Adhyaya 75
अध्यायेऽस्मिन् प्रभासक्षेत्रे स्थितस्य शाकलकलेश्वरस्य/कलकलेश्वरलिङ्गस्य माहात्म्यं शिवेन देव्यै कथ्यते। तस्य देशविशेषः, पापनाशकत्वं, तथा युगानुसारं नामचतुष्टयं निरूप्यते—कृतयुगे कामेश्वरः, त्रेतायां पुलहेश्वरः, द्वापरे सिद्धिनाथः, कलौ नारदेश इति; ‘कलकल’शब्दसमुत्थेन शब्दव्युत्पत्त्या ‘कलकलेश’नामापि व्याख्यायते। प्रथमं नामकरणं सरस्वत्याः समुद्रप्राप्तौ देवगणानां हर्षोत्थितेन कलकलनादेन सम्बध्यते। द्वितीयं कथान्तरं नारदस्य घोरतपः, लिङ्गसमीपे पौण्डरीकयज्ञः, बहूनां ऋषीणां समाह्वानं च वर्णयति; तत्र दक्षिणार्थं आगतानां देशीयब्राह्मणानां मध्ये धनक्षेपेण कलहः प्रवर्तते, दीनविद्वद्ब्राह्मणैः तस्य निन्दा च, तेन ‘कलकलेश्वर’नाम कारणीकृतम्। अन्ते फलश्रुतिः—लिङ्गस्नापनं कृत्वा त्रिः प्रदक्षिणया रुद्रलोकप्राप्तिः; गन्धानुलेपनपुष्पार्चनं कृत्वा पात्रेभ्यः सुवर्णदानं च परं पदं ददाति।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगं शाकलकलेश्वरम् । शाकल्येश्वरनैरृत्ये धनुषां षष्टिभिः स्थितम्
ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवि लिङ्गं शाकलकलेश्वरम् । शाकल्येश्वरनैरृत्ये धनुषां षष्टिभिः स्थितम् ॥
Verse 2
तच्चतुर्युगनामाढ्यं स्मृतं पातकनाशनम् । पूर्वं कामेश्वरंनाम त्रेतायां पुलहेश्वरम्
तच्चतुर्युगनामाढ्यं स्मृतं पातकनाशनम् । पूर्वं कामेश्वरं नाम त्रेतायां पुलहेश्वरम् ॥
Verse 3
द्वापरे सिद्धिनाथं तु नारदेशं कलौ स्मृतम् । तथा कलकलेशं च नाम तस्यैव कीर्त्तितम्
द्वापरे सिद्धिनाथं तु नारदेशं कलौ स्मृतम् । तथा कलकलेशं च नाम तस्यैव कीर्तितम् ॥
Verse 4
समुद्रे च महापुण्ये यस्मिन्काले सरस्वती । आगता सा महाभागा हृष्टा तुष्टा सरिद्वरा । तस्य तोयस्य शब्देन सागरस्य महात्मनः
समुद्रे च महापुण्ये यस्मिन्काले सरस्वती । आगता सा महाभागा हृष्टा तुष्टा सरिद्वरा । तस्य तोयस्य शब्देन सागरस्य महात्मनः ॥
Verse 5
ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । नेदुः कलकलं तत्र तुमुलं लोमहर्षणम्
ततः देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः च तत्र तुमुलं लोमहर्षणं कलकलशब्दं नेदुः।
Verse 6
तेन शब्देन महता मम मूर्त्तिः समुत्थिता । कल्कलेश्वरनामेति ततो लिंगं प्रकीर्तितम्
तेन महता शब्देन मम मूर्तिः समुत्थिता; अतः तत् लिङ्गं ‘कल्कलेश्वर’नाम्ना प्रकीर्तितम्।
Verse 7
इति ते पूर्ववृत्तांतं कथितं नामकार णम् । सांप्रतं तु यथा जातं पुनः कलकलेश्वरम् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये
इति ते पूर्ववृत्तान्तं नामकरणकारणं कथितम्। सांप्रतम् यथा पुनः कलकलेश्वरं जातं तत् ते वक्ष्यामि; प्रिये, एकमनाः शृणु।
Verse 9
पुरा द्वापरसंधौ च प्रविष्टे तु कलौ युगे । नारदस्तु समागत्य क्षेत्रं प्राभासिकं शुभम् । संचकार तपश्चोग्रं तत्र लिंगसमीपतः
पुरा द्वापरसन्धौ कलौ युगे प्रविष्टे, नारदः समागत्य शुभं प्राभासिकं क्षेत्रं लिङ्गसमीपे तत्रोग्रं तपश्चकार।
Verse 10
ततो हृष्टमना भूत्वा तल्लिंगस्य समीपतः । स चकार महायज्ञं पौंडरीकमिति श्रुतम्
ततः स हृष्टमना भूत्वा तल्लिङ्गस्य समीपतः ‘पौण्डरीक’ इति श्रुतं महायज्ञं चकार।
Verse 11
देवदेवस्य तुष्ट्यर्थं स सदा भावितात्मवान् । समाहूय ऋषींस्तत्र ब्रह्मलोकात्सहस्रशः
देवदेवस्य तुष्ट्यर्थं स नित्यं भावितात्मवान् । ब्रह्मलोकात् सहस्रशो ऋषीन् तत्र समाह्वयत् ॥
Verse 12
ततः संभृतसंभारो यज्ञोपकरणान्वितः । कृत्वा कुण्डादिकं सर्वं समारेभे ततः क्रतुम्
ततः संभृतसंभारो यज्ञोपकरणान्वितः । कृत्वा कुण्डादिकं सर्वं समारेभे ततः क्रतुम् ॥
Verse 13
ततः संपूर्णतां प्राप्ते तस्मिन्क्रतौ वरानने
ततः संपूर्णतां प्राप्ते तस्मिन् क्रतौ वरानने ।
Verse 14
अथागमंस्ततो विप्रास्तत्र क्षेत्रनिवासिनः । दक्षिणार्थं महदेवि शतशोऽथ सहस्रशः
अथागमंस्ततो विप्रास्तत्र क्षेत्रनिवासिनः । दक्षिणार्थं महादेवि शतशोऽथ सहस्रशः ॥
Verse 15
ततः स कौतुकाविष्टस्तेषां युद्धार्थमेव हि । प्राक्षिपत्तत्र रत्नानि सुवर्णं च महीतले
ततः स कौतुकाविष्टस्तेषां युद्धार्थमेव हि । प्राक्षिपत्तत्र रत्नानि सुवर्णं च महीतले ॥
Verse 16
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे युध्यमानाः परस्परम् । कोलाहलं परं चक्रुर्बहुद्रव्यपरीप्सया
ततः सर्वे ते ब्राह्मणाः परस्परं युध्यमानाः बहुद्रव्यलाभलालसया परं कोलाहलं चक्रुः।
Verse 17
एके दिगंबरा देवि त्यक्तयज्ञोपवीतिनः । विकचाः केऽपि दृश्यंते त्वन्ये रुधिरविप्लवाः
एके देवि दिगम्बराः त्यक्तयज्ञोपवीतिनो दृश्यन्ते; केऽपि विकचाः, अन्ये तु रुधिरविप्लवाः समभवन्।
Verse 18
अन्ये परस्परं जघ्नुर्मुष्टिभिश्चरणैस्तथा । एवं तत्र तदा क्षिप्तं यद्द्रव्यं नारदेन तु
अन्ये परस्परं मुष्टिभिश्चरणैश्च जघ्नुः; एवं तत्र तदा नारदेन क्षिप्तं द्रव्यं तादृशं दृश्यं जनयामास।
Verse 19
अथाभावे तु वित्तस्य ये च विप्रा ह्यकिंचनाः । विद्याविनयसंपन्ना ब्राह्मणैर्जर्जरीकृताः
अथ वित्ताभावे ये विप्रा अकिञ्चनाः, विद्याविनयसंपन्नास्ते ब्राह्मणैरेव जर्जरीकृताः।
Verse 20
ते तमूचुर्भृशं शांताः स्मयमानं मुहुर्मुहुः । कलहार्थं यतो दानं त्वया दत्तमिदं मुने
तेऽतिशान्ता मुहुर्मुहुः स्मयमानं तं मुनिमूचुः—“कलहार्थं यतो दानं त्वया दत्तमिदं मुने…” इति।
Verse 21
विद्यायुक्तान्परित्यज्य विधिं त्यक्त्वा तु याज्ञिकम् । तस्मादस्य मुने नाम ख्यातं कलकलेश्वरम्
विद्यायुक्तान् परित्यज्य विधिं च याज्ञिकं त्यक्त्वा, तस्माद् अस्य मुनेः नाम ख्यातं ‘कलकलेश्वरम्’—कलकलाधिपतिरिति।
Verse 22
तेन नाम्ना द्विजश्रेष्ठ लिंगमेतद्भविष्यति । एतस्मात्कारणाद्देवि जातं कलकलेश्वरम्
तेनैव नाम्ना, द्विजश्रेष्ठ, एतल्लिङ्गं भविष्यति; एतस्मात् कारणाद् देवि, ‘कलकलेश्वरम्’ इति जातम्।
Verse 23
यस्तं स्नाप्य नरो भक्त्या कुरुते त्रिः प्रदक्षिणम् । स गच्छेद्रुद्रलोकं तु त्वत्प्रसादादसंशयम्
यस्तं स्नाप्य नरो भक्त्या त्रिः प्रदक्षिणं करोति, स त्वत्प्रसादाद् असंशयं रुद्रलोकं गच्छेत्।
Verse 24
यस्तं पूजयते भक्त्या गंधपुष्पानुलेपनैः । हेमं दत्त्वा द्विजातिभ्यः स गच्छेत्परमं पदम्
यस्तं भक्त्या गन्धपुष्पानुलेपनैः पूजयति, द्विजातिभ्यश्च हेम दत्त्वा, स परमं पदं गच्छेत्।
Verse 75
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कलकलेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः
इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘कलकलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः।