Adhyaya 32

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु देवदेवेष्वसौ मुनिः । शतवर्षाणि तत्रस्थस्तपसे प्रस्थितो द्विजः

ईश्वर उवाच—ततस्तेषु देवदेवेषु प्रयातेषु स मुनिः तत्रैव स्थित्वा शतवर्षाणि तपसे प्रस्थितो द्विजः।

Verse 2

आश्रमादुत्तरात्तस्माद्दिव्यां दिशमथो त्तराम् । सुभद्रापि महाभागा तस्य या परिचारिका

तस्मादाश्रमादुत्तरतः दिव्यां उत्तरदिशं प्रति साभाग्यवती सुभद्रा अपि तस्य परिचारिका सहसा प्रववृते।

Verse 3

अस्त्रादानेऽसमर्था सा ऋषिं प्रोवाच भामिनी । नाहं नेतुं समर्थास्मि शस्त्राण्यालभ्य पाणिना

अस्त्रादानेऽसमर्था सा भामिनी ऋषिं प्रोवाच— ‘नाहं पाणिना शस्त्राण्यालभ्यापि नेतुं समर्थास्मि’ इति।

Verse 4

जलेन सह तद्वीर्यं पीतवान्स ऋषिस्ततः । आत्मसंस्थानि सर्वाणि दिव्यान्यस्त्राण्यसौ मुनिः । कारयित्वोत्तरामाशां जगाम तपसां निधिः

ततः स ऋषिः जलेन सह तद्वीर्यं पीतवान्। स मुनिः सर्वाणि दिव्यान्यस्त्राणि आत्मनि संस्थाप्य, तपोनिधिः उत्तरामाशां जगाम।

Verse 5

गंगाधरं शुक्लतनुं सर्प्पैराकीर्णविग्रहम् । शिववत्सुखदं पुंसामपश्यत्स हिमाचलम्

स गङ्गाधरं शुक्लतनुं सर्पैराकीर्णविग्रहम्। शिववत् पुंसां सुखदं हिमाचलं ददर्श।

Verse 6

तथाश्रमं ददर्शोच्चैरश्वत्थैः परिपालितम् । चंद्रभागोपकंठस्थं समित्पुष्पकुशान्वितम्

ततः स उच्चैरश्वत्थैः परिपालितं तथाश्रमं ददर्श। चन्द्रभागोपकण्ठस्थं समित्पुष्पकुशान्वितम्।

Verse 7

स तस्मिन्मुनिशादूलो ह्यवसन्मुनिभिः सह । सुभद्रया च संयुक्तश्चंद्रश्चंद्रिकया यथा

स तस्मिन् मुनिशार्दूलो मुनिभिः सह तत्रावसत् । सुभद्रया समायुक्तश्चन्द्रश्चन्द्रिकयेव हि ॥

Verse 8

एकदा वसतस्तस्य सुभद्रा परिचारिका । स्नानार्थं यातुमारब्धा चतुर्थेऽह्नि रजस्वला

एकदा तस्य वसतः सुभद्रा परिचारिका । चतुर्थेऽह्नि रजस्वला स्नानार्थं यातुमुद्यता ॥

Verse 9

व्रजन्त्या च तया दृष्टं कौपीनाच्छादनं पुनः । परि त्यक्तं विदित्वैवं दैवयोगाद्गृहाण सा

व्रजन्त्या तया दृष्टं कौपीनाच्छादनं पुनः । परित्यक्तं विदित्वा सा दैवयोगाद्गृहाण ह ॥

Verse 10

परिधाय पुनः सा तु कौपीनं रेतसायुतम् । एकांते स्नातुमारब्धा जलाभ्याशे यथासुखम्

परिधाय पुनः सा तु कौपीनं रेतसायुतम् । एकान्ते स्नातुमारब्धा जलाभ्याशे यथासुखम् ॥

Verse 11

ततो देवी यथाकाममकस्माद्वीक्षते हि सा । स्वोदरस्थं समुत्पन्नं गर्भं गुरुभरालसा

ततो देवी यथाकाममकस्माद्वीक्षते हि सा । स्वोदरस्थं समुत्पन्नं गर्भं गुरुभरालसा ॥

Verse 12

शोचयित्वात्मनात्मानमगर्भाहमिहागता । तत्केन मन्दभागिन्या ममैवं दूषणं कृतम्

शोचयित्वात्मनात्मानमगर्भाहमिहागता । तत्केन मन्दभागिन्या ममैवं दूषणं कृतम्

Verse 13

लज्जाभिभूता सा तत्र प्रविश्याश्वत्थवाटिकाम् । तत्र तं सुषुवे गर्भमविज्ञाय कुतो ह्ययम्

लज्जाभिभूता सा तत्र प्रविश्याश्वत्थवाटिकाम् । तत्र तं सुषुवे गर्भमविज्ञाय कुतो ह्ययम्

Verse 14

पुनरेव हि सा स्नात्वा अविज्ञायात्मदुष्कृतम् । शापं दातुं समारब्धा गर्भकर्त्तरि दुःसहम्

पुनरेव हि सा स्नात्वा अविज्ञायात्मदुष्कृतम् । शापं दातुं समारब्धा गर्भकर्त्तरि दुःसहम्

Verse 15

ज्ञानाद्वा यदि वाज्ञानाद्येनेयं दूषणा कृता । सोऽद्यैव पंचतां यातु यद्यहं स्यां पतिव्रता

ज्ञानाद्वा यदि वाज्ञानाद्येनेयं दूषणा कृता । सोऽद्यैव पंचतां यातु यद्यहं स्यां पतिव्रता

Verse 16

यद्यहं मनसा वापि कामये नापरं पतिम् । एतेन सत्यवाक्येन यातु जारः स्वयं क्षयम्

यद्यहं मनसा वापि कामये नापरं पतिम् । एतेन सत्यवाक्येन यातु जारः स्वयं क्षयम्

Verse 17

एवं शप्त्वा तु तं देवी ह्यज्ञात्वा गर्भकारिणम् । पुनर्यातुं समारब्धा तद्दधीचिनिकेतनम्

एवं तं शप्त्वा देवी गर्भकारिणं नाज्ञात्वा पुनर्दधीचिनिकेतनं प्रत्यागन्तुं समारब्धा।

Verse 18

तत्र चार्कप्रतीकाशं गर्भमुत्सृज्य सा तदा । प्राप्ता तपोवनं रम्यं यत्रासौ मुनिपुंगवः

तत्र सा तदा अर्कप्रतीकाशं गर्भं उत्सृज्य रम्यं तपोवनं प्राप्ता यत्रासौ मुनिपुङ्गवः।

Verse 19

अत्रांतरे सर्वदेवा लोकपाला महाबलाः । अस्त्राणां कारणार्थाय मुनेराश्रममागताः

अत्रान्तरे सर्वदेवा लोकपाला महाबलाः । अस्त्राणां कारणार्थाय मुनेराश्रममागताः॥

Verse 20

उवाच तं मुनिं शक्रो न्यासो यस्तव सुव्रत । दत्तोऽस्माभिस्तु शस्त्राणां तानि क्षिप्रं प्रयच्छ नः

शक्र उवाच—सुव्रत, यः शस्त्रन्यासोऽस्माभिस्तव दत्तः, तानि शस्त्राणि नः क्षिप्रं प्रयच्छ।

Verse 21

ऋषिराह पुरा यत्र स्थापि तानि ममाश्रमे । तत्रैव तानि तिष्ठंति न चानीतानि वासव

ऋषिराह—वासव, पुरा यत्र ममाश्रमे तानि स्थापितानि, तत्रैव तानि तिष्ठन्ति; न चानीतानि।

Verse 22

यत्तु तेषां बलं वीर्यं संग्रामे शत्रुसूदन । तन्मया पीतमखिलं सह तोयेन वासव

यत्तु तेषां बलं वीर्यं संग्रामे शत्रुसूदन । तन्मया पीतमखिलं सह तोयेन वासव ॥

Verse 23

एवं स्थिते मयाऽस्त्राणि यदि देयानि तेऽनघ । ततोस्थीनि प्रयच्छामि तदाकाराणि सुव्रत

एवं स्थिते मयाऽस्त्राणि यदि देयानि तेऽनघ । ततोऽस्थीनि प्रयच्छामि तदाकाराणि सुव्रत ॥

Verse 24

एवमुक्तः सहस्राक्षस्तमाह मुनिसत्तमम् । नान्येषु तद्बलं रौद्रं यत्तु तेषु व्यवस्थितम्

एवमुक्तः सहस्राक्षस्तमाह मुनिसत्तमम् । नान्येषु तद्बलं रौद्रं यत्तु तेषु व्यवस्थितम् ॥

Verse 25

यस्मात्तेषु विनिक्षिप्य सहस्रांशं स्वतेजसाम् । अस्माकं दत्तवान्रुद्रो रक्षार्थं जगतां शिवः

यस्मात्तेषु विनिक्षिप्य सहस्रांशं स्वतेजसाम् । अस्माकं दत्तवान्रुद्रो रक्षार्थं जगतां शिवः ॥

Verse 26

तद्वयं तानि सर्वाणि गृहीत्वा च व्यवस्थिताः । लोकस्य रक्षणार्थाय संज्ञेयं तेन लोकपाः

तद्वयं तानि सर्वाणि गृहीत्वा च व्यवस्थिताः । लोकस्य रक्षणार्थाय संज्ञेयं तेन लोकपाः ॥

Verse 27

अमीषामपि शस्त्राणा मुत्तमं वज्रमिष्यते । तद्धारणाद्यतोऽस्माकं देवराजत्वमिष्यते

अमीषामपि शस्त्राणां मध्ये वज्रमुत्तमं परिकीर्त्यते। तद्धारणेन हि अस्माकं देवराजत्वं निश्चयं प्राप्यते प्रतिष्ठां च याति॥

Verse 28

वज्रादप्युत्तमं चक्रं यत्तद्विष्णुपरिग्रहे । दैत्यदानवसंघानां तदायत्तो जयोऽभवत्

वज्रादपि परं चक्रं विष्णोः करपरिग्रहे यत्। दैत्यदानवसङ्घानां जयः तदधीन एवाभवत्॥

Verse 29

तस्मात्तानि यथास्माभिः प्राप्यते मुनिसत्तम । तथा कुरुष्व संचिन्त्य कार्यं कार्यविदां वर

तस्मात्, मुनिसत्तम, यथा अस्माभिः तानि प्राप्यन्ते तथा सम्यक् संचिन्त्य कुरुष्व। कार्यविदां वर, यथोचितं कर्म समाचर॥

Verse 30

एवमुक्ते मुनिः प्राह तं शक्रं पुरतः स्थितम् । तत्प्राप्त्यर्थमुपायं तु कथयामि तवापरम्

एवमुक्ते मुनिः शक्रं पुरतः स्थितं प्रत्युवाच। तेषां प्राप्त्यर्थं तव अन्यं उपायं कथयामि॥

Verse 31

यान्येतानि ममास्थीनि यूयं तैस्तानि सर्वशः । निर्मापयध्वं शस्त्राणि तदाकाराणि सर्वशः

मम एतानि अस्थीनि उपयुज्य यूयं तानि शस्त्राणि सर्वशः निर्मापयत। तदाकाराणि एव सर्वथा यथावत् विनिर्मितानि भवन्तु॥

Verse 32

एतानि तत्समुत्थानि तेषामप्यधिकं बलम् । साधयिष्यति भवतां संग्रामे यन्ममेहितम्

एतदस्थिसमुत्थानि आयुधानि तेषामपि अधिकबलानि भविष्यन्ति; संग्रामे ममाभिप्रेतं भवतां कार्यं साधयिष्यन्ति।

Verse 33

तमुवाच ततः शक्रो दधीचिं तपसोनिधिम् । प्राणहारं प्रकर्तुं ते नाहं शक्तो यमिच्छसि

ततः शक्रो दधीचिं तपसां निधिं तमुवाच—यत् त्वमिच्छसि, तव प्राणान् हर्तुं नाहं शक्तः।

Verse 34

न चामृतस्य तेऽस्थीनि ग्रहीतुं शक्तिरस्ति नः । तस्मात्सर्वं समालोच्य यत्कर्तव्यं तदुच्यताम्

न च तपसा अमृतत्वं प्राप्तानि तव अस्थीनि ग्रहीतुं वयं शक्ताः; अतः सर्वं समालोच्य यत्कर्तव्यं तद् ब्रूहि।

Verse 35

एवमुक्तो मुनिः प्राह एतदेव कलेवरम् । त्यजामि स्वयमेवाहं देव कार्यार्थसिद्धये

एवमुक्तो मुनिः प्राह—एतदेव कलेवरं देवकार्यसिद्ध्यर्थं अहं स्वयमेव परित्यजामि।

Verse 36

अध्रुवं सर्वदुःखानामाश्रयं सुजुगुप्सितम् । यदा ह्येतत्तदा युक्तः परित्यागोऽस्य सांप्रतम्

इदं शरीरं अध्रुवं सर्वदुःखाश्रयं सुजुगुप्सितं च; यतः एवं, तस्मादस्य इदानीं परित्याग एव युक्तः।

Verse 37

अस्य त्यागेन मे दुःखं संसारोत्थं न जायते । यस्माज्जन्मांतरे जातो मृतोपि हि भवेत्पुनः

अस्य परित्यागेन मे संसारोत्थं दुःखं न जायते; यतो हि जन्मान्तरजातः मृतोऽपि पुनर्जन्म प्राप्नोति।

Verse 38

भार्या भगिनी दुहिता स्वकर्मफलयोजनात् । जाता तेनैव संसारे रतिकार्ये जुगुप्सिता

स्वकर्मफलयोजनात् एष एव संसारे भार्या भगिनी दुहिता च भवति; रतिकार्ये तु सा जुगुप्सिता भवति।

Verse 39

यस्माच्च स्वयमेवैतद्वपुस्त्यजति वै ध्रुवम् । तस्मादस्य परित्यागो वरः कार्योऽचिरात्स्वयम्

यतः स्वयमेवैतत् वपुः ध्रुवं त्यजति, तस्मादस्य परित्यागः स्वयमेवाचिरात् कर्तुं वरः।

Verse 40

एवं पुरंदरस्याग्रे संकीर्त्य स महामुनिः । दधीचिः प्राणसंहारं कृतवान्सत्वरं तदा

एवं पुरन्दरस्याग्रे संकीर्त्य स महामुनिर्दधीचिः तदा सत्वरं प्राणसंहारं कृतवान्।

Verse 41

गतासुं तं विदित्वैवं विबुधास्तत्कलेवरम् मां । सशोणितनिर्मुक्तं कथं कार्यं व्यचिंतयन्

एवं गतासुं तं विदित्वा विबुधाः सशोणितनिर्मुक्तं तत्कलेवरं कथं कार्यमिति व्यचिन्तयन्।

Verse 42

ततस्तदस्थिशुद्ध्यर्थमुवाचेदं सुरेश्वरः । गौरीणां कर्कशा जिह्वा ता एतदुत्खिदंत्विति

ततः तदस्थिशुद्ध्यर्थं सुरेश्वरोऽब्रवीदिदम्— “गौरीणां कर्कशा जिह्वा एतदस्थि सम्यगुत्खिदन्तु” इति।

Verse 43

ततस्तैर्विबुधैर्नंदा यदा लोकेषु संस्थिता । ध्याता तदोपयाता सा सखीभिः परिवारिता

ततस्तैर्विबुधैर्नन्दा लोकेषु संस्थिता ध्याता; तदा सा तत्क्षणादेवोपयाता सखीभिः परिवारिता।

Verse 44

नंदा सुभद्रा सुरभिः सुशीला सुमनास्तथा । इति गोमातरः पंच गोलोकाच्च समागताः

नन्दा सुभद्रा सुरभिः सुशीला सुमनास्तथा— इति गोमातरः पञ्च गोलोकाच्च समागताः।

Verse 45

ऊचुस्तान्विबुधान्सर्वानस्माभिर्यत्प्रयोजनम् । कर्त्तव्यं तत्करिष्यामः कथ्यतां सुविचारितम्

ऊचुस्तान्विबुधान् सर्वान्— “अस्माभिर्यत्प्रयोजनं, कर्तव्यं यच्च; तत्सर्वं करिष्यामः। सुविचारितं कथ्यताम्।”

Verse 46

देवा ऊचुः । यदेतदृषिणा त्यक्तं स्वयमेव कलेवरम् । एतन्मांसादिनिर्मुक्तं क्रियतामस्थिपंजरम्

देवा ऊचुः— “यदेतदृषिणा त्यक्तं स्वयमेव कलेवरम्, एतन्मांसादिनिर्मुक्तं क्रियतामस्थिपञ्जरम्।”

Verse 47

तत्कृत्वा गर्हितं कर्म देवादेशात्सुदारुणम् । पुनः पितामहं द्रष्टुं गतास्ताः सुरसत्तमाः

तत् कर्म देवादेशात् सुदारुणं गर्हितमपि कृत्वा, ताः सुरसत्तमाः पुनः पितामहं द्रष्टुं जग्मुः।

Verse 48

ततस्तु दारुणं कर्म यच्च ताभिरनुष्ठितम् । पितामहस्य तत्सर्वं समाचख्युर्यथातथम्

ततः ताभिरनुष्ठितं यत् दारुणं कर्म, तत् सर्वं पितामहाय यथातथं समाचख्युः।

Verse 49

तच्छ्रुत्वा विबुधान्सर्वान्समाहूय पितामहः । सर्वगात्रेष्वस्पृशत सुरभीः शुद्धिकाम्यया

तच्छ्रुत्वा पितामहः सर्वान् विबुधान् समाहूय, शुद्धिकाम्यया सुरभीं सर्वगात्रेषु अस्पृशत्।

Verse 50

तास्तु तैर्विबुधैः स्पृष्टाः सुपूताः समवस्थिताः । मुखमेकं परं तासां न स्पृष्टमशुचि स्मृतम्

तास्तु तैर्विबुधैः स्पृष्टाः सुपूताः समवस्थिताः; तासां मुखमेकं परं न स्पृष्टम्, अशुचि स्मृतम्।

Verse 51

अपवित्रं भवेत्तासां मुखमेकं जुगुप्सितम् । शेषं शरीरं सर्वासां विशिष्टं तु सुरैः कृतम्

तासां मुखमेकं जुगुप्सितम् अपवित्रं भवेत्; शेषं शरीरं सर्वासां सुरैः कृतं विशिष्टं तु।

Verse 52

सरस्वत्या तु ताः प्रोक्ता भवंत्यो ब्रह्मघातिकाः । अन्यथा कारणात्कस्मान्न स्पृष्टममरैर्मुखम्

सरस्वती तु ताः प्रोवाच—“भवत्यो ब्रह्मघातिन्यः; अन्यथा किमर्थं देवैर्मुखं न स्पृष्टम्?”

Verse 53

ततस्ताभिस्तु सा प्रोक्ता देवी तत्र सरस्वती । नैतत्ते वचनं युक्तं वक्तुमेवंविधं मुखम्

ततः सा देवी सरस्वती तत्र ताभिः प्रोक्ता—“एतद्वचनं युष्माकं न युक्तम्; एवंविधं मुखं न शोभते वदितुम्।”

Verse 54

अस्माकमेव हृदयमनेन वचसा त्वया । निर्दग्धं येन तस्मात्त्वमचिराद्दाहमाप्स्यसि

“अनेनैव वचसा त्वया अस्माकं हृदयं निर्दग्धम्; तस्मात् त्वमचिरादेव दाहं प्राप्स्यसि।”

Verse 55

शापं दत्त्वा ततस्तस्याः सरस्वत्यास्तु तास्तदा । गोलोकं गतवत्यस्तु सुरभ्यः सुरपूजिताः

एवं शापं दत्त्वा सरस्वत्यै तास्तदा सुरपूजिताः सुरभ्यः गोलोकं जग्मुः।

Verse 56

आहूय विश्वकर्माणं तक्षाणं सुरसत्तमाः । अस्माकं कुरु शस्त्राणि तमाहुर्युद्धकारणात्

ततः सुरसत्तमाः विश्वकर्माणं तक्षाणमाहूय तमूचुः—“युद्धकारणादस्माकं शस्त्राणि कुरु।”

Verse 57

एतद्वचनमाकर्ण्य तानि पूतैर्नवैर्दृढैः । अस्त्राणि कारयामास दर्धोचेरस्थिसंचयैः

एतद्वचनं श्रुत्वा स तानि शस्त्राणि नूतनानि दृढानि पूतानि च दधिचेरस्थिसंचयैः कारयामास।

Verse 58

प्रमाणाकारयुक्तानि देवानां तानि संयुगे । अजेयानि यथा चासंस्तथा चासौ विनिर्ममे

देवानां संयुगे यथायोग्यप्रमाणाकारयुक्तानि तानि शस्त्राणि अजेयानि स्युः इति स तथा विनिर्ममे।

Verse 59

वज्रमिंद्रस्य शक्तिं च वह्नेर्दंडं यमस्य च । खड्गं तु निऋतेः पाशं सम्यक्चक्रे प्रचेतसः

इन्द्रस्य वज्रं वह्नेः शक्तिं यमस्य दण्डं निऋतेः खड्गं प्रचेतसो वरुणस्य पाशं च सम्यक् अचक्रे।

Verse 60

वायोर्ध्वजं कुबेरस्य गदां गुर्वीं च निर्ममे । विश्वकर्मा तथा शूलमीशानस्य च निर्ममे

वायोर्ध्वजं कुबेरस्य गुरवीं गदां च निर्ममे; विश्वकर्मा ईशानस्य शूलमपि तथा निर्ममे।

Verse 61

गृहीत्वैतानि वै देवाः शस्त्राण्यस्त्रबलं तदा । विजेतुं च ततो दैत्यान्दानवांश्च गतास्तदा

एतानि शस्त्राणि अस्त्रबलं च गृहीत्वा देवाः तदा दैत्यान् दानवांश्च विजेतुं ततः प्रस्थिताः।

Verse 62

अत्रांतरे सुभद्रापि दधीचेरौर्ध्वदैहिकम् । कृत्वा तैर्मुनिभिः सार्धमन्वेष्टुं सा गता सुतम्

अत्रांतरे सुभद्रापि दधीचेरौर्ध्वदैहिकम् । कृत्वा तैर्मुनिभिः सार्धमन्वेष्टुं सा गता सुतम्

Verse 63

अश्वत्थवाटिकायां च तमपश्य न्मनोरमम् । दृष्ट्वा रोदिति जीवंतं मुक्त्वा बाष्पमथाचिरम्

अश्वत्थवाटिकायां च तमपश्य न्मनोरमम् । दृष्ट्वा रोदिति जीवंतं मुक्त्वा बाष्पमथाचिरम्

Verse 64

अंबेत्याभाष्य तेनोक्ता मा रोदीस्त्वं यशस्विनि । सर्वं पुराकृतस्यैतत्फलं तव ममापि हि

अंबेत्याभाष्य तेनोक्ता मा रोदीस्त्वं यशस्विनि । सर्वं पुराकृतस्यैतत्फलं तव ममापि हि

Verse 65

यद्यथा यत्र येनेह कर्म जन्मांतरार्जितम् । तदवश्यं हि भोक्तव्यं त्यज शोकमतोऽखिलम्

यद्यथा यत्र येनेह कर्म जन्मांतरार्जितम् । तदवश्यं हि भोक्तव्यं त्यज शोकमतोऽखिलम्

Verse 66

मत्परित्यागलज्जा च न ते कार्येह सुन्दरि । फलं पुराकृतस्यैतद्भोक्तव्यं तन्मयापि हि

मत्परित्यागलज्जा च न ते कार्येह सुन्दरि । फलं पुराकृतस्यैतद्भोक्तव्यं तन्मयापि हि

Verse 68

बालेनाभिहिता सा तु ध्यात्वा देवं जनार्द्दनम् । कृतांजलिरुवाचेदं कथ्यतां मे सुनिश्चितम्

बालेनैवं समाभाषिता सा जनार्द्दनं देवं ध्यात्वा कृताञ्जलिरिदं वाक्यमुवाच— “मे सुनिश्चितं यथार्थं निर्णीत्य कथ्यताम्।”

Verse 69

न विजानाम्यहं तथ्यं कस्यायं वीर्यसंभवः । तस्मात्कथय देवेश मम ते निश्चितं वचः

नाहं विजानामि यथार्थं कस्यायं वीर्यसम्भवः। तस्मात् देवेश, मे प्रति निश्चितं वचनं ब्रूहि।

Verse 70

आहोक्ते मातरं कृष्णः सुभद्रां वै जनार्द्दनः । दधीचेस्तन यश्चायं भर्तुस्ते क्षेत्रसंभवः

ततो जनार्द्दनः कृष्णः सुभद्रां मातरं प्रत्युवाच— “अयं दधीचेः सुतः, तव भर्तृसम्बद्धे पवित्रे क्षेत्रे समुत्पन्नः।”

Verse 71

तस्योत्पत्तिं विदित्वैवं सुभद्रा हृष्टमानसा । बालमंके समारोप्य अरोदीदार्तया गिरा

एवं तस्योत्पत्तिं विदित्वा सुभद्रा हृष्टमानसा। बालमङ्के समारोप्य साश्रुं रुरोद, आर्तया गिरा।

Verse 72

आह बालक उत्पन्नः शोकस्य वद कारणम् । अथोक्तः स्तन्यरहितं कथं ते जीवितं धृतम्

सा वदत्— “बालक, उत्पन्नोऽसि; शोकस्य कारणं वद। स्तन्यरहितस्य ते कथं जीवितं धारितम्?”

Verse 73

यस्माच्चतुर्विधा सृष्टिर्जीवानां ब्रह्मणा कृता । जरायुजांडजोद्भिज्ज स्वेदजाश्च तथा स्मृताः

यस्मात् ब्रह्मणा जीवानां सृष्टिश्चतुर्विधा कृता—जरायुजा अण्डजाः उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चेति स्मृतम्।

Verse 74

नरस्त्रीनपुंसकाख्याश्च जातिभेदा जरायुजाः । चतुष्पदाश्च पशवो ग्राम्याश्चारण्यजास्तथा

नरस्त्री-नपुंसकाख्याश्च जातिभेदाः जरायुजाः; चतुष्पदाः पशवो ग्राम्याश्चारण्यजास्तथा।

Verse 75

अण्डजाः पक्षिणः सर्वे मीनाः कूर्मसरीसृपाः । स्वेदजा मत्कुणा यूका दंशाश्च मशकास्तथा

अण्डजाः पक्षिणः सर्वे मीनाः कूर्म-सरीसृपाः; स्वेदजाः मत्कुणा यूका दंशाश्च मशकास्तथा।

Verse 76

उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तृणगुल्मलता दयः । अन्येऽप्येवं यथायोगमंतर्भूताः सहस्रशः

उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्ताः तृण-गुल्म-लता-दयः; अन्येऽप्येवं यथायोगम् अन्तर्भूताः सहस्रशः।

Verse 77

अण्डजाः पक्षपातेन जीवंति शिशवो भुवि । ऊष्मणा स्वेदजाः सर्वे उद्भिज्जाः सलिलेन हि

अण्डजानां शिशवो भुवि पक्षपातेन जीवन्ति; ऊष्मणा स्वेदजाः सर्वे, उद्भिज्जाः सलिलेन हि।

Verse 78

समुदायेन भूतानां पञ्चानामुद्भिजं भुवि । जरायुजाश्च स्तन्येन विना जीवितुमक्षमाः

समुदायेन भूतानां पञ्चविधेषु समाहितेषु, उद्भिज्जा भुवि सम्यग्वर्धन्ते; जरायुजास्तु स्तन्यं विना जीवितुं न शक्नुवन्ति।

Verse 79

विना तेन कथं पुत्र त्वया प्राणा विधारिताः । तां तथा जननीं प्राह स च बाष्पाविलेक्षणाम्

तेन विना कथं पुत्र, त्वया प्राणा विधारिताः? इति स जननीं तां बाष्पाविलेक्षणां तथा प्राह।

Verse 80

अश्वत्थफलनिर्यासपानात्प्राणा मया धृताः । गौणं तदा तया तस्य पिप्पलादेति कल्पि तम्

अश्वत्थफलनिर्यासपानात् प्राणा मया धृताः इति स उवाच; ततोऽस्या तदा तस्मै गौणं नाम ‘पिप्पलाद’ इति कल्पितम्।

Verse 81

नाम तेन जगत्यस्मिन्नित्यं ख्यातं महात्मनः । तत्रस्थैर्मुनिभिस्तस्य कृताः सर्वैर्यथाक्रमम्

तेन नाम्ना महात्मा जगत्यस्मिन्नित्यं ख्यातोऽभवत्; तत्रस्थैर्मुनिभिः सर्वैस्तस्य संस्काराः यथाक्रमं कृताः।

Verse 82

संस्काराः पिप्पलादस्य वेदोक्ता वेद पारगैः । षडंगोपांगसंयुक्ता वेदास्तेन समुद्धृताः । तदाश्रमनिवासिभ्यो मुनिभ्यश्च सुपुष्कलाः

पिप्पलादस्य वेदोक्ताः संस्काराः वेदपारगैर्मुनिभिः कृताः। षडङ्गोपाङ्गसंयुक्तान् वेदान् तेन सम्यगधीत्य समुद्धृताः; तदाश्रमनिवासिभ्यो मुनिभ्यश्च स सुपुष्कलोऽभवत्।

Verse 83

पुनस्तत्र स्थितश्चासौ दृष्ट्वा मुनिकुमारकान् । स्वपित्रंकगतान्प्राह जननीं तां शुचिस्मिताम्

पुनस्तत्र स्थितोऽसौ मुनिकुमारकान् पितृकाङ्कगतान् दृष्ट्वा शुचिस्मितां जननीं प्रति वचनमब्रवीत्।

Verse 84

पिता मे कुत्र भद्रं ते सुभद्रे कथय स्फुटम् । तदेकांतस्थितो येन बालक्रीडां करोम्यहम्

पिता मे कुत्र? भद्रं ते, सुभद्रे, स्फुटं कथय; येनाहं तत्रैकान्तस्थितो बालक्रीडां करोमि।

Verse 85

एवं सा जननी तेन यदा पृष्टा तपस्विनी । तदा रोदितुमारब्धा नोत्तरं किञ्चिदब्रवीत्

एवं तेन पृष्टा सा तपस्विनी जननी तदा रोदितुमारब्धा, नोत्तरं किञ्चिदब्रवीत्।

Verse 86

रुदन्तीं तां समालोक्य कुद्धोऽसौ मुनिदारकः । किमसौ कुत्सितः कश्चिद्येन नाख्यासि तं मम

तां रुदन्तीं समालोक्य कुद्धोऽसौ मुनिदारकः—किमसौ कुत्सितः कश्चिद्येन नाख्यासि तं मम?

Verse 87

इत्युक्ते सुतमाहैवं विबुधैस्ते पिता हतः । कोपं त्यजस्व भद्रं ते दधीचिः कथितो मया

इत्युक्ते सा सुतमाह—विबुधैस्ते पिता हतः; कोपं त्यजस्व, भद्रं ते; दधीचिरिति मया कथितः।

Verse 88

कोपवह्निप्रदीप्तात्मा प्राह तां जननीं पुनः । किमपकृतं सुराणां मत्पित्रा कथयस्व तत्

कोपवह्निप्रदीप्तात्मा प्राह तां जननीं पुनः । किमपकृतं सुराणां मत्पित्रा कथयस्व तत्

Verse 89

सुभद्रोवाच । शस्त्राणां कारणान्मूढैर्हतोऽसौ मुनिपुंगवः प्र । यच्छन्नपि चान्यानि तदाकाराणि सुव्रत

सुभद्रोवाच । शस्त्राणां कारणान्मूढैर्हतोऽसौ मुनिपुंगवः । प्रयच्छन्नपि चान्यानि तदाकाराणि सुव्रत

Verse 90

श्रुत्वैतद्वचनं सोऽपि मुनिरुग्रतपास्तदा । पिता मे यो हतो देवैस्तेषां कृत्यां महाबलाम्

श्रुत्वैतद्वचनं सोऽपि मुनिरुग्रतपास्तदा । पिता मे यो हतो देवैस्तेषां कृत्यां महाबलाम्

Verse 91

उत्थाप्य पातयिष्यामि मूर्द्ध्नि प्राणापहारिकाम् । पितामहमहं मुक्त्वा नैव हन्यो भवेद्यदि

उत्थाप्य पातयिष्यामि मूर्द्ध्नि प्राणापहारिकाम् । पितामहमहं मुक्त्वा नैव हन्यो भवेद्यदि

Verse 92

अन्यान्प्रमथयिष्यामि कृत्याशस्त्रेण संगतान् । शरणं यदि यास्यंति गीर्वाणा मद्भयातुराः । तथापि पातयिष्यामि तेनैव सह संगतान्

अन्यान्प्रमथयिष्यामि कृत्याशस्त्रेण संगतान् । शरणं यदि यास्यंति गीर्वाणा मद्भयातुराः । तथापि पातयिष्यामि तेनैव सह संगतान्

Verse 93

मत्वैवं तमृषिं कुद्धं सर्वे ते सुरसत्तमाः । ब्रह्माणं शरणं प्राप्ता भयेन महताऽर्द्दिताः

एवं तं मुनिं क्रुद्धं मत्वा ते सर्वे सुरोत्तमाः । महता भयेनार्दिताः ब्रह्माणं शरणं प्रापुः ॥

Verse 94

तांस्तस्य शरणं प्राप्ताञ्ज्ञात्वा देवः कृपान्वितः । तत्रैव गत्वा त्वरितं प्राह देवाञ्जनार्द्दनः

तान् तस्य शरणं प्राप्तान् ज्ञात्वा देवः कृपान्वितः । तत्रैव त्वरितं गत्वा प्राह देवान् जनार्दनः ॥

Verse 95

भवतां रक्षणोपायश्चिंतितोऽत्र मयाऽधुना । तेन तां मोहयिष्यामि कृत्यां हंतुमुपस्थिताम्

भवतां रक्षणोपायो मयाऽत्राधुना विचिन्तितः । तेन तां मोहयिष्यामि कृत्यां हन्तुमुपस्थिताम् ॥

Verse 96

अत्रांतरे पिप्पलादः पितुर्वैरमनुस्मरन् । हंतुं सुरान्व्यवसितः प्रविवेश हिमाचलम्

अथान्तरे पिप्पलादः पितुर्वैरमनुस्मरन् । सुरान् हन्तुं व्यवसितः प्रविवेश हिमाचलम् ॥

Verse 97

श्रुत्वा तदप्रियं वाक्यं मातुर्वक्त्राद्विनिर्गतम् । पिप्पलादः पुनर्यातस्तस्मात्स्थानाद्धिमाचलम्

श्रुत्वा तदप्रियं वाक्यं मातुर्वक्त्राद्विनिर्गतम् । पिप्पलादः पुनर्यातस्तस्मात् स्थानाद्धिमाचलम् ॥

Verse 98

स्वर्गसोपानवत्पुंसां स्थलीभूतमिवांबरम् । शेषस्याभोगसंकाशं प्राप्तोऽसौ तुहिनाच लम्

स तुहिनाचलं प्राप्तः, यत्राम्बरं स्थलीभूतमिव दृश्यते—पुंसां स्वर्गसोपानवत्; शेषस्याभोगसंकाशं विस्तीर्णं महदिव।

Verse 99

प्रतिज्ञां कुरुते यत्र स्थितः स्थाणुरिवाचलः । हंतारो ये मम पितुस्तान्हनिष्यामि चारणात्

तत्राचले स्थाणुरिव निश्चलः स्थित्वा स प्रतिज्ञामकरोत्—“ये मम पितुर्हन्तारः, तान् सर्वान् चारणात् हनिष्यामि।”

Verse 100

कृत्याशस्त्रेण सकलानमर त्वेन गर्वितान् । तस्मिन्स्थितः प्रकुपितः शिवायतनसंसदि

स तत्र शिवायतनसंसदि स्थितः प्रकुपितः, कृत्याशस्त्रेणामरत्वेन गर्वितान् सकलान् निहन्तुं मनसा निश्चितवान्।

Verse 101

अत्रस्थः साधयिष्यामि तां कृत्यां चिंतयन्हृदि । कृत्यां वा साधयिष्यामि यास्ये वा यमसादनम्

“अत्रस्थः तां कृत्यां साधयिष्यामि” इति हृदि चिन्तयन्; “कृत्यां वा साधयिष्यामि, अथवा यमसादनं यास्यामि” इति।

Verse 102

निर्द्वन्द्वो निर्भयो भूत्वा निराहारो ह्यहर्निशम् । सव्येन पाणिना सव्यं निर्मथ्योरुमहं पुनः

स निर्द्वन्द्वो निर्भयो भूत्वा निराहारोऽहर्निशं स्थितः; सव्येन पाणिना सव्यं ऊरुं पुनर्निर्मथ्य मर्दयामास।

Verse 103

तस्मा दुत्पादयिष्यामि महाकृत्यामिति स्थितः । संवत्सरे तस्य गते ऊरुगात्राद्विनिःसृता

तस्मादहं महाकृत्यां उत्पादयिष्यामीति निश्चयवान् स्थितः। तस्य संवत्सरस्य गते ऊरुगात्राद् सा विनिःसृता॥

Verse 104

वडवा गुरुभारार्त्ता वाडवेनान्विता तदा । ऊरो र्निर्गत्य सा तस्मात्सुषुवे सुमहाबलम्

तदा गुरुभारार्ता वडवा वाडवेनान्विता। ऊरोर्निर्गत्य सा तस्मात् सुषुवे सुमहाबलम्॥

Verse 105

वडवा स्वोदराद्गर्भं ज्वालामालासमाकुलम् । विमुच्य तमृषेस्तस्य पुरो गर्भं समुज्जवलम्

वडवा स्वोदराद्गर्भं ज्वालामालासमाकुलम्। विमुच्य तमृषेस्तस्य पुरो गर्भं समुज्जवलम्॥

Verse 106

पुनर्गता क्वापि तदा न ज्ञाता मुनिना हि सा । वडवानलो नरस्तस्याः स गर्भो निःसृतस्तदा

पुनर्गता क्वापि तदा न ज्ञाता मुनिना हि सा। वडवानलस्वभावोऽसौ गर्भो निःसृतो नरः॥

Verse 107

कल्पांत इव भूतानां कालाग्निरिव वर्चसा । विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशं तं दृष्ट्वा पुरतः स्थितम्

कल्पान्त इव भूतानां कालाग्निरिव वर्चसा। विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशं तं दृष्ट्वा पुरतः स्थितम्॥

Verse 108

स चापि विस्मितोऽत्यंतं किमेतदिति चिंतयन् । ततस्तेन पुरःस्थेन वाडवेन च वह्निना

स चापि परमविस्मितः “किमिदम्?” इति चिन्तयन् स्थितः। ततस्तस्य पुरःस्थितेन वाडवेन वह्निना—दीप्तेन पावकेन—स संबोधितः।

Verse 109

ऋषिः प्रोक्तः पिप्पलादः साधितोऽहं त्वया बलात् । इदानीं ते मया कार्यं कर्त्तव्यं यत्समाहितम्

ऋषिरुवाच—“अहं पिप्पलादः। त्वया बलात् साधितोऽस्मि, वशीकृतोऽस्मि। इदानीं तव यत् समाहितं संकल्पितं कार्यं, तत् मया ते कर्तव्यम्।”

Verse 110

करिष्यामीह तत्सर्वम साध्यमपि साध्यताम् । स्वोरुं निर्मथ्य जनितो येन संवत्सरादहम् । तातोरुणा विहीनोऽपि करिष्ये त्वत्समीहितम्

“तत् सर्वमिह करिष्यामि; असाध्यमपि साध्यतां यास्यति। स्वोरुं निर्मथ्य येनाहं संवत्सरपर्यन्तं जनितः; तस्माद् ओरुणा विहीनोऽपि तव समीहितं साधयिष्यामि।”

Verse 111

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मुनिः कोपसमन्वितः । प्रोवाच विबुधान्सर्वान्मद्दत्तान्भक्षय स्वयम्

तस्य वचनं श्रुत्वा मुनिः कोपसमन्वितः। स सर्वान् विबुधान् प्रोवाच—“मद्दत्तान् देवान् स्वयमेव भक्षय।”

Verse 112

पितुर्वधात्क्रोधकृतावधानं मत्वा सुरा रौद्रमतीव घोरम् । समेत्य सर्वे पुरुषं पुराणं समाश्रितास्ते सहसा सभार्याः

पितुर्वधात् क्रोधकृतावधानं ज्ञात्वा सुरा रौद्रमतीव घोरम्। समेत्य सर्वे पुरुषं पुराणं सहसा सभार्याः शरणं प्रपन्नाः।

Verse 113

स तान्समाश्वास्य सुरान्वरिष्ठं कोपानलं तत्र ययौ प्रहृष्टः । दृष्ट्वा च तं वै रविपुंजकाशमुवाच विष्णुर्वचनं वरिष्ठम्

स तान् देवान् समाश्वास्य, कोपानलम् अतिदारुणं तत्र प्रहृष्टो ययौ। तं रविपुञ्जसमप्रभं दृष्ट्वा, विष्णुः परमं वचनं प्रोवाच।

Verse 114

अहं सुरेशान तवैव पार्श्वं विसर्जितो जातभयैश्च देवैः । मत्तः शृणु त्वं वचनं हि पथ्यं यच्चारणानां भवतोऽपि पथ्यम्

अहं सुरेश! जातभयैर्देवैस्तवैव पार्श्वं विसर्जितः। मत्तः शृणु वचनं पथ्यं, यत् तवापि चारणानां च हितकरम्।

Verse 115

ज्ञातं बलं ते विबुधैरचिंत्यं विनाशनं चात्मवतां ह्यवश्यम् । एवं स्थिते कुरु वाक्यं सुराणामेकैकमद्धि प्रतिवासरं त्वम्

विबुधैर्ज्ञातं ते बलम् अचिन्त्यं, आत्मवतामपि विनाशनं ह्यवश्यम्। एवं स्थिते सुराणां वाक्यं कुरु; प्रतिवासरं त्वम् एकैकम् अद्धि।

Verse 116

मुख्यानां कोटयस्त्रिंशत्सुराणां बलशालिनाम् । कथं तु भक्षणं तेषां युगपत्त्वं करिष्यसि

मुख्यानां सुराणां बलशालिनां कोटयस्त्रिंशत् सन्ति। तेषां युगपत् भक्षणं कथं त्वं करिष्यसि?

Verse 117

तस्मादेकैकशस्तेषां कर्त्तव्यं भक्षणं त्वया । नैकेन भवता शक्या विधातुं भक्षणक्रिया

तस्माद् एकैकशस्तेषां भक्षणं त्वया कर्तव्यम्। न भवता युगपत् भक्षणक्रिया विधातुं शक्या।

Verse 118

तथा च पांडुरोगित्वं हुतभुक्प्राप्तवान्पुरा । अतिभक्षणं न युक्तं तस्मात्कुरु मतिं मम

तथा च पुरा हुतभुगपि पाण्डुरोगित्वं प्राप्तवान्। अतिभक्षणं न युक्तं; तस्मान्मम मतिं कुरु।

Verse 119

तथा च युगपत्तेषु भक्षितेषु पुनस्त्वया । प्रत्यहं भक्षणोपायश्चिंतितव्यो बुभुक्षया

तथा च युगपत् तेषु भक्षितेषु त्वया पुनः। बुभुक्षया प्रत्यहं भक्षणोपायश्चिन्तनीयः।

Verse 121

तत्करिष्यायहं सर्वमाहैवं स जनार्दनः । एकैकशः स विबुधान्भक्षयिष्यति वाडवः

तत्करिष्याम्यहं सर्वम्—आहैवं स जनार्दनः। एकैकशः स विबुधान् भक्षयिष्यति वाडवः।

Verse 122

ततः सुराः सुरेशानं तं विष्णुममितौजसम् । प्रणम्याहुर्यथायुक्तं शोभनं भवता कृतम्

ततः सुराः सुरेशानं तं विष्णुममितौजसम्। प्रणम्याहुर्यथायुक्तं—शोभनं भवता कृतम्।

Verse 123

भूयोऽद्य पुनरेवास्य दोषस्योपशमक्रियाम् । कर्तुं त्वमेव शक्तोऽसि नान्यस्त्राता दिवौक साम्

भूयोऽद्य पुनरेवास्य दोषस्योपशमक्रियाम्। कर्तुं त्वमेव शक्तोऽसि नान्यस्त्राता दिवौकसाम्।

Verse 124

ततः पीतांबरधरः शंखचक्रगदाधरः । युष्मद्भयं हरिष्यामि तत्सुरानाह माधवः

ततः पीताम्बरधरो माधवः शङ्खचक्रगदाधरः सुरानाह—“युष्माकं भयमपनेष्यामि।”

Verse 125

श्रुत्वैतद्विबुधाः सर्वे हर्षेणोत्फुल्ल लोचनाः

एतच्छ्रुत्वा सर्वे विबुधाः हर्षेणोत्फुल्ललोचनाः बभूवुः।

Verse 126

ततस्तान्विबुधान्दृष्ट्वा प्रोवाच स तु वाडवः । किमिदानीं मया कार्यं भवतां कथ्यतां हि तत्

ततः तान् विबुधान् दृष्ट्वा वाडवः प्रोवाच—“इदानीं मया किं कर्तव्यं? भवतां कृते यत्कार्यं तत् स्पष्टं कथ्यताम्।”

Verse 127

अत्रान्तरे विश्व तनुर्महौजा विमोहयंस्तं ज्वलनं स्वबुद्ध्या । प्रोवाच पूर्वं विहिता यदापस्ता भक्षयस्वेति महानुभावः

अथान्तरे विश्वतनुर्महौजाः स्वबुद्ध्या तं ज्वलनं विमोह्य प्रोवाच—“पूर्वं विहिताः आपः; ताः भक्षयस्व” इति महानुभावः।

Verse 128

एतद्व्यवसितं विष्णोर्यः शृणोति समाहितः । सोऽतिचारभयान्मुक्तो ज्ञानं मुक्तिमवाप्नुयात्

एतद्विष्णोर्व्यवसितं यः समाहितः शृणोति, स अतिचारभयात् मुक्तो ज्ञानं मोक्षं चावाप्नुयात्।