Adhyaya 283
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे च्यवनेश्वरनाम्नः लिङ्गस्य स्थानमाहात्म्यं विधिश्च निरूप्यते। ईश्वरवचनेन कथा प्रवर्तते—भयानकसन्निधौ शक्रः (इन्द्रः) भीतः, च्यवनो भृगुवंशीयो महातपस्वी निर्णायकाधिकारभूतः। च्यवनकृत्यैरेव अश्विनोः सोमपानाधिकारः सिद्धः; एतत् आकस्मिकं न, किन्तु ऋषेः प्रभावस्य प्रकाशनाय, सुकन्यायाश्च कुलस्य च कीर्तिस्थापनाय नियोजितमिति प्रतिपाद्यते। ततः सुकन्यया सह च्यवनस्य अस्मिन् वन्यपुण्यक्षेत्रे विहारः कथ्यते, तेन स्थापितं पापनाशनं लिङ्गं च्यवनेश्वरमिति प्रसिद्धम्। तस्य सम्यगर्चनेन अश्वमेधसमं फलं लभ्यते इति स्पष्टो विधिः। अत्रैव चन्द्रमस्तीर्थं नाम तीर्थं निर्दिश्यते, यत्र वैखानस-वालखिल्यादयः मुनयः सेवां कुर्वन्ति। पौर्णमास्यां विशेषतः अश्विनमासे विधिना श्राद्धं कृत्वा ब्राह्मणान् पृथक् भोजयेत्; तेन कोटितीर्थफलप्राप्तिः। अन्ते पाप-नाशिनीं कथामिमां श्रुत्वा जनः जन्मजन्मान्तरसञ्चितपापेभ्यः प्रमुच्यते इति फलश्रुतिः।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तं दृष्ट्वा घोरवदनं मदं देवः शतक्रतुः । आयांतं भक्षयिष्यन्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्
ईश्वर उवाच—तं घोरवदनं मदं दृष्ट्वा देवः शतक्रतुरिन्द्रः, भक्षयितुमायान्तं व्यात्ताननमिवान्तकं ददर्श।
Verse 2
भयात्स्तंभितरूपेण लेलिहानं मुहुर्मुहुः । प्रणतोऽब्रवीन्महादेवि च्यवनं भयपीडितः
भयात्स्तम्भितरूपेण स मुहुर्मुहुः लेलिहानं दृष्ट्वा, भयपीडितः प्रणतः च्यवनं प्रति अब्रवीत्—“महादेवि…”।
Verse 3
सोमार्हावश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव । भविष्यतः सर्वमेतद्वचः सत्यं ब्रवीमि ते
“भार्गव, अद्यप्रभृति एतावश्विनौ सोमार्हौ भविष्यतः; सर्वमेतद्वचः सत्यं ते ब्रवीमि।”
Verse 4
मा ते मिथ्या समारम्भो भवत्वथ तपोधन । जानामि चाहं विप्रर्षे न मिथ्या त्वं करिष्यसि
“तपोधन, ते समारम्भो मा मिथ्या भवतु। विप्रर्षे, अहं त्वां जानामि; त्वं न मिथ्या करिष्यसि।”
Verse 5
सोमार्हावश्विनावेतौ यथैवाद्य त्वया कृतौ । भूय एव तु ते वीर्यं प्रकाशेदिति भार्गव
“यथैवाद्य त्वया एतावश्विनौ सोमार्हौ कृतौ, तथा भूय एव ते वीर्यं प्रकाशेत, हे भार्गव।”
Verse 6
सुकन्यायाः पितुश्चास्य लोके कीर्तिर्भवेदिति । अतो मयैतद्विहितं तद्वीर्यस्य प्रकाशनम् । तस्मात्प्रसादं कुरु मे भवत्वेतद्यथेच्छसि
सुकन्यायाः पितुश्चास्य लोके कीर्तिर्भवेदिति । अतो मयैतद्विहितं तद्वीर्यस्य प्रकाशनम् । तस्मात्प्रसादं कुरु मे भवत्वेतद्यथेच्छसि
Verse 7
एवमुक्तस्य शक्रेण च्यवनस्य महात्मनः । मन्युर्व्युपारमच्छीघ्रं मानश्चैव सुरेशितुः
एवमुक्तस्य शक्रेण च्यवनस्य महात्मनः । मन्युर्व्युपारमच्छीघ्रं मानश्चैव सुरेशितुः
Verse 8
मदं च व्यभजद्देवि पाने स्त्रीषु च वीर्यवान् । अक्षेषु मृगयायां च पूर्वं सृष्टं पुनःपुनः । तथा मदं विनिक्षिप्य शक्रं संतर्प्य चेंदुना
मदं च व्यभजद्देवि पाने स्त्रीषु च वीर्यवान् । अक्षेषु मृगयायां च पूर्वं सृष्टं पुनःपुनः । तथा मदं विनिक्षिप्य शक्रं संतर्प्य चेंदुना
Verse 9
अश्विभ्यां सहितान्सर्वान्याजयित्वा च तं नृपम् । विख्याप्य वीर्यं सर्वेषु लोकेषु वरवर्णिनि
अश्विभ्यां सहितान्सर्वान्याजयित्वा च तं नृपम् । विख्याप्य वीर्यं सर्वेषु लोकेषु वरवर्णिनि
Verse 10
सुकन्यया महारण्ये क्षेत्रेऽस्मिन्विजहार सः । तस्यैतद्देवि संयुक्तं च्यवनेश्वरनामभृत्
सुकन्यया महारण्ये क्षेत्रेऽस्मिन्विजहार सः । तस्यैतद्देवि संयुक्तं च्यवनेश्वरनामभृत्
Verse 11
लिंगं महापापहरं च्यव नेन प्रतिष्ठितम् । पूजयेत्तं विधानेन सोऽश्वमेधफलं लभेत्
च्यवनेन महापापहरं लिङ्गं प्रतिष्ठापितम्। यः तं विधिवत् पूजयति स अश्वमेधयज्ञसमं पुण्यफलं लभते॥
Verse 12
तस्माच्चन्द्रमसस्तीर्थमृषयः पर्युपासते । वैखानसाख्या ऋषयो वालखिल्यास्तथैव च
तस्मात् चन्द्रमसस्तीर्थं ऋषयः सदा पर्युपासते। वैखानसाख्या ऋषयः तथा वालखिल्याः अपि तत्र सेवां कुर्वन्ति॥
Verse 13
अत्राश्विने मासि नरः पौर्णमास्यां विशेषतः । श्राद्धं कुर्याद्विधानेन ब्राह्मणान्भोजयेत्पृथक् । कोटितीर्थफलं तस्य भवेन्नैऽवात्र संशयः
अत्राश्विनमासि नरः पौर्णमास्यां विशेषतः। विधिवत् श्राद्धं कृत्वा ब्राह्मणान् पृथक् भोजयेत्। तस्य कोटितीर्थफलं भवति, नात्र संशयः॥
Verse 14
य इमां शृणुयाद्देवि कथां पातकनाशिनीम् । समस्तजन्मसंभूतात्पापान्मुक्तो भवेन्नरः
देवि, यः इमां पातकनाशिनीं कथां शृणुयात्। स नरः समस्तजन्मसंभूतैः पापैः मुक्तो भवति॥
Verse 283
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां, सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम त्र्यशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥