगस्थाः मर्त्याः परमं पदं प्रयान्ति॥

Verse 169

तपसि पचसि विश्वं पासि भस्मीकरोषि प्रकटयसि मयूखैर्ह्लादयतस्यंशुगर्भैः । सृजसि कमलजन्मा पालयस्यच्युताख्यः क्षपयसि च युगांते रुद्ररूपस्त्वमेकः

तपसा त्वं विश्वं पचसि, पालयसि, भस्मीकरोषि च; ह्लादयदंशुगर्भैर्मयूखैः सर्वं प्रकटयसि। कमलजन्मा सृजसि, अच्युताख्यः पालयसि; युगान्ते रुद्ररूपः क्षपयसि—त्वमेक एव॥

Verse 171

विवस्वते प्रणतजनानुकम्पिने महात्मने समजवसप्तसप्तये । सतेजसे कमलकुलालिबंधवे सदा तमःपटलपटावपाटिने

विवस्वते प्रणतजनानुकम्पिने, महात्मने समजवसप्तसप्तये। सतेजसे कमलकुलालिबन्धवे, सदा तमःपटलपटावपाटिने नमः॥

Verse 172

पावनातिशयसर्वचक्षुषे नैककामविषयप्रदायिने । भासुरामलमयूखमालिने सर्वभूतहितकारिणे नमः

पावनातिशयसर्वचक्षुषे, नैककामविषयप्रदायिने। भासुरामलमयूखमालिने, सर्वभूतहितकारिणे नमः॥

Verse 173

अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय वस्तुप्रभवालयाय

अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय वस्तुप्रभवालयाय ॥

Verse 174

विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे । स्वयंभुवे निर्मललोकचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः

विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे । स्वयंभुवे निर्मललोकचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः ॥

Verse 175

क्षणमुदयाचलभालितार्च्चिः सुरगणगीतिगरिष्ठगीतः । त्वमुत मयूखसहस्रवज्जगति विकासितपद्मनाभः

क्षणमुदयाचलभालितार्चिः सुरगणगीतिगरिष्ठगीतः । त्वमुत मयूखसहस्रवज्जगति विकासितपद्मनाभः ॥

Verse 176

तव तिमिरासवपानमदाद्भवति विलोहितविग्रहता । मिहिरविभासतया सुतरां त्रिभुवनभावनमात्रपरः

तव तिमिरासवपानमदाद्भवति विलोहितविग्रहता । मिहिरविभासतया सुतरां त्रिभुवनभावनमात्रपरः ॥

Verse 177

रथमारुह्य समावयवं रुचिरविकलितदिव्यहयम् । सततमरिबले भगवंश्चरसि जगद्धितबद्धरसः

रथमारुह्य समावयवं रुचिरविकलितदिव्यहयम् । सततमरिबले भगवंश्चरसि जगद्धितबद्धरसः ॥

Verse 178

अमृतमयेन रसेन समं विबुधपितॄनपि तर्प्पयसे । अरिगणसूदन तेन तव प्रणतिमुपेत्य लिखामि वपुः

अमृतमयेन रसेन समं विबुधान् पितॄंश्चापि तर्पयसि। अरिगणसूदन! तस्मात् तव प्रणतिमुपेत्य स्ववपुषा स्तुतिमिमां लिखामि॥

Verse 179

शुभसमवर्णमयं रचितं तव पदपांसुपवित्रतमम् । नतजनवत्सल मां प्रणतं त्रिभुवनपावन पाहि रवे

शुभसमवर्णमयं रचितं तव पदपांसुपवित्रतमम्। नतजनवत्सल! मां प्रणतं त्रिभुवनपावन! पाहि रवे॥

Verse 180

इति सकलजगत्प्रसूति भूतं त्रिभुवनभावनधामहेतुमेकम् । रविमखिलजगत्प्रदीपभूतं त्रिदशवरं प्रणतोऽस्मि देवदेवम्

इति सकलजगत्प्रसूति-भूतं त्रिभुवनभावनधामहेतुमेकम्। रविमखिलजगत्प्रदीपभूतं त्रिदशवरं प्रणतोऽस्मि देवदेवम्॥

Verse 181

ईश्वर उवाच । हाहाहूहश्च गन्धर्वो नारदस्तुंबरुस्तथा । उपगातुं समारब्धा गांधर्वकुशला रविम्

ईश्वर उवाच—हाहाहूहश्च गन्धर्वो नारदस्तुम्बरुस्तथा। उपगातुं समारब्धा गांधर्वकुशला रविम्॥

Verse 182

षड्जमध्यमगांधारग्रामत्रयविशारदाः । मूर्छनाभिश्च तानैश्च सुप्रयोगैः सुखप्रदम्

षड्जमध्यमगान्धारग्रामत्रयविशारदाः। मूर्छनाभिश्च तानैश्च सुप्रयोगैः सुखप्रदम्॥

Verse 183

सप्तस्वरविनिर्वृत्तं यतित्रयविभूषितम् । सप्तधातुसमायुक्तं षड्जाति त्रिगुणाश्रयम्

सप्तस्वरसमुद्भूतं गीतं यतित्रयभूषितम् । सप्तधातुसमन्वितं षड्जातिसंस्थितं त्रिगुणाश्रयम् ॥

Verse 184

चतुर्गीतसमायुक्तं चतुवर्णसमुत्थितम् । चतुर्वर्णप्रतीकारं सप्तालंकारभूषितम्

चतुर्गीतसमायुक्तं चतुर्वर्णसमुद्भवम् । चतुर्वर्णप्रतीकारं सप्तालंकारभूषितम् ॥

Verse 185

त्रिस्थानशुद्धं त्रिलयं सम्यक्कालव्यवस्थितम् । चित्ते चित्ते च नृत्ये च रसेषु लयसंयुतम्

त्रिस्थानशुद्धं त्रिलयं सम्यक्कालव्यवस्थितम् । चित्ते चित्ते च नृत्ये च रसेषु लयसंयुतम् ॥

Verse 186

चतुर्विंशद्गुणैर्युक्तं जगुर्गीतं च गायनाः । विश्वार्ची च घृताची च उर्वश्यथ तिलोत्तमा

चतुर्विंशद्गुणैर्युक्तं जगुर्गीतं च गायनाः । विश्वार्ची च घृताची च उर्वशी च तिलोत्तमा ॥

Verse 187

मेनका सहजन्या च रंभा चाप्सरसां वरा । चतुर्विधपदं तालं त्रिप्रकारं लयत्रयम्

मेनका सहजन्या च रम्भा चाप्सरसां वरा । चतुर्विधपदं तालं त्रिप्रकारं लयत्रयम् ॥

Verse 188

यतित्रयं तथाऽतोद्यं नाट्यं चैव चतुर्विधम् । ननृतुर्जगतामीशे लिख्यमाने विभावसौ

यतित्रयसमन्वितं तथाऽतोद्यनिनादयुक्तं नाट्यं च चतुर्विधं समादाय ते जगदीशस्य पुरतः ननृतुः। विभावसुः पावकश्च तद्-दृश्यं लिखन्निव साक्षी बभूव॥

Verse 189

भावान्भावविशारद्यः कुर्वन्त्यो विधिवद्बहून् । देवदुन्दुभयः शंखाः शतशोऽथ सहस्रशः

भावविशारदाः ताः विधिवद् बहून् शुभान् भावान् कुर्वन्त्यः सम्यक् प्रवृत्ताः। तदा देवदुन्दुभयोऽपि शङ्खाश्च शतशोऽथ सहस्रशः समनादयन्॥

Verse 190

अनाहता महादेवि नेदिरे घननिस्वनाः । गायद्भिश्चैव गंधर्वैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः

अनाहताः घननिस्वनाः नादाः, महादेवि, तत्र नेदिरे। गायद्भिः गन्धर्वैः सह नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः समं तद्-रङ्गः शोभितः॥

Verse 191

अवाद्यंत ततस्तत्र वेणुवीणादिझर्झराः । पणवाः पुष्कराश्चैव मृदंगपटहानकाः

ततः तत्र सभामध्ये वेणुवीणादि-झर्झराः अवाद्यन्त। पणवाः पुष्कराश्चैव मृदङ्गपटहानकाः अपि समनादयन्॥

Verse 192

तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् । ततः कृतांजलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्त्तयः

तूर्यवादित्रघोषैः सर्वं तत्र कोलाहलीकृतम्। ततः कृताञ्जलिपुटाः भक्तिनम्रात्ममूर्तयः ते समभवन्॥

Verse 193

ततः कलकले तस्मिन्सर्वदेवसमागमे । संवत्सरं भ्रमस्थस्य विश्वकर्मा रवेस्ततः

ततः तस्मिन् सर्वदेवसमागमे कलकले सति, भ्रमस्थस्य रवेः समीपे विश्वकर्मा संवत्सरपर्यन्तं परिचर्यां चकार।

Verse 194

तेजसः शातनं चक्रे स्तूयमानस्य दैवतैः । देवं चक्रे समारोप्य भ्रामयामास सूत्रभृत्

दैवतैः स्तूयमानस्य तस्य तेजसः शातनं विश्वकर्मा चकार; देवं चक्रे समारोप्य सूत्रभृत् तं भ्रामयामास।

Verse 195

मृत्पिंडवत्कुलालस्य संस्पृशन्क्षुरधारया । पतंगस्य स्तवं कुर्वन्विश्वकर्मा दिवस्पतेः

कुलालो यथा मृत्पिण्डं क्षुरधारया संस्पृशेत्, तथा दिवस्पतेः पतङ्गस्य स्तवं कुर्वन् विश्वकर्मा तस्य तेजः शनैः शातयामास।

Verse 196

तेजसः षोडशं भागं मण्डलस्थमधारयत् । शातितं तस्य तत्तेजो यावत्पादौ वरानने

तेजसः षोडशं भागं मण्डलस्थं स धारयामास; वरानने, तस्य तेजः पादपर्यन्तमेव शातितम्।

Verse 197

यत्तस्य ऋङ्मयं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । यजुर्मयेन देवेशि भाविता द्यौर्महाप्रभोः

यत्तस्य ऋङ्मयं तेजः तत् प्रिये प्रभासेऽपतत्; यजुर्मयेन तु, देवेशि, महाप्रभोः द्यौर्भाविता।

Verse 198

स्वर्गं साममयेनापि भूर्भुवःस्वरितिस्थितम् । ततस्तैस्तेजसो भागैर्दशभिः पंचभिस्तथा

स्वर्गलोकः साममयेनापि भागेन भूर्भुवःस्वरिति त्रिधा स्थितः प्रतिष्ठापितः। ततः तेषां तेजसो भागैर्दशभिः पञ्चभिश्च क्रमशोऽन्यदपि प्रवृत्तम्॥

Verse 199

तेन वै निर्मितं चक्रं विष्णोः शूलं हरस्य च । महाप्रभं महाकायं शिबिका धनदस्य च

तेन वै निर्मितं चक्रं विष्णोः शूलं हरस्य च। महाप्रभं महाकायं शिबिका धनदस्य च॥

Verse 200

दण्डः प्रेतपतेः शक्तिर्देवसेनापतेस्तथा । अन्येषां च सुराणां च अस्त्राण्युक्तानि यानि वै

दण्डः प्रेतपतेः शक्तिर्देवसेनापतेस्तथा। अन्येषां च सुराणां च अस्त्राण्युक्तानि यानि वै॥

Verse 201

यक्षविद्याधराणां च तानि चक्रे स विश्वकृत् । ततः षोडशमं भागं बिभर्त्ति भगवान्रविः । तत्तेजो रविभागश्च खस्थो विचरति प्रिये

यक्षविद्याधराणां च तानि चक्रे स विश्वकृत्। ततः षोडशमं भागं बिभर्त्ति भगवान् रविः। तत्तेजो रविभागश्च खस्थो विचरति प्रिये॥

Verse 202

इति शातिततेजाः स श्वशुरेणातिशोभनम् । वपुर्दधार मार्त्तंडः पुष्पबाणमनोरमम्

इति शातिततेजाः स श्वशुरेणातिशोभनम्। वपुर्दधार मार्त्तण्डः पुष्पबाणमनोरमम्॥

Verse 204

अपापां सर्वभूतानां तपसा नियमेन च । सा च दृष्ट्वा तमायांतं परपुंसो विशंकया । जगाम संमुखं तस्य अश्वरूपधरस्य च

सा अपापा सर्वभूतहिते तपसा नियमेन च युक्ता; तमायान्तं दृष्ट्वा परपुंस इति विशङ्क्य, अश्वरूपधरं तं संमुखं जगाम।