Adhyaya 187

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि सर्वकामफलप्रदम् । प्रभासपंचकं पुण्यमाद्यं तत्र व्यवस्थितम्

ईश्वर उवाच। ततः गच्छेन्महादेवि सर्वकामफलप्रदम्। प्रभासपञ्चकं पुण्यमाद्यं तत्र व्यवस्थितम्॥

Verse 2

तस्यैव पश्चिमे भागे प्रभास इति चोच्यते । वृद्धप्रभासश्च ततो दक्षिणे नातिदूरतः

तस्यैव पश्चिमे भागे ‘प्रभास’ इति चोच्यते। ततो दक्षिणे नातिदूरतः ‘वृद्धप्रभास’ इति च॥

Verse 3

जल प्रभासश्च ततो दक्षिणेन वरानने । कृतस्मरप्रभासश्च श्मशानं यत्र भैरवम्

ततो दक्षिणतः, वरानने, जलप्रभासः; तथा कृतस्मरप्रभासोऽपि—यत्र भैरवस्य पावनं श्मशानं विद्यते।

Verse 4

एवं पंचप्रभासान्यः पश्येद्भक्तया समन्वितः । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्

एवं पञ्चप्रभासान्यः भक्त्या समन्वितः पश्येत्; स परमं स्थानं याति, जरामरणवर्जितम्।

Verse 5

न निवर्तति यत्प्राप्य दुष्प्राप्यं त्रिदशैरपि । प्रभासं प्रथमं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

यत्प्राप्य न निवर्तते, त्रिदशैरपि दुष्प्राप्यम्; प्रभासं प्रथमं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।

Verse 6

देवानामपि दुष्प्राप्यं महापातकनाशनम् । प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां कृतोदकः

देवानामपि दुष्प्राप्यं महापातकनाशनम्; प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां कृतोदकः फलमाप्नोति।

Verse 7

मुच्यते पातकैः सर्वैः शिवलोकं स गच्छति । सप्तजन्मकृतं पापं गंगासागरसंगमे

स सर्वैः पातकैर्मुच्यते शिवलोकं स गच्छति; गङ्गासागरसङ्गमे यथा सप्तजन्मकृतं पापं (नश्यति)।

Verse 8

जन्मनां च सहस्रेण यत्पापं कुरुते नरः । स्नानादेवास्य नश्येत सागरे लवणांभसि

सहस्रजन्मकृतं यत् पापं नरः करोति, तत् लवणाम्भसि सागरे स्नानमात्रेणैव तस्य नश्यति।

Verse 9

चतुर्दश्याममावास्यां पञ्चदश्यां विशेषतः । अहोरात्रोषितो भूत्वा ब्राह्मणान्भोज्य शक्तितः

चतुर्दश्याम् अमावास्यायां च, विशेषतः पञ्चदश्यां, अहोरात्रं निवसन् शक्तितो ब्राह्मणान् भोजयेत्।

Verse 10

दत्त्वा गां कांचनं तेभ्यः शिवः प्रीतो भवत्विति । एवं कृत्वा नरो देवि कुलानां तारयेच्छतम्

तेभ्यः गां काञ्चनं च दत्त्वा ‘शिवः प्रीतो भवतु’ इति प्रार्थयेत्। एवं कृत्वा, देवि, नरो कुलानां शतं तारयेत्।

Verse 11

देव्युवाच । प्रभासपंचकं ह्येतद्यत्त्वया परिकीर्तितम् । कथमत्र समुद्भूतमेतन्मे कौतुकं महत्

देव्युवाच—त्वया परिकीर्तितं यत् एतत् प्रभासपञ्चकं, तत् कथम् अत्र समुद्भूतम्? एतन्मे महत् कौतुकं जातम्।

Verse 12

एक एव श्रुतोऽस्माभिः प्रभासस्तीर्थवासितः । प्रभासाः पंच देवेश यत्त्वया परिकीर्तिताः

अस्माभिः तीर्थवासितः एक एव प्रभासः श्रुतः। देवेश, त्वया तु प्रभासाः पञ्च परिकीर्तिताः।

Verse 13

एतन्मे संशयं सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

एतन्मम समग्रं संशयं यथावत् सम्यक् विस्तरेण च वक्तुमर्हसि।

Verse 14

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशनीम् । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या प्राप्नोति परमां गतिम्

ईश्वर उवाच—शृणु देवि, प्रवक्ष्यामि पापप्रणाशनीं कथाम्; यां श्रुत्वा भक्त्या मानवः परमां गतिं प्राप्नोति।

Verse 15

पुरा महेश्वरो देवश्चचार वसुधामिमाम् । दिव्यरूपधरः कान्तो दिग्वासाः स यदृच्छया

पुरा महेश्वरो देवो दिव्यरूपधरः कान्तो दिग्वासाः स्वेच्छया वसुधामिमां चचार।

Verse 16

एवं च रममाणस्तु ऋषीणामाश्रमं महत् । जगाम कौतुकाविष्टो भिक्षार्थं दारुके वने

एवं रममाणः स कौतुकाविष्टो दारुके वने भिक्षार्थं ऋषीणां महदाश्रमं जगाम।

Verse 17

भ्रममाणस्य तस्याथ दृष्ट्वा रूपमनुत्तमम् । ता नार्यः कामसंतप्ता बभूवुर्व्यथितेन्द्रियाः

अथ तस्य भ्रममाणस्य रूपमनुत्तमं दृष्ट्वा ता नार्यः कामसंतप्ताः व्यथितेन्द्रिया बभूवुः।

Verse 18

सानुरागास्ततः सर्वा अनुगच्छंति तं सदा । समालिंगंति ताः काश्चित्काश्च वीक्षंति रागतः

सानुरागास्ततः सर्वा अनुगच्छंति तं सदा । समालिंगंति ताः काश्चित्काश्च वीक्षंति रागतः

Verse 19

प्रार्थयंति तथा चान्याः परित्यज्य गृहान्स्वकान्

प्रार्थयंति तथा चान्याः परित्यज्य गृहान्स्वकान्

Verse 20

एवं तासां स्वरूपं ते दृष्ट्वा सर्वे महर्षयः । कोपेन महता युक्ताः शेपुस्तं वृषभध्वजम्

एवं तासां स्वरूपं ते दृष्ट्वा सर्वे महर्षयः । कोपेन महता युक्ताः शेपुस्तं वृषभध्वजम्

Verse 21

यस्मात्त्वं नग्नतामेत्य आश्रमेऽस्मिन्ममागतः । मोहयानः स्त्रियोऽस्माकं लज्जां नैवं करोषि च । तस्मात्ते पतताल्लिंगं सद्य एव वृषध्वज

यस्मात्त्वं नग्नतामेत्य आश्रमेऽस्मिन्ममागतः । मोहयानः स्त्रियोऽस्माकं लज्जां नैवं करोषि च । तस्मात्ते पतताल्लिंगं सद्य एव वृषध्वज

Verse 22

ततस्तत्पतितं लिंगं तत्क्षणाच्छंकरस्य च । तस्मिन्प्रपतिते भूमौ प्राकंपत वसुंधरा

ततस्तत्पतितं लिंगं तत्क्षणाच्छंकरस्य च । तस्मिन्प्रपतिते भूमौ प्राकंपत वसुंधरा

Verse 23

क्षुभिताः सागराः सर्वे मर्यादा विजहुस्तदा । शीर्णानि गिरिशृंगाणि त्रस्ताः सर्वे दिवौकसः

क्षुभिताः सागराः सर्वे तदा मर्यादां विजहुः। शीर्णानि गिरिशृङ्गाणि, त्रस्ताश्च सर्वे दिवौकसः॥

Verse 24

ततो देवाः सगन्धर्वाः समहोरगकिन्नराः । ऊचुः पितामहं गत्वा किमेतत्कारणं विभो

ततो देवाः सगन्धर्वाः समहोरगकिन्नराः। पितामहं गत्वोचुः—किमेतत्कारणं विभो॥

Verse 25

सागराः क्षुभिता येन प्लावयंति वसुंधराम् । शीर्यंते गिरिशृङ्गाणि कंपते च वसुंधरा

येन कारणेन सागराः क्षुभिताः, वसुंधरां प्लावयन्ति। शीर्यन्ते गिरिशृङ्गाणि, कम्पते च वसुंधरा॥

Verse 26

चिह्नानि लोकनाशाय दृश्यन्ते दारुणानि च । तेषां तद्वचन श्रुत्वा ब्रह्मलोके पितामहः

लोकनाशाय दारुणानि चिह्नानि दृश्यन्ते। तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मलोके पितामहः…॥

Verse 27

ध्यात्वा तु सुचिरं कालं वाक्यमेतदुवाच ह । शिवलिंगं निपतितं पृथिव्यां सुरसत्तमाः

स तु सुचिरं कालं ध्यात्वा वाक्यमिदमुवाच ह। शिवलिङ्गं निपतितं पृथिव्यां, सुरसत्तमाः॥

Verse 28

शापेन ऋषिमुख्यानां भार्गवाणां महात्मनाम् । तस्मिन्निपतिते भूमौ त्रैलोक्यं सचराचरम्

ऋषिमुख्यानां महात्मनां भार्गवाणां शापेन तस्मिन् भूमौ निपतिते सति, सचराचरं त्रैलोक्यं तादृशीमवस्थां प्राप्तम्।

Verse 29

एतदवस्थतां प्राप्तं तस्मात्तत्रैव गम्यताम् । विष्णुना सह गीर्वाणास्तथा नीतिर्विधीयताम्

एषा ह्यवस्था प्राप्ता; तस्मात् तत्रैव शीघ्रं गम्यताम्। गीर्वाणाः, विष्णुना सह समुचितो नीतिनिर्णयो विधीयताम्।

Verse 30

ततः क्षीरोदधिं जग्मुर्ब्रह्माद्यास्त्रिदिवौकसः । यत्र शेते चतुर्बाहुर्योगनिद्रां च संगतः

ततः ब्रह्मादयस्त्रिदिवौकसः क्षीरोदधिं जग्मुः, यत्र चतुर्बाहुः प्रभुः योगनिद्रां समाश्रित्य शेते।

Verse 31

तस्मै सर्वं समाचख्युस्तेनैव सहितास्ततः । जग्मुर्यत्र महादेवो लिंगेन रहितो विभुः

तस्मै (विष्णवे) सर्वं समाचख्युः। ततः तेनैव सहिताः सन्तो जग्मुः यत्र विभुर्महादेवो लिङ्गेन रहितः स्थितः।

Verse 32

ऊचुः समाहिताः सर्वे प्रणिपत्य दिवौकसः

ततः समाहिताः सर्वे दिवौकसः प्रणिपत्य ऊचुः।

Verse 33

लिंगमुत्क्षिप्यतामेतद्यत्क्षितौ पतितं विभो । एते महार्णवाः सर्वे प्लावयंति वसुंधराम्

ऊचुः—विभो, क्षितौ पतितमेतल्लिङ्गमुत्क्षिप्यताम्; एते सर्वे महार्णवाः वसुन्धरां प्लावयन्ति।

Verse 34

भगवानुवाच । ऋषिभिः पातितं ह्येतन्मम लिंगं सुरेश्वराः । न तु शक्यो मया कर्तुं बाधस्तेषां महात्मनाम्

भगवानुवाच—सुरेश्वराः, ऋषिभिः पातितं ह्येतन्मम लिङ्गम्; न तु शक्यो मया तेषां महात्मनां तेजोबलं निरोद्धुम्।

Verse 35

शापो हि भार्गवेन्द्राणामतो मे श्रूयतां वचः । पूजयध्वं सुराः सर्वे ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः

शापो हि भार्गवेन्द्राणां प्रभाववान्; अतः मे वचः श्रूयताम्। ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः सर्वे सुराः पूजयध्वम्।

Verse 36

लिंगमेतत्ततः सर्वे सर्वं लिप्सथ सत्तमाः । प्रकृतिं सागराः सर्वे यास्यंति गिरयस्तथा

ततः सर्वे सत्तमाः, एतल्लिङ्गं पूजयित्वा सर्वं श्रेयः लिप्सथ। ततः सर्वे सागराः स्वां प्रकृतिं यास्यन्ति, गिरयश्च तथा स्वस्थितिम्।

Verse 37

एतत्पुण्यतमे क्षेत्रे धृत्वा सर्वे समाहिताः । अथोद्धृत्य सुराः सर्वे प्रभासं क्षेत्रमागताः

एतत्पुण्यतमे क्षेत्रे तं निधाय सर्वे समाहिताः; अथोद्धृत्य तत् लिङ्गं सुराः सर्वे प्रभासक्षेत्रमागताः।

Verse 38

तत्रैव निदधुः सर्वे ततः पूजां प्रचक्रिरे । ब्रह्मणा पूजितं लिंगं विष्णुना प्रभविष्णुना

तत्रैव तं सर्वे न्यधुः, ततः पूजां प्रचक्रिरे। ब्रह्मणा पूजितं लिङ्गं विष्णुना च प्रभविष्णुना॥

Verse 39

शक्रेणाथ कुबेरेण यमेन वरुणेन च । ऊचुश्चैव ततो देवा लिंगं संपूज्य भक्तितः

शक्रेणाथ कुबेरेण यमेन वरुणेन च। ततः देवा भक्त्या लिङ्गं संपूज्येदं वचोऽब्रुवन्॥

Verse 40

अद्यप्रभृति रुद्रस्य लिंगं संपूज्य भक्तितः । भविष्यामो न संदेहस्तथा पितृगणाश्च ये

अद्यप्रभृति रुद्रस्य लिङ्गं भक्त्या समर्च्य वयम्। भविष्यामो न सन्देहः, तथा पितृगणाश्च ये॥

Verse 41

य एनं पूजयिष्यंति भक्तियुक्ताश्च मानवाः । यास्यंति ते सुरावासं सशरीरा नरोत्तमाः

ये एनं भक्तियुक्ता मानवाः पूजयिष्यन्ति। ते सुरावासं यास्यन्ति सशरीरा नरोत्तमाः॥

Verse 42

अत्रैव प्रथमं लिगं यतोस्माऽभिः प्रतिष्ठितम् । प्रभासं नाम चास्यापि प्रभासेति भविष्यति

अत्रैव प्रथमं लिङ्गं यतोऽस्माभिः प्रतिष्ठितम्। प्रभासं नाम चास्यापि, प्रभासेति भविष्यति॥

Verse 43

एवमुक्त्वा गताः सर्वे त्रिदिवं सुरसत्तमाः । तं दृष्ट्वा त्रिदिवं यान्ति भूयांसः प्राणिनो भुवि

एवमुक्त्वा ततः सर्वे सुरसत्तमाः त्रिदिवं जग्मुः। तं लिङ्गं दृष्ट्वा भुवि भूयांसः प्राणिनोऽपि त्रिदिवं यान्ति।

Verse 44

ततस्त्रिविष्टपं व्याप्तं बहुभिः प्राणिभिः प्रिये । तद्दृष्ट्वा त्रिदिवं व्याप्तं सहस्राक्षः सुदुःखितः

ततः प्रिये बहुभिः प्राणिभिः त्रिविष्टपं व्याप्तं बभूव। त्रिदिवं सर्वतः पूर्णं दृष्ट्वा सहस्राक्षः सुदुःखितोऽभवत्।

Verse 45

ज्ञात्वा लिंगप्रभावं तु ततश्चागत्य भूतलम् । वज्रेणाच्छादयामास समंतात्स वरानने

लिङ्गस्य प्रभावं ज्ञात्वा ततः स भूतलं समागत्य। वज्रेण समन्तात् तदाच्छादयामास वरानने।

Verse 46

ततः प्रभृति नो देवि स्वर्गं गच्छंति मानवाः । इति संक्षेपतः प्रोक्तः प्रभासस्य महोदयः । सर्वपापोपशमनः सर्वकामफलं प्रदः

ततः प्रभृति देवि मानवाः स्वर्गं न गच्छन्ति। इति संक्षेपतः प्रोक्तः प्रभासस्य महोदयः—सर्वपापोपशमनः सर्वकामफलप्रदः।

Verse 187

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमेप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्ताशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम सप्ताशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।