Adhyaya 282
अस्मिन्नध्याये भृगुवंशजस्य महर्षेः च्यवनस्याश्रमे यज्ञसमये महान् धर्मतत्त्वविवादः वर्ण्यते। च्यवनस्य पुनर्यौवन-समृद्धिं श्रुत्वा राजा शर्यातिः स्वपरिवारैः सह तत्रागत्य सत्कारं लभते। च्यवनः राज्ञे यज्ञं कर्तुं प्रतिजानीते, आदर्शं यज्ञमण्डपं च सम्यक् सज्जीकृतं भवति। सोमवितरणकाले च्यवनः नासत्ययोः अश्विनोः कृते सोमग्रहं गृह्णाति। इन्द्रः तं प्रतिषेधति—अश्विनौ वैद्यौ मनुष्यलोकसञ्चारिणौ च, अतः देवानां समं सोमभागं नार्हतः इति। च्यवनः इन्द्रं निगृह्य अश्विनोः देवत्वं लोकहितकारित्वं च प्रतिपादयन् इन्द्रस्य चेतावनीमपि अवमन्य सोमदानं प्रवर्तयति। ततः इन्द्रः वज्रेण च्यवनं हन्तुमुद्यतः, किन्तु तपोबलात् च्यवनेन तस्य बाहुः स्तब्धीकृतः। संघर्षं तीव्रयन् च्यवनः मन्त्रयुक्ताहुत्या कृत्यां जनयति; तस्य तपसः ‘मद’ इति नाम महाबलः पुरुषः प्रादुर्भवति, अतिविशालरूपः, जगदावृतनादः, इन्द्रं ग्रसितुमिव धावमानः। एषा कथा यज्ञे अधिकारनिर्णयम्, ऋत्विजः प्रभुत्वम्, देवबलप्रयोगस्य नैतिकसीमां च प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततः श्रुत्वा च शर्यातिर्वलभीस्थान संस्थितः । वयस्थं च्यवनं श्रुत्वा आनन्दोद्गतमानसः
ईश्वर उवाच—ततः श्रुत्वा शर्यातिर्वलभीस्थाने संस्थितः। वयस्थं च्यवनं श्रुत्वा आनन्दोद्गतमानसः॥
Verse 2
प्रहृष्टः सेनया सार्द्धं स प्रायाद्भार्गवाश्रमम् । च्यवनं च सुकन्यां च हृष्टां देव सुतामिव
प्रहृष्टः सेनया सार्धं स भार्गवाश्रमं प्रययौ। तत्र च्यवनं सुकन्यां च ददर्श, सा देवसुतामिव हृष्टा दीप्तिमती च।
Verse 3
गतो महीपः शर्यातिः कृत्स्नानंदमहोदधिः । ऋषिणा सत्कृतस्तेन सभार्यः पृथिवीपतिः । तत्रोपविष्टः कल्याणीः कथाश्चक्रे महामनाः
महीपः शर्यातिः कृत्स्नानन्दमहोदधिः तत्र गतः। तेन ऋषिणा सत्कृतः सभार्यः पृथिवीपतिः उपविष्टः; तत्र महामनाः कल्याणीः कथाः चकार।
Verse 4
अथैनं भार्गवो देवि ह्युवाच परिसांत्वयन् । याजयिष्यामि राजंस्त्वां संभारानुपकल्पय
अथ भार्गवो देवि एनं परिसान्त्वयन् उवाच— ‘राजन्, त्वां याजयिष्यामि; संभारान् उपकल्पय।’
Verse 5
ततः परमसंहृष्टः शर्यातिः पृथिवीपतिः । च्यवनस्य महादेवि तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्
ततः परमसंहृष्टः शर्यातिः पृथिवीपतिः, महादेवि, च्यवनस्य तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्।
Verse 6
प्रशस्तेऽहनि याज्ञीये सर्वकामसमृद्धिमत् । कारयामास शर्यातिर्यज्ञायतनमुत्तमम्
प्रशस्तेऽहनि याज्ञीये सर्वकामसमृद्धिमत्। शर्यातिः यज्ञायतनम् उत्तमं कारयामास।
Verse 7
तत्रैव च्यवनो देवि याजयामास भार्गवम् । अद्भुतानि च तत्रासन्यानि तानि महेश्वरि
तत्रैव देवि च्यवनो भार्गवो यज्ञं याजयामास; तत्र महेश्वरि बहून्यद्भुतानि विचित्राणि चाभवन्।
Verse 8
अगृह्णाच्च्यवनः सोममश्विनोर्देवयोस्तदा । तमिन्द्रो वारयामास मा गृहाण तयोर्ग्रहम्
तदा च्यवनोऽश्विनोर्देवयोः कृते सोमं जग्राह; तं इन्द्रो वारयामास—‘मा गृहाण तयोर्ग्रहम्’ इति।
Verse 9
इन्द्र उवाच । उभावेतौ न सोमार्हौ नासत्याविति मे मतिः । भिषजौ देवतानां हि कर्मणा तेन गर्हितौ
इन्द्र उवाच—उभावेतौ नासत्यौ मे मते न सोमार्हौ; देवतानां भिषजौ हि, तेन कर्मणा गर्हितौ।
Verse 10
च्यवन उवाच । माऽवमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवर्चसौ । यौ चक्रतुश्च मामद्य वृंदारकमिवाजरम्
च्यवन उवाच—मा अवमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवर्चसौ; यौ मामद्य वृन्दारकमिव अजरं युवानं चक्रतुः।
Verse 11
समत्वेनान्यदेवानां कथं वै नेक्षते भवान् । अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि परंतप
समत्वेनान्यदेवानां कथं वै नेक्षसे भवान्; अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि परंतप।
Verse 12
इन्द्र उवाच । चिकित्सकौ कर्मकरौ कामरूपसमन्वितौ । लोके चरंतौ मर्त्यानां कथं सोममिहार्हतः
इन्द्र उवाच—चिकित्सकौ कर्मकरौ कामरूपसमन्वितौ। लोके चरन्तौ मर्त्यानां कथं सोममिहार्हतः॥
Verse 13
ईश्वर उवाच । एतदेव यदा वाक्यमाम्रेडयति वासवः । अनादृत्य ततः शक्रं ग्रहं जग्राह भार्गवः
ईश्वर उवाच—एतदेव यदा वाक्यमाम्रेडयति वासवः। अनादृत्य ततः शक्रं ग्रहं जग्राह भार्गवः॥
Verse 14
ग्रहीष्यंतं ततः सोममश्विनोः सत्तमं तदा । समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत्
ग्रहीष्यन्तं ततः सोममश्विनोः सत्तमं तदा। समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 15
आभ्यामर्थाय सोमं त्वं ग्रहीष्यसि यदि स्वयम् । वज्रं ते प्रहरिष्यामि घोररूपमनुत्तमम्
आभ्यामर्थाय सोमं त्वं ग्रहीष्यसि यदि स्वयम्। वज्रं ते प्रहरिष्यामि घोररूपमनुत्तमम्॥
Verse 16
एवमुक्तः स्वयमिन्द्रमभिवीक्ष्य स भार्गवः । जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामुत्तमं ग्रहम्
एवमुक्तः स्वयमिन्द्रमभिवीक्ष्य स भार्गवः। जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामुत्तमं ग्रहम्॥
Verse 17
ततोऽस्मै प्राहरत्कोपाद्वज्रमिंद्रः शचीपतिः । तस्य प्रहरतो बाहुं स्तंभयामास भार्गवः
ततोऽस्मै कोपात् शचीपतिरिन्द्रो वज्रेण प्राहरत् । प्रहरतः स बाहुं भार्गवः स्तम्भयामास तत्क्षणम् ॥
Verse 18
स्तंभयित्वाथ च्यवनो जुहुवे मन्त्रतोऽनलम् । कृत्यार्थी सुमहातेजा देवं हिंसितुमुद्यतः
स्तम्भयित्वाथ च्यवनो मन्त्रतोऽनलमाजुहाव । कृत्यार्थी सुमहातेजा देवं हिंसितुमुद्यतः ॥
Verse 19
तत्र कृत्योद्भवो यज्ञे मुनेस्तस्य तपोबलात् । मदोनाम महावीर्यो महाकायो महासुरः
तत्र यज्ञे मुनेस्तस्य तपोबलसमुद्भवः । कृत्योद्भवोऽभवत् सत्त्वं मदो नाम महासुरः ॥
Verse 20
शरीरं यस्य निर्देष्टुमशक्यं च सुरासुरैः । तस्य प्रमाणं वपुषा न तुल्यमिह विद्यते
शरीरं यस्य निर्देष्टुमशक्यं सुरदानवैः । तस्य प्रमाणं वपुषा न तुल्यमिह विद्यते ॥
Verse 21
तस्यास्यं चाभवेद्घोरं दंष्ट्रा दुर्दर्शनं महत् । हनुरेकः स्थितस्तस्य भूमावेको दिवं गतः
तस्यास्यं चाभवेद्घोरं दंष्ट्रा दुर्दर्शनं महत् । हनुरेकः स्थितो भूमौ हनुरन्यो दिवं गतः ॥
Verse 22
चतस्रश्चापि ता दंष्ट्रा योजनानां शतंशतम् । इतरे त्वस्य दशना बभूबुर्दशयोजनाः
तस्य चतस्रः दंष्ट्राः योजनानां शतशतं दीर्घाः; अन्ये तु दशना दशयोजनपरिमाणाः बभूवुः।
Verse 23
प्राकारसदृशाकारा मूलाग्रसमदर्शनाः । नाम्ना पर्वतसंकाशाश्चायुतायुतयोजनाः
प्राकारसदृशाकारा मूलाग्रसमदर्शनाः; नाम्ना पर्वतसंकाशाः, चायुतायुतयोजनविस्ताराः।
Verse 24
नेत्रे रविशशिप्रख्ये भ्रुवावंतकसन्निभे । लेलिहज्जिह्वया वक्त्रं विद्युच्चलितलोलया । व्यात्ताननो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगद्बलात्
नेत्रे रविशशिप्रख्ये, भ्रुवौ अन्तकशैलसन्निभे; विद्युत्चलितलोलया लेलिहज्जिह्वया वक्त्रं व्यात्तम्—घोरदृष्टिः बलात् जगदिव ग्रसन्निव।
Verse 25
स भक्षयिष्यन्संक्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत् । महता घोरनादेन लोकाञ्छब्देन छादयन्
स भक्षयिष्यन् संक्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत्; महता घोरनादेन शब्देन लोकान् छादयन्।
Verse 282
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये च्यवनेश्वरमाहात्म्ये च्यवनेन नासत्ययज्ञभागप्रतिरोधकवज्र मोचनोद्यतशक्रनाशाय कृत्योद्भवमदनामकमहाऽसुरोत्पादनवृत्तान्तवर्णनंनाम द्व्यशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये च्यवनेश्वरमाहात्म्ये—च्यवनेन नासत्ययज्ञभागप्रतिरोधकवज्रमोचनोद्यतशक्रनाशाय कृत्योद्भवमदनाममहासुरोत्पादनवृत्तान्तवर्णनं नाम द्व्यशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।