Adhyaya 277
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 277

Adhyaya 277

अस्मिन्नध्याये देविकातटे स्थितं पवित्रं तीर्थं निर्दिश्यते, यत्र ‘भूधर’ इति दर्शनयोग्यः। तस्य नाम्नः कारणं पुराणकथया यज्ञरूपकविचारेण च व्याख्यायते—यः वराहः पृथिवीं समुद्धृतवान्, स एव अत्र स्मर्यते, तथा च तस्य देहः विस्तरेण यज्ञाङ्गत्वेन निरूप्यते। वेदाः पादत्वेन, यूपः दंष्ट्रात्वेन, स्रुवस्रुचौ मुखवदनत्वेन, अग्निः जिह्वात्वेन, दर्भाः केशत्वेन, ब्रह्म शिरस्त्वेन इत्यादिभिः विशेषणैः वराहदेहः यज्ञसंरचनया सह एकीकृतः, एवं ब्रह्माण्डतत्त्वं यज्ञतत्त्वेन सह संधीयते। उत्तरभागे श्राद्धविधिः प्रतिपाद्यते—पुष्ये मासि, अमावास्यायाम्, एकादश्यां, ऋतुसम्बन्धे, तथा सूर्यस्य कन्याराशौ प्रवेशकाले च कर्तव्यं कर्म निर्दिश्यते। गुडयुक्तं पायसं, गुडयुक्तं हविः इत्यादि नैवेद्यभेदाः, पितृदेवताभ्यः आवाहनसंस्काराः, घृत-दधि-क्षीरादीनां पृथक् मन्त्राः, ततः विप्रभोजनं पिण्डदानं च विधीयते। फलश्रुतौ उक्तं यत् अत्र सम्यक् कृतं श्राद्धं पितॄन् दीर्घकालं तर्पयति, तथा गयाश्राद्धसमं फलम् अपि गयां न गत्वा लभ्यते; अतः अस्य तीर्थस्य मोक्षदायिनी महिमा विशेषेण प्रकाश्यते।

Shlokas

Verse 1

तत्रैव संस्थितं पश्येद्भूधरंनाम नामतः । उद्धृत्य पृथिवीं यस्माद्दंष्ट्राग्रेण दधार सः

तत्रैव ‘भूधर’ इति नाम्ना संस्थितं पश्येत्; यः पृथिवीं उद्धृत्य दंष्ट्राग्रेण दधार।

Verse 2

भूधरस्तेन चाख्यातो देविकातटसंस्थितः । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तः स्रुचीमुखः

तस्मात् स ‘भूधर’ इति ख्यातो देविकातटसंस्थितः; वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तः स्रुचीमुखः।

Verse 3

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः । अहोरात्रेक्षणपरो वेदांगश्रुतिभूषणः

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः; अहोरात्रेक्षणपरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः।

Verse 4

आद्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान् । प्राग्वंशकायो द्युतिमा न्नानादीक्षाविराजितः

आद्यनासः स्रुवतुण्डः स सामघोषस्वनो महान्। प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाविराजितः॥

Verse 5

दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रशयो महान् । उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रशयो महान्। उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः॥

Verse 6

नानाच्छन्दोगतिपथो ब्रह्मोक्तक्रमविक्रमः । भूत्वा यज्ञवराहोऽसौ तत्र स्थाने स्थितोऽभवत्

नानाच्छन्दोगतिपथो ब्रह्मोक्तक्रमविक्रमः। भूत्वा यज्ञवराहोऽसौ तत्र स्थाने स्थितोऽभवत्॥

Verse 7

पुष्यमासे ह्यमावास्यामेकादश्यामथापि वा । प्राप्ते प्रावृषि काले च ज्ञात्वा कन्यागतं रविम्

पुष्यमासे ह्यमावास्यामेकादश्यामथापि वा। प्राप्ते प्रावृषि काले च ज्ञात्वा कन्यागतं रविम्॥

Verse 8

पायसं गुडसंयुक्तं हविष्यं च गुडप्लुतम् । नमो वः पितरो रसाय अन्नाद्यमभिमंत्रयेत्

पायसं गुडसंयुक्तं हविष्यं च गुडप्लुतम्। नमो वः पितरो रसाय अन्नाद्यमभिमन्त्रयेत्॥

Verse 9

तेजोऽसिशुक्रमित्याज्यं दधिक्राव्णेन वै दधि । क्षीरमाज्याय मन्त्रेण व्यञ्जनानि च यानि तु

आज्ये ‘तेजोऽसि शुक्रम्’ इति मन्त्रं प्रयुञ्जीत; दध्नि ‘दधिक्राव्ण’ इति; क्षीरे ‘आज्य’मन्त्रेण; तथा ये चान्ये व्यञ्जनादयः स्युः, तेष्वपि यथामन्त्रं विनियोजयेत्।

Verse 10

भक्ष्यभोज्यानि सर्वाणि महानिन्द्रेण दापयेत् । संवत्स रोनियो मंत्रं जप्त्वा तेनोदकं द्विजः

भक्ष्यभोज्यानि सर्वाणि महानिन्द्रेण दापयेत्; ‘संवत्सरोनिय’ इति मन्त्रं जप्त्वा तेन मन्त्राभिमन्त्रितेनोदकेन द्विजः कर्म समाचरेत्।

Verse 11

एवं संभोज्य वै विप्रान्पिण्डदानं तु दापयेत् । इत्यनेन विधानेन यस्तत्र श्राद्धकृद्भवेत्

एवं विप्रान् सम्यक् सम्भोज्य पिण्डदानं तु दापयेत्। अनेनैव विधानेन यस्तत्र श्राद्धकृद्भवेत्—

Verse 12

तस्य तृप्तास्तु पितरो यावदिंद्राश्चतुर्द्दश । गयाश्राद्धं विनापीह गयाश्राद्धफलं लभेत्

तस्य पितरस्तृप्ताः स्युः यावदिन्द्राश्चतुर्दश। गयाश्राद्धं विनापीह गयाश्राद्धफलं लभेत्।

Verse 277

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकामाहात्म्ये भूधरयज्ञवराहमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकामाहात्म्ये भूधरयज्ञवराहमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।