Adhyaya 98
अध्यायेऽस्मिन् देवी पृच्छति—कस्मात् स लिङ्गः ‘पृथ्वीश्वरः’ इति कथ्यते, पश्चात् ‘चन्द्रेश्वरः’ इति कथं प्रसिद्धोऽभवत्। ईश्वरः पापप्रणाशिनीं कथां पुरातनयुग-मन्वन्तरप्रसिद्धिं च निवेदयति, प्रभासक्षेत्रे दिशानिर्देश-दूरनिर्देशैः सह तस्य स्थितिं वर्णयति। दैत्यभारपीडिता पृथिवी गौ-रूपं धृत्वा विचरन्ती प्रभासं प्राप्य लिङ्गप्रतिष्ठां कर्तुं निश्चिनोति। सा शतवर्षाणि घोरं तपः करोति; रुद्रः प्रसन्नः सन् वरं ददाति—विष्णुः दैत्यान् नाशयिष्यति, अयं च लिङ्गः धारित्री/पृथ्वीश्वर इति ख्यातिं गमिष्यति। ततः फलश्रुतिः—भाद्रपदकृष्णतृतीयायां पूजनं महायज्ञफलसमं, तदन्तरं क्षेत्रं मोक्षप्रदं, तत्रापि अनायासेन मरणं परमं पदं ददाति। अथ वराहकल्पे दक्षशापात् चन्द्रः रोगग्रस्तः पतितः पृथिव्यां प्रभासे समुद्रसमीपे आगत्य पृथ्वीश्वरं सहस्रवर्षाणि पूजयति। तेन तेजः शुद्धिं च पुनर्लभते, लिङ्गं च ‘चन्द्रेश्वरः’ इति प्रसिद्धं भवति। अस्य माहात्म्यस्य श्रवणं मलापहं, आरोग्यवर्धकं च इति उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि चंडेश्वरमिति श्रुतम् । सोमेशाद्वायवे भागे धनुषां षष्टिभिः स्थितम्
ईश्वर उवाच—ततो गच्छेत् महादेवि चण्डेश्वरमिति श्रुतम्। सोमेशात् वायवे भागे धनुषां षष्टिभिः स्थितम्।
Verse 2
दिव्यं लिंगं महादेवि सर्वपातकनाशनम् । तत्पूर्वे तु युगे ख्यातं मनोः स्वायंभुवांतरे
दिव्यं लिङ्गं महादेवि सर्वपातकनाशनम्। तत् पूर्वे तु युगे ख्यातं मनोः स्वायम्भुवान्तरे।
Verse 3
त्रेतायुगमुखे देवि पृथिव्या संप्रतिष्ठितम् । पूर्वमन्वंतरे चास्मिंल्लिङ्गं पृथ्वीश्वरं प्रिये
त्रेतायुगस्य मुखे देवि पृथिव्या संप्रतिष्ठितम्। पूर्वमन्वन्तरे चास्मिन् लिङ्गं पृथ्वीश्वरं प्रिये॥
Verse 4
पुनश्चंद्रेण तत्प्राप्तं लिंगं चंद्रेश्वरं प्रिये । ब्रह्महत्यादिपापानां नाशनं पुण्यवर्द्धनम्
पुनश्चन्द्रेण तत्प्राप्तं लिङ्गं चन्द्रेश्वरं प्रिये। ब्रह्महत्यादिपापानां नाशनं पुण्यवर्द्धनम्॥
Verse 5
तं दृष्ट्वा मानवो देवि सप्तजन्मसमुद्भवैः । मुच्यते कल्मषैः सर्वैः कृतकृत्यस्तु जायते
तं दृष्ट्वा मानवो देवि सप्तजन्मसमुद्भवैः। मुच्यते कल्मषैः सर्वैः कृतकृत्यस्तु जायते॥
Verse 6
देव्युवाच । कथं पृथ्वीश्वरं ख्यातं तल्लिंगं पाप नाशनम् । कथं पुनः समाख्यातं चन्द्रेश्वरमिति प्रभो । एतद्विस्तरतो ब्रूहि श्रोतुकामाहमादरात्
देव्युवाच। कथं पृथ्वीश्वरं ख्यातं तल्लिङ्गं पापनाशनम्। कथं पुनः समाख्यातं चन्द्रेश्वरमिति प्रभो। एतद्विस्तरतो ब्रूहि श्रोतुकामाहमादरात्॥
Verse 7
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथा पापप्रणाशिनीम् । यां श्रुत्वा मुच्यते जंतुस्त्रिविधैः कर्मबन्धनैः
ईश्वर उवाच। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम्। यां श्रुत्वा मुच्यते जन्तुस्त्रिविधैः कर्मबन्धनैः॥
Verse 8
आसीत्पूर्वं महादेवि दैत्यभारार्द्दिता मही साऽधो व्रजंती सहसा गोरूपा संबभूव ह
पुरा महादेवि दैत्यभारार्दिता मही अधोऽवगच्छन्ती सहसा गोरूपा बभूव।
Verse 9
इतस्ततो धावमाना न लेभे निर्वृतिं क्वचित् । ततो वर्षशते पूर्णे भ्रममाणा क्वचित्क्वचित्
इतस्ततो धावमाना सा क्वचिदपि निर्वृतिं न लेभे; ततः पूर्णे वर्षशते क्वचित्क्वचित् भ्रममाणाऽभवत्।
Verse 10
आससाद महाक्षेत्रं प्रभासमिति विश्रुतम् । देवदानवगंधर्वैः सेवितं पापनाशनम्
सा महाक्षेत्रं प्रभासाख्यं विश्रुतं समुपाससाद; देवदानवगन्धर्वैः सेवितं पापनाशनम्।
Verse 11
तत्र स्थित्वा महाक्षेत्रे कृत्वा मनसि निश्चयम् । लिंगं प्रतिष्ठयामास भक्त्या परमया युता
तत्र महाक्षेत्रे स्थित्वा मनसि निश्चयं कृत्वा सा परमभक्तियुता लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास।
Verse 12
वर्षाणां च शतं साग्रं कृते तपसि दुश्चरे । तुतोष भगवान्रुद्रो धरित्रीं वाक्यमब्रवीत्
दुश्चरे तपसि वर्षशतं साग्रं कृते सति भगवान् रुद्रः तुतोष; स धरित्रीं प्रति वाक्यमब्रवीत्।
Verse 13
देवि विश्वंभरे सर्वं तपः सुचरितं त्वया । मा शोकं कुरु कल्याणि भविष्यति तवेप्सितम्
देवि विश्वम्भरे, त्वया सर्वं तपः सुचरितं सम्यक् अनुष्ठितम्। कल्याणि, मा शोकं कुरु; तव इप्सितं नूनं भविष्यति।
Verse 14
दैत्या नाशं गमिष्यंति विष्णुना निहता भुवि । भवित्री त्वं महादेवि दैत्यभारविवर्जिता
दैत्याः भुवि विष्णुना निहताः सन्तो नाशं गमिष्यन्ति। महादेवि, त्वं दैत्यभारविवर्जिता भवित्री।
Verse 15
इदं त्वया स्थापितं यल्लिंगं परमशोभनम् । धरित्रीनाम्ना विख्यातं लोके ख्यातिं गमिष्यति
त्वया यत् परमशोभनं लिङ्गम् इदं स्थापितम्, तत् ‘धरित्री’नाम्ना लोके विख्यातं ख्यातिं गमिष्यति।
Verse 16
अत्राहं संस्थितो नित्यं लिंगरूपी महाप्रभुः । स्थास्यामि कल्पेकल्पे वै नृणां पापापहारकः
अत्राहं नित्यं लिङ्गरूपी महाप्रभुः संस्थितः। कल्पेकल्पे वै स्थास्यामि, नृणां पापापहारकः।
Verse 17
मूर्त्यष्टकसमायुक्तो लिंगे ऽस्मिन्संस्थितः सदा । नृणां नाशयिता पापं पूर्वजन्मशतार्जितम्
मूर्त्यष्टकसमायुक्तोऽहं लिङ्गेऽस्मिन् सदा संस्थितः। नृणां पापं नाशयिता, पूर्वजन्मशतार्जितम्।
Verse 18
भाद्रे कृष्णतृतीयायां यश्चैतं पूजयिष्यति । सोऽश्वमेधसहस्रस्य फलमाप्स्यत्यसंशयम्
भाद्रपदे कृष्णपक्षस्य तृतीयायां योऽयं लिङ्गमेतत् पूजयिष्यति, स निःसन्देहं सहस्राश्वमेधयज्ञानां पुण्यफलमवाप्स्यति।
Verse 19
सर्वतीर्थाभिषेकस्य सर्वेषां दानकर्मणाम् । भविष्यति फलं तस्य लिंगस्यैवास्य पूजनात्
अस्यैव लिङ्गस्य पूजनात् तस्य सर्वतीर्थाभिषेकस्य सर्वेषां च दानकर्मणां यत्फलं, तत्सर्वं भविष्यति।
Verse 20
धनुषां षोडशं यावत्समंतात्परिमंडलम् । क्षेत्रमस्य समाख्यातं प्राणिनां मुक्तिदायकम्
धनुषां षोडशपर्यन्तं समन्तात् परिमण्डलं यत्, तत्क्षेत्रमस्य समाख्यातं प्राणिनां मुक्तिदायकम्।
Verse 21
तस्मिन्मृताः प्राणिनो ये कामतो वाप्यकामतः । कृमि कीटसमा वापि ते यांति परमां गतिम्
तस्मिन् क्षेत्रे ये प्राणिनो मृताः कामतो वा अपि अकामतः, कृमिकीटसमा अपि, ते परमां गतिं यान्ति।
Verse 22
यो दद्यात्काञ्चनं मेरुं कृत्स्नां वाऽपि वसुन्धराम् । यः पूजयति पृथ्वीशं स तयोरधिकः स्मृतः
यो दद्यात् काञ्चनं मेरुं कृत्स्नां वा अपि वसुन्धराम्; यः पृथ्वीशं पूजयति, स तयोरप्यधिकः स्मृतः।
Verse 23
ईश्वर उवाच । इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्रैवांतरधीयत । पृथिवीश्वरनामाभूत्तत्प्रभृत्येव शंकरः
ईश्वर उवाच—एवं वरान् प्रदाय देवस्तत्रैवान्तरधीयत। ततः प्रभृति शंकरः ‘पृथिवीश्वर’ इति नाम्ना प्रसिद्धिमगात्॥
Verse 24
पुनरस्मिन्महाकल्पे वाराह इति विश्रुते । कदाचिद्दक्षशापेन क्षीणश्चन्द्रो बभूव ह
पुनरस्यां महाकल्पे वाराह इति विश्रुते। कदाचिद्दक्षशापेन क्षीणश्चन्द्रो बभूव ह॥
Verse 25
पपात भूतले देवि यक्ष्मणा पीडितः शशी । क्षेत्रं प्रभासमासाद्य तन्महोदधिसंनिधौ
पपात भूतले देवि यक्ष्मणा पीडितः शशी। क्षेत्रं प्रभासमासाद्य तन्महोदधिसंनिधौ॥
Verse 26
दृष्ट्वा पृथ्वीश्वरं लिंगं सप्रभावं महाप्रभम् । तत्पूजानिरतो भूत्वा वर्षाणां तु सहस्रकम्
दृष्ट्वा पृथ्वीश्वरं लिङ्गं सप्रभावं महाप्रभम्। तत्पूजानिरतो भूत्वा वर्षाणां तु सहस्रकम्॥
Verse 27
अतपत्स तपो रौद्रं शीर्णपर्णांबुभक्षकः । यतः समभवद्दीप्त्या सर्वाह्लादकरः शशी
अतपत्स तपो रौद्रं शीर्णपर्णाम्बुभक्षकः। यतः समभवद्दीप्त्या सर्वाह्लादकरः शशी॥
Verse 28
तल्लिंगस्यैव माहात्म्यात्ततश्चंद्रेश्वरोऽभवत् । तस्य लिंगस्य माहात्म्याच्चंद्रमा गतकल्मषः
तस्यैव लिङ्गस्य माहात्म्येन स चन्द्रेश्वरोऽभवत्; तस्य लिङ्गस्य माहात्म्येन च चन्द्रमा कल्मषात् विमुक्तोऽभवत्।
Verse 29
अवाप सिद्धिमत्युग्रां स्पर्शलिंगप्रकाशिनीम् । सोमनाथेति यां प्राहुः प्रसिद्धां लिंगरूपिणीम्
स स्पर्शलिङ्गप्रकाशिनीं लिङ्गरूपिणीं प्रसिद्धां यां ‘सोमनाथ’ इति प्राहुः, तामत्युग्रां सिद्धिमवाप।
Verse 30
इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं चन्द्रदैवतम् । श्रुतं हरति पापानि तथाऽरोग्यं प्रयच्छति
इति संक्षेपतः प्रोक्तं चन्द्रदैवतं माहात्म्यम्; श्रुतमात्रं पापानि हरति, तथाऽरोग्यं प्रयच्छति।
Verse 98
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां पृथ्वीश्वर माहात्म्यवर्णनंनामाष्टनवतितमोध्यायः
इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां ‘पृथ्वीश्वरमाहात्म्यवर्णन’नामाष्टनवतितमोऽध्यायः समाप्तः।