Adhyaya 207

Verse 1

ईश्वर उवाच । ईश्वर उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि श्राद्धदानान्यनुक्रमात् । तारणाय च भूतानां सरस्वत्यब्धिसंगमे

ईश्वर उवाच—अतः परं श्राद्धदानानां क्रमं प्रवक्ष्यामि; भूतानां तारणार्थं सरस्वत्याः समुद्रसंगमे।

Verse 2

लोके श्रेष्ठतमं सर्वं ह्यात्मनश्चापि यत्प्रियम् । सर्वं पितॄणां दातव्यं तदेवाक्षय्यमिच्छताम्

लोके यत् श्रेष्ठतमं यच्चात्मनः परमं प्रियम्, तत् सर्वं पितृभ्यः दातव्यम्; अक्षयफलमिच्छतां तदेवाक्षय्यं भवति।

Verse 3

जांबूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् । दिव्याप्सरोभिः संकीर्णमन्नदो लभतेऽक्षयम्

जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम्, दिव्याप्सरोभिः संकीर्णम्—अन्नदः अक्षयं फलम् लभते।

Verse 4

आच्छादनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि । आयुः प्रकाशमैश्वर्यं रूपं तु लभते च सः

श्राद्धकर्मणि योऽहतम् आच्छादनं ददाति, स आयुः प्रकाशम् ऐश्वर्यं रूपं च लभते।

Verse 5

कमण्डलुं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । मधुक्षीरस्रवा धेनुर्दातारमनुगच्छति

यो वेदपारगं ब्राह्मणं कमण्डलुं ददाति, मधुक्षीरस्रवा धेनुः दातारम् अनुगच्छति।

Verse 6

यः श्राद्धे अभयं दद्यात्प्राणिनां जीवितैषिणाम् । अश्वदानसहस्रेण रथदानशतेन च । दन्तिनां च सहस्रेण अभयं च विशिष्यते

यः श्राद्धकाले जीवितैषिणां प्राणिनामभयं दद्यात्, तदभयदानं विशिष्यते—अश्वदानसहस्रेण, रथदानशतेन, दन्तिदानसहस्रेणापि अतिशयेन।

Verse 7

यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि स्त्रियस्तथा । क्षिप्रं प्राप्नोति तत्सर्वं पितृभक्तस्तु मानवः

मेदिन्यां यानि रत्नानि, वाहनानि स्त्रियस्तथा—तत्सर्वं पितृभक्तो मानवः क्षिप्रं प्राप्नोति।

Verse 8

पितरः सर्वलोकेषु तिथिकालेषु देवताः । सर्वे पुरुषमायांति निपानमिव धेनवः

सर्वलोकेषु तिथिकालेषु पितरः देवतास्वरूपाः; ते सर्वे पुरुषमायान्ति, निपानमिव धेनवः।

Verse 9

मा स्म ते प्रतिगच्छेयुः पर्वकाले ह्यपूजिताः । मोघास्तेषां भवन्त्वाशाः परत्रेह च मा क्वचित्

पर्वकाले ह्यपूजिताः पितरः मा स्म ते प्रतिगच्छेयुः; तेषामाशाः मोघाः स्युः—परत्रेह च मा क्वचित्।

Verse 10

सरस्वत्यास्तु सान्निध्यं यस्त्वेकं भोजयेद्द्विजम् । कोटिभोज्यफलं तस्य जायते नात्र संशयः

सरस्वत्याः सान्निध्ये यः एकं द्विजं भोजयेत्, तस्य कोटिभोज्यफलं जायते—नात्र संशयः।

Verse 11

अमावास्यां नरो यस्तु परान्नमुपभुञ्जते । तस्य मासकृतं पुण्यमन्नदातुः प्रजायते

अमावास्यायां यो नरः परान्नं भुङ्क्ते, तस्य मासकृतं पुण्यमन्नदातुः एव प्रजायते।

Verse 12

षण्मासमयने भुंक्ते त्रीन्मासान्विषुवे स्मृतम् । वर्षैर्द्वादशभिश्चैव यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्सर्वं विलयं याति भुक्त्वा सूर्येन्दुसंप्लवे

अयने भुक्ते षण्मासपुण्यनाशः स्मृतः, विषुवे तु त्रीन्मासानाम्। द्वादशवर्षैः समुपार्जितं यत्पुण्यं, सूर्येन्दुसंप्लवे भुक्त्वा तत्सर्वं विलयं याति।

Verse 13

साग्रं मासं रवेः क्रान्तावाद्यश्राद्धे त्रिवत्सरम् । मासिकेऽप्यथ वर्षस्य षण्मासे त्वर्धवत्सरम्

रवेः क्रान्तौ साग्रं मासं फलमाहुः; आद्यश्राद्धे त्रिवत्सरम्। मासिके कर्मणि वर्षपर्यन्तं, षण्मासिके तु अर्धवत्सरं भवति।

Verse 14

तथा संचयनश्राद्धे जातिजन्मकृतं नृणाम् । मृत शय्याप्रतिग्राही वेदस्यैव च विक्रयी । ब्रह्मस्वहारी च नरस्तस्य शुद्धिर्न विद्यते

तथा संचयनश्राद्धे जातिजन्मकृतं नृणां दोषं परिगणयेत्। मृतशय्याप्रतिग्राही, वेदविक्रयी, ब्रह्मस्वहारी च नरः—तस्य शुद्धिर्न विद्यते।

Verse 15

तडागानां सहस्रेण ह्यश्वमेधशतेन च । गवां कोटि प्रदानेन भूमिहर्ता न शुद्ध्यति

तडागानां सहस्रेण, अश्वमेधशतेन च, गवां कोटिप्रदानेनापि भूमिहर्ता न शुद्ध्यति।

Verse 16

सुवर्णमाषं गामेकां भूमेरप्यर्धमंगुलम् । हरन्नरकमाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्

सुवर्णस्य माषमात्रमपि, गामेकां, भूमेरर्धाङ्गुलमात्रमपि यो हरति, स आभूतसंप्लवपर्यन्तं नरकं प्राप्नोति।

Verse 17

ब्रह्महत्या सुरापानं दरिद्रस्य तु यद्धनम् । गुरोः पत्नी हिरण्यं च स्वर्गस्थमपि पातयेत्

ब्रह्महत्या, सुरापानं, दरिद्रस्य धनापहारः, गुरुपत्नीगमनं, हिरण्यापहारश्च—एते स्वर्गस्थमपि पातयन्ति।

Verse 18

सहस्रसंमिता धेनुरनड्वान्दश धेनवः । दशानडुत्समं यानं दशयानसमो हयः

धेनुः सहस्रसंमिता; अनड्वान् दशधेनुसमः। यानं दशानडुत्समं; हयः दशयानसमः स्मृतः।

Verse 19

दशहयसमा कन्या भूमिदानं ततोऽधिकम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विक्रयं नैव कारयेत्

कन्या दशहयसमा; भूमिदानं ततोऽधिकम्। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन विक्रयं नैव कारयेत्।

Verse 20

विशेषतो महाक्षेत्रे सर्वपातकनाशने । चितिकाष्ठं च वै स्पृष्ट्वा यज्ञयूपांस्तथैव च । वेदविक्रयकर्तारं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते

विशेषतो महाक्षेत्रे सर्वपातकनाशने—चितिकाष्ठं स्पृष्ट्वा, यज्ञयूपान् तथैव च, वेदविक्रयकर्तारं स्पृष्ट्वा च स्नानं विधीयते।

Verse 21

आदेशं पठते यस्तु आदेशं च ददाति यः । द्वावेतौ पापकर्माणौ पातालतलवासिनौ

आदेशं यः पठति, यश्चादेशं ददाति—एतौ द्वावपि पापकर्मिणौ; पातालतलवासिनौ भवतः।

Verse 22

आदेशं पठते यस्तु राजद्वारे तु मानवः । सोऽपि देवि भवेद्वृक्ष ऊषरे कंटकावृतः । स्थितो वै नृपतिद्वारि यः कुर्याद्वेदविक्रयम्

राजद्वारे तु यो मानव आदेशं पठति, स देवि ऊषरे देशे कंटकावृतो वृक्षो भवति। तथा नृपतिद्वारि स्थितो यो वेदविक्रयं कुर्यात्, साप्येवं गतिं प्राप्नोति।

Verse 23

ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति । वरं कुर्वन्ध्रुवं देवि न कुर्याद्वेदविक्रयम्

ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति। तस्माद् देवि, स्वार्थं कुर्वन्नपि ध्रुवं वेदविक्रयं न कुर्यात्।

Verse 24

हत्वा गाश्च वरं मांसं भक्षयीत द्विजाधमः । वरं जीवेत्समं म्लेच्छैर्न कुर्याद्वेदविक्रयम्

गाः हत्वा द्विजाधमो वरं तन्मांसं भक्षयेत्; वरं म्लेच्छैः समं जीवेत्, न तु वेदविक्रयं कुर्यात्।

Verse 25

प्रत्यक्षोक्तिः प्रत्ययश्च प्रश्नपूर्वः प्रतिग्रहः । याजनाऽध्यापने वादः षड्विधो वेदविक्रयः

प्रत्यक्षोक्तिः प्रत्ययश्च प्रश्नपूर्वः प्रतिग्रहः। याजनाऽध्यापने वादः—षड्विधो वेदविक्रयः स्मृतः।

Verse 26

वेदाक्षराणि यावन्ति नियुंक्ते स्वार्थकारणात् । तावतीर्भ्रूणहत्या वै प्राप्नुयाद्वेदविक्रयी

वेदविक्रयी स्वार्थकारणात् यावन्ति वेदाक्षराणि नियुङ्क्ते, तावतीर्भ्रूणहत्याः स नूनं प्राप्नोति।

Verse 27

वेदानुयोगाद्यो दद्याद्ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् । स पूर्वं नरकं याति ब्राह्मणस्तदनन्तरम्

वेदानुयोगेन यः ब्राह्मणाय प्रतिग्रहार्थं दद्यात्, स पूर्वं नरकं याति; तदनन्तरं प्रतिगृह्णन् ब्राह्मणोऽपि।

Verse 28

वैश्वदेवेन हीना ये हीनाश्चातिथ्यतोऽपि ये । कर्मणा सर्ववृषला वेदयुक्ता ह्यपि द्विजाः

वैश्वदेवेन हीनाः, अतिथ्यतोऽपि ये हीनाः, ते कर्मणा सर्ववृषलाः; वेदयुक्ता अपि द्विजा अपि।

Verse 29

येषामध्ययनं नास्ति ये च केचिदनग्नयः । कुलं वाऽश्रोत्रियं येषां ते सर्वे शूद्रजातयः

येषामध्ययनं नास्ति, ये च केचिदनग्नयः, येषां कुलं वाऽश्रोत्रियम्—ते सर्वे शूद्रजातयः।

Verse 30

मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात् । मातुश्चैव वरारोहे स द्विजः शूद्रसंनिभः

मृतेऽहनि पितुः यस्तु श्राद्धं न कुर्यादादरात्, मातुश्चैव वरारोहे, स द्विजः शूद्रसंनिभः।

Verse 31

मृतके यस्तु भुञ्जीत गृहीतशशिभास्करे । गजच्छायासु यः कश्चित्तं च शूद्रवदाचरेत्

मृताशौचे यः भुञ्जीत, तथा गृहीतशशिभास्करे (ग्रहणे) यः कश्चिद् भुञ्जीत, गजच्छायासु च यः कश्चित् खादति—स शूद्रवद् आचार्यः (धर्माचारविषये) स्मृतः।

Verse 32

ब्रह्मचारिणि यज्ञे च यतौ शिल्पिनि दीक्षिते । यज्ञे विवाहे सत्रे च सूतकं न कदाचन

ब्रह्मचारिणि, यज्ञकर्मणि प्रवृत्ते, यतौ, शिल्पिनि कर्मरतः, दीक्षिते च; तथा यज्ञे, विवाहे, सत्रे च—सूतकं न कदाचन प्रवर्तते।

Verse 33

गोरक्षकान्वणिजकांस्तथा कारुकुशीलवान् । स्पृश्यान्वार्धुषिकांश्चैव विप्रान्शूद्रवदाचरेत्

गोरक्षकान्, वणिजकान्, तथा कारुकुशीलवान्, स्पृश्यान् वार्धुषिकांश्च—एतान् विप्रानपि धर्मकर्मणि शूद्रवद् आचरेत्।

Verse 34

ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु । दाम्भिको दुष्कृतप्रायः स च शूद्रसमः स्मृतः

ब्राह्मणः पतनीयेषु विकर्मसु वर्तमानः, दाम्भिकः, दुष्कृतप्रायश्च—स शूद्रसमः स्मृतः (धर्मनिर्णये)।

Verse 35

अस्नाताशी मलं भुंक्ते अजापी पूयशोणितम् । अहुत्वा तु कृमीन्भुंक्ते अदत्त्वा विषभोजनम्

अस्नाताशी मलं भुङ्क्ते; अजापी पूयशोणितम् इव; अहुत्वा कृमीन् भुङ्क्ते; अदत्त्वा तु विषभोजनम् इव (भवति)।

Verse 36

परान्नेन तु भुक्तेन मिथुनं योऽधिगच्छति । यस्यान्नं तस्य ते पुत्रा अन्नाच्छुक्रं प्रवर्तते

परान्नं भुक्त्वा यो मिथुनं समाचरति, तस्य सन्तानाः तदन्नदातुः इति कथ्यन्ते; अन्नात् हि शुक्रस्य प्रवृत्तिः जायते।

Verse 37

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् । आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः

राजान्नं तेजो हरति, शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम्; सुवर्णकारान्नं आयुः हरति, चर्मावकर्तृ-अन्नं यशः क्षपयति।

Verse 38

कारुकान्नं प्रजा हन्ति बलं निर्णेजकस्य च । गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति

कारुकान्नं प्रजां हन्ति, निर्णेजकस्यान्नं बलं नाशयति; गणान्नं गणिकान्नं च लोकान् परिकृन्तति।

Verse 39

पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्यास्त्वन्नमिन्द्रियम् । विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम्

चिकित्सकस्यान्नं पूयतुल्यम्, पुंश्चल्याः अन्नम् इन्द्रियनाशकरम्; वार्धुषिकस्यान्नं विष्ठासदृशम्, शस्त्रविक्रयिणोऽन्नं मलतुल्यम्।

Verse 40

गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः । नायंत्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी

गायत्रीसारमात्रज्ञोऽपि सुयन्त्रितो विप्रो वरम्; अयन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी न वरः।

Verse 41

सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च । त्र्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात्

मांसलाक्षालवणविक्रयात् सद्य एव पतनं भवति; क्षीरविक्रयात् तु ब्राह्मणोऽपि त्र्यहेण शूद्रत्वं गच्छति।

Verse 42

रसा रसैर्नियंतव्या न त्वेव लवणं रसैः । कृतान्नं च कृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः

रसा अन्यै रसैर्नियन्तव्याः, न तु लवणं रसैर्नियन्तव्यम्। कृतान्नं कृतान्नेनैव समीकर्तव्यं; तिलाः धान्येन तत्समाः।

Verse 43

भोजनाभ्यञ्जनाद्दानाद्यदन्यत्कुरुते तिलैः । कृमिभूतः स विष्ठायां पितृभिः सह मज्जति

भोजनाभ्यञ्जनदानातिरिक्तं यस्तिलैः किमपि करोति, स कृमिभूत्वा विष्ठायां पितृभिः सह मज्जति।

Verse 44

अपूपश्च हिरण्यं च गामश्वं पृथिवीं तिलान् । अविद्वान्प्रतिगृह्णाति भस्मीभवति काष्ठवत्

अपूपं हिरण्यं गां अश्वं पृथिवीं तिलांश्च यः अविद्वान् प्रतिगृह्णाति, स काष्ठवत् भस्मीभवति।

Verse 45

हिरण्यमायु रत्नं च भूर्गौश्चाकर्षतस्तनुम् । अश्वश्चक्षुस्त्वचं वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः

हिरण्यं आयुः प्राणांश्च आकर्षति, रत्नं समृद्धिं; भूर्गौश्च तनुधारणम्। अश्वः चक्षुः बलं च, वासः त्वचं; घृतं तेजः, तिलाः प्रजाः पोषयन्ति।

Verse 46

अग्निहोत्री तपस्वी च क्षणवान्क्रियते यदि । अग्निहोत्रं तपश्चैव सर्वं तद्धनिनो धनम्

अग्निहोत्री तपस्वी च यदि क्षणमपि पराधीनो भवति, तदा तस्याग्निहोत्रं तपश्च सर्वमेव तद्धनिनो धनत्वमिव गच्छति।

Verse 47

सोमविक्रयणे विष्ठा भेषजे पूयशोणितम् । नष्टं देवलके दानं ह्यप्रतिष्ठं च वार्धुके

सोमविक्रयणे विष्ठासदृशं पापं, भेषजविक्रये पूयशोणितसदृशं च; देवलके दत्तं दानं नश्यति, वार्धुके दत्तं च अप्रतिष्ठं निष्फलं भवति।

Verse 48

देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थी भुवनत्रये । असौ देवलकोनाम हव्यकव्येषु गर्हितः

देवार्चनपरः सन् यो विप्रो वित्तार्थी भवति, स त्रिभुवने ‘देवलक’ इति प्रसिद्धः; हव्यकव्यविषये स गर्हितो भवति।

Verse 49

भ्रातुर्मृतस्यभायायां यो गच्छेत्कामपूर्वकम् । धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिषूपतिः

भ्रातुर्मृतस्य भार्यायां यः कामपूर्वकं गच्छेत्, धर्मेणापि नियुक्तायां, स ‘दिधिषूपतिः’ इति ज्ञेयः।

Verse 50

दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः

अग्रजेऽविवाहिते स्थिते यो दाराग्निहोत्रसंयोगं करोति, स ‘परिवेत्ता’ इति विज्ञेयः; पूर्वजस्तु ‘परिवित्तिः’ कथ्यते।

Verse 51

यो नरोऽन्यस्य वासांसि कूपोद्यानगृहाणि च । अदत्तान्युपयुंजानः स तत्पापतुरीयभाक्

यो नरोऽन्यस्य वासांसि कूपोद्यानगृहाणि च । अदत्तान्युपयुंजानः स तत्पापतुरीयभाक् ॥

Verse 52

आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते । दातुर्यद्दुष्कृतं किञ्चित्तत्सर्वं प्रतिपद्यते

आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते । दातुर्यद्दुष्कृतं किञ्चित्तत्सर्वं प्रतिपद्यते ॥

Verse 53

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यां जीवेत न श्ववृत्त्या कथंचन

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यां जीवेत न श्ववृत्त्या कथंचन ॥

Verse 54

भक्ष्यं नित्यमृतं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् । मृतं तु वृद्ध्याजीवित्वं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्

भक्ष्यं नित्यमृतं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् । मृतं तु वृद्ध्याजीवित्वं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥

Verse 55

सत्यानृतं च वाणिज्यं तेन चैवोपजीव्यते । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत

सत्यानृतं च वाणिज्यं तेन चैवोपजीव्यते । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत ॥

Verse 56

विप्रयोनिं समासाद्य संकरं परिवर्जयेत् । मानुष्यं दुर्लभं लोके ब्राह्मण्यमधिकं ततः

विप्रयोनिं समासाद्य संकरं सर्वथा त्यजेत्। लोके मानुष्यजन्म दुर्लभं, ततोऽपि ब्राह्मण्यमधिकं दुर्लभतरं वरम्॥

Verse 57

एकशय्यासनं पक्तिर्भाण्डपक्वान्नमिश्रणम् । याजनाध्यापनं योनिस्तथा च सह भोजनम् । नवधा संकरः प्रोक्तो न कर्तव्योऽधमैः सह

एकशय्यासनं पाकः भाण्डपक्वान्नमिश्रणम्। याजनाध्यापनं योनिः सहभोजनमेव च। एते नवधा संकराः प्रोक्ता न कर्तव्याऽधमैः सह॥

Verse 58

अजीवन्कर्मणा स्वेन विप्रः क्षात्त्रं समाश्रयेत् । वैश्यकर्माऽथवा कुर्याद्वार्षलं परिवर्जयेत्

अजीवन् कर्मणा स्वेन विप्रः क्षात्रं समाश्रयेत्। वैश्यकर्माथवा कुर्याद् वार्षलं परिवर्जयेत्॥

Verse 59

कुसीदं कृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीत स्वयं कृतम् । आपत्काले स्वयं कुर्वन्स्नानेन स्पृश्यते द्विजः

कुसीदं कृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीत स्वयं कृतम्। आपत्काले स्वयं कुर्वन् स्नानेन स्पृश्यते द्विजः॥

Verse 60

लब्धलाभः पितॄन्देवान्ब्रांह्मणांश्चैव तर्पयेत् । ते तृप्तास्तस्य तत्पापं शमयंति न संशयः

लब्धलाभः पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश्चैव तर्पयेत्। ते तृप्तास्तस्य तत्पापं शमयन्ति न संशयः॥

Verse 61

जलगोशकटारामयाञ्चावृद्धिवणिक्क्रियाः । अनूपं पर्वतो राजा दुर्भिक्षे जीविका स्मृताः

दुर्भिक्षकाले जलकर्म गोपालनं शकटव्यवहारः क्रीडासेवा याचनं वृद्धिव्यवहारो वणिक्क्रिया च जीविकाः स्मृताः। तथा अनूपवासः पर्वतवासो राजाश्रयोऽपि क्षुत्काले जीवनोपायाः कथिताः।

Verse 62

असतोऽपि समादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति । धनं स्वामिनमात्मानं संतारयति दुस्तरात्

असतोऽपि धनं समादाय यः साधुभ्यः प्रयच्छति। तत् धनं स्वामिनं चात्मानं दुस्तरात् संसारसागरात् संतारयति॥

Verse 63

शूद्रे समगुणं दानं वैश्ये तद्द्विगुणं स्मृतम् । श्रोत्रिये तच्च साहस्रमनन्तं चाग्निहोत्रिके

शूद्रे दत्तं दानं समगुणफलदं स्मृतम्; वैश्ये तद् द्विगुणं भवति। श्रोत्रिये तच्च सहस्रगुणं, अग्निहोत्रिके तु अनन्तफलप्रदं कथ्यते॥

Verse 64

ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति नाचरेद्यो व्यवस्थितिम् । ज्वलंतमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते

ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति; न च व्यवस्थितिं लङ्घयेत्। ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य भस्मनि हि न हूयते॥

Verse 65

विद्यातपोभ्यां हीनेन नैव ग्राह्यः प्रतिग्रहः । गृह्णन्प्रदातारमधो नयत्यात्मानमेव च

विद्यातपोभ्यां हीनेन प्रतिग्रहो नैव ग्राह्यः। गृह्णन् प्रदातारमधो नयति, आत्मानमेव च॥

Verse 66

तस्माच्छ्रोत्रिय एवार्हो गुणवाञ्छीलवाञ्छुचिः । अव्यंगस्तत्र निर्दोषः पात्राणां परमं स्मृतम्

तस्मात् श्रोत्रिय एव पात्रत्वेनार्हः—गुणवान् शीलवान् शुचिः, अव्यङ्गो निर्दोषश्च; स एव पात्राणां परमः स्मृतः।

Verse 67

कपालस्थं यथा तोयं श्वदृतौ च यथा पयः । दूषितं स्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम्

कपालस्थं यथा तोयं श्वचर्मणि यथा पयः; स्थानदोषेण दूष्येते, तथा वृत्तहीने श्रुतं दूष्यति।

Verse 68

दत्तं पात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रतिग्रहः । तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्

पात्रं परित्यज्य यदपात्रे प्रतिग्रहः क्रियते, तत् दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभाय गवाह्निकं दानमिव।

Verse 69

वृत्तं तस्मात्तु संरक्षेद्वित्तमेति गतं पुनः । अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः

तस्माद् वृत्तं सदा रक्षेत्; वित्तं गतं पुनरपि याति। वित्तक्षये न क्षयः, वृत्तक्षये तु निश्चयेन हतः।

Verse 70

प्रथमं तु गुरौ दानं दत्त्वा श्रेष्ठमनुक्रमात् । ततोऽन्येषां तु विप्राणां दद्यात्पात्रानुरूपतः

प्रथमं गुरवे श्रेष्ठं दानं विधिवद् दत्त्वा, ततः परेषां विप्राणां पात्रतानुरूपतः दद्यात्।

Verse 71

गुरौ च दत्तं यद्दानं दत्तं पात्रेषु मानवैः । निष्फलं तद्भवेत्प्रेत्य यात्युताधोगतिं प्रति

गुरवे यद्दातव्यं दानं तदन्येषु पात्रेष्वपि मनुष्यैर्दत्तं प्रेत्य निष्फलं भवति, अपि च अधोगतिं प्रति नयति।

Verse 72

अवमानं गुरोः कृत्वा कोपयित्वा तु दुर्मतिः । गुर्वमानहतो मूढो न शांतिमधि गच्छति

गुरोरवमानं कृत्वा तं कोपयित्वा च दुर्मतिः; गुर्ववमानहतो मूढः कदाचित् शान्तिमधि न गच्छति।

Verse 73

गुरोरभावे तत्पुत्रं तद्भार्यां तत्सुतं विना । पुत्रं प्रपौत्रं दौहित्रं ह्यन्यं वा तत्कुलोद्भवम्

गुरोरभावे तस्य पुत्रं—तद्भार्यां तत्सुतं विना—अथवा पुत्रं प्रपौत्रं दौहित्रं वा, अन्यं वा तत्कुलोद्भवं सेवेत्।

Verse 74

पंचयोजनमध्ये तु श्रूयते स्वगुरुर्यदा । तदा नातिक्रमेद्दानं दद्यात्पात्रेषु मानवः

पञ्चयोजनमध्ये स्वगुरुः श्रूयते यदा, तदा दानं नातिक्रमेत्; मानवः पात्रेषु विधिवद्दानं दद्यात्।

Verse 75

यतिश्चेत्प्रार्थयेल्लोभाद्दीयमानं प्रतिग्रहम् । न तस्य देयं विद्वद्भिर्न लोभः शस्यते यतेः

यतिः यदि लोभात् दीयमानं प्रतिग्रहं प्रार्थयेत्, तस्मै विद्वद्भिर्न देयं; यतेर्लोभः कदापि न प्रशस्यते।

Verse 76

धनं प्राप्य यतिर्लोके मौनं ज्ञानं च नाभ्यसेत् । उपभोगं तु दानेन जीवितं ब्रह्मचर्यया

धनं प्राप्य यतिर्लोके मौनं ज्ञानं च नाभ्यसेत् । उपभोगं तु दानेन पावयेत्, जीवितं ब्रह्मचर्यया रक्षेत् ॥

Verse 77

कुले जन्म च दीक्षाभिर्ये गतास्ते नरोत्तमाः । सौभाग्यमाप्नुयाल्लोके नूनं रसविवर्जनात्

कुले जन्म च दीक्षाभिर्ये गतास्ते नरोत्तमाः । सौभाग्यमाप्नुयाल्लोके नूनं रसविवर्जनात् ॥

Verse 78

आयुष्मत्यः प्रजाः सर्वा भवन्त्यामिषवर्जनात्

आयुष्मत्यः प्रजाः सर्वा भवन्त्यामिषवर्जनात् ॥

Verse 79

चीरवल्कलधृक्त्यक्त्वा वस्त्राण्याभरणानि च । नागाधिपत्यं प्राप्नोति उपवासेन मानवः

चीरवल्कलधृक्त्यक्त्वा वस्त्राण्याभरणानि च । नागाधिपत्यं प्राप्नोति उपवासेन मानवः ॥

Verse 80

क्रीडते सत्यवाक्येन स्वर्गे वै देवतैः सह । अहिंसया तथाऽरोग्यं दानात्कीर्तिमनुक्रमात्

क्रीडते सत्यवाक्येन स्वर्गे वै देवतैः सह । अहिंसया तथाऽरोग्यं दानात्कीर्तिमनुक्रमात् ॥

Verse 81

द्विजशुश्रूषया राज्यं द्विजत्वं चातिपुष्कलम् । दिव्यरूपमवाप्नोति देवशुश्रूषया नरः

द्विजानां शुश्रूषणेन नरः राज्यं प्राप्नोति, द्विजत्वं चातिपुष्कलं लभते; देवशुश्रूषणेन तु स दिव्यरूपमवाप्नोति।

Verse 82

अन्नदानाद्भवेत्तृप्तिः सर्वकामैरनुत्तमैः । दीपस्य तु प्रदानेन चक्षुष्माञ्जायते नरः

अन्नदानात् तृप्तिर्भवति, सर्वकामैश्चानुत्तमैः समन्विता; दीपदानात् तु नरः चक्षुष्मान् जायते।

Verse 83

तुष्टिर्भवेत्सर्वकालं प्रदानाद्गन्धमाल्ययोः । लवणस्य तु दातारस्तिलानां सर्पिषस्तथा । तेजस्विनोऽपि जायन्ते भोगिनश्चिरजीविनः

गन्धमाल्यप्रदानात् सर्वदा तुष्टिर्भवति; लवणतिलसर्पिषां दातारो तेजस्विनो भोगिनश्चिरजीविनश्च जायन्ते।

Verse 84

सुचित्रवस्त्राभरणोपधानं दद्यान्नरो यः शयनं द्विजाय । रूपान्वितां पक्ष्मवतीं मनोज्ञां भार्यामरालोपचितां लभेत्सः

यः नरः द्विजाय सुचित्रवस्त्राभरणोपधानसमन्वितं शयनं ददाति, स रूपवतीं पक्ष्मवतीं मनोज्ञां भार्यां अरालोपचितगुणां लभते।

Verse 207

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे पात्रापात्रविचारवर्णनंनाम सप्तोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, श्राद्धकल्पे, ‘पात्रापात्रविचारवर्णनम्’ नाम सप्तोत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।