
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति ऋषितीर्थं प्रति यात्राविधानं तथा देविकातटे परमपूज्यं क्षेत्रं वर्णयति। तत्र महासीद्धिवनं नाम सिद्धारण्यं नानापुष्पफलवृक्षैः, मधुरपक्षिगीतैः, पशुभिः, गुहाभिः, गिरिभिश्च शोभते; तदेव बहुजीवसमूहस्य निवासस्थानं, यत्र देवाः, असुराः, सिद्धाः, यक्षाः, गन्धर्वाः, नागाः, अप्सरसश्च समागत्य स्तुतिं, नृत्यं, गीतवाद्यं, पुष्पवृष्टिं, ध्यानं, हर्षोन्मादलक्षणं च भक्त्या कुर्वन्ति, क्षेत्रं च लिटुर्गिक-भूमिरिव प्रकाशते। ततः स भगवान् नित्यं दिव्यस्थानं निर्दिशति—“उमापतीश्वर” इति—युगकल्पमन्वन्तरेषु सर्वदा स्वसन्निधिं प्रतिजानन्, देविकायाः शुभतटे विशेषानुरागं च प्रकाशयन्। पुष्यमासे अमावास्यायां श्राद्धकरणं विधीयते; तस्य फलश्रुतौ दानस्य पुण्यमक्षयं, दर्शनमात्रेण महापापनाशं, सहस्रब्रह्महत्यादिदोषक्षयश्चोच्यते। गोभूमिहिरण्यवस्त्रादिदानानि प्रशस्यन्ते, तत्र पितृकर्मकर्ता अतिविशिष्टपुण्यभाग् इति निगद्यते। अन्ते देवाः स्नानार्थं समागताः इति कारणात् सा नदी “देविका” इति ख्याता, अत एव “पापनाशिनी” इति च नाम्ना स्तूयते।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि ऋषितीर्थस्य सन्निधौ । कामिकं हि परं क्षेत्रं देविकानाम नामतः
ईश्वर उवाच—ततः, महादेवि, ऋषितीर्थस्य सन्निधौ गच्छेत्; तत्र देविकानाम्ना प्रसिद्धं कामिकं नाम परमं क्षेत्रं विद्यते।
Verse 2
महासिद्धिवनं तत्र ऋषिसिद्धसमावृतम् । नानाद्रुमलताकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम्
तत्र महासिद्धिवनं विद्यते, ऋषिसिद्धसमावृतम्। नानाद्रुमलताकीर्णं पर्वतैश्चोपशोभितम्॥
Verse 3
चंपकैर्बकुलैर्दिव्यैरशोकैः स्तबकैः परैः । पुन्नागैः किंकिरातैश्च सुगन्धैर्नागकेसरैः
चंपकैर्बकुलैर्दिव्यैरशोकैः स्तबकैः परैः। पुन्नागैः किंकिरातैश्च सुगन्धैर्नागकेसरैः॥
Verse 4
मल्लिकोत्पलपुष्पैश्च पाटलापारिजातकैः । चूतचंपकपित्थैश्च श्रीफलैः पनसैस्तथा
मल्लिकोत्पलपुष्पैश्च पाटलापारिजातकैः। चूतचंपकपित्थैश्च श्रीफलैः पनसैस्तथा॥
Verse 5
खर्जूरैर्बदरैश्चान्यैर्मातुलिंगैः सदाडिमैः । जंबीरैश्चैव दिव्यैश्च नारंगैरुप शोभितम्
खर्जूरैर्बदरैश्चान्यैर्मातुलिंगैः सदाडिमैः। जंबीरैश्चैव दिव्यैश्च नारंगैरुपशोभितम्॥
Verse 6
शिखिभिः कोकिलाभिश्च गीयमानं तु षट्पदैः । मृगैरृक्षैर्वराहैश्च सिंहैर्व्याघ्रैस्तथा परैः
शिखिभिः कोकिलाभिश्च गीयमानं तु षट्पदैः। मृगैरृक्षैर्वराहैश्च सिंहैर्व्याघ्रैस्तथा परैः॥
Verse 7
श्वापदैर्विविधाकारैः कन्दरै र्गह्वरैस्तथा । सुरासुरगणैः सिद्धैर्यक्षगन्धर्वपन्नगैः
श्वापदैर्नानाविधैः कन्दरैर्गह्वरैश्च समन्वितम् । सुरासुरगणैः सिद्धैर्यक्षगन्धर्वपन्नगैः सेवितम् ॥
Verse 8
अप्सरोरगनागैश्च बहुभिस्तु समाकुलम् । केचित्स्तुवंति ईशं तु केचिन्नृत्यंति चाग्रतः
अप्सरोरगनागैश्च बहुभिः समाकुलम् । केचित् स्तुवन्ति ईशं तु केचिन्नृत्यन्ति चाग्रतः ॥
Verse 9
पुष्पैर्वृष्टिं तु मुञ्चंति मुखवाद्यानि चापरे । हसंति चापरे हृष्टा गर्जंति च तथापरे
पुष्पवृष्टिं तु मुञ्चन्ति मुखवाद्यानि चापरे । हसन्ति चापरे हृष्टा गर्जन्ति च तथापरे ॥
Verse 10
ऊर्द्ध्वबाहवस्तथा चान्ये अन्ये ध्यायंति तद्गताः । तस्मिन्स्थानं महादेवि देविकायास्तटे शुभे
ऊर्ध्वबाहवोऽपरे तिष्ठन्ति, अपरे तद्गताः ध्यायन्ति । तस्मिन् स्थाने महादेवि देविकायास्तटे शुभे ॥
Verse 11
उमापतीश्वरो नाम तत्राहं संस्थितः सदा । युगेयुगे सदा पूर्णे कल्पे मन्वन्तरे तथा
उमापतीश्वर इति नाम्ना तत्राहं संस्थितः सदा । युगे युगे सदा पूर्णे कल्पे मन्वन्तरे तथा ॥
Verse 12
न त्यजामि सदा देवि देविकायास्तटं शुभम् । दुर्ल्लभं सर्वलोकेऽस्मिन्पवित्रं सुप्रियं हि मे
न त्यजामि सदा देवि देविकायास्तटं शुभम्। सर्वलोकेषु दुर्लभं पवित्रं चातिप्रियं मम॥
Verse 13
त्वया सह स्थितश्चाहं तस्मि न्स्थाने वरानने । उमया युक्तदेहत्वात्तेन ख्यातं उमापतिः
तस्मिन्स्थाने वरानने त्वया सहाहं स्थितः सदा। उमया युक्तदेहत्वात् तत्र ख्यातोऽहमुमापतिः॥
Verse 14
पुष्यमासे त्वमावस्यां दद्याच्छ्राद्धं समाहितः । न पश्यामि क्षयं तस्य तस्मिन्दत्तस्य पार्वति
पुष्यमासे त्वमावास्यां समाहितो ददेत् श्राद्धम्। तस्मिन्दत्तस्य पार्वति न पश्यामि क्षयं कचित्॥
Verse 15
ब्रह्महत्यासहस्रं तु तस्य दर्शनतो व्रजेत् । गोभूहिरण्यवासांसि तत्र दद्याद्विचक्षणः
ब्रह्महत्यासहस्रं तु तस्य दर्शनतो व्रजेत्। गोभूहिरण्यवासांसि तत्र दद्याद्विचक्षणः॥
Verse 16
स एकः परमः पुत्रो यो गत्वा तत्र सुन्दरि । ददेच्छ्राद्धं पितॄणां च तस्यांतो नैव विद्यते
स एकः परमः पुत्रो यो गत्वा तत्र सुन्दरि। पितॄणां श्राद्धमादत्ते तस्यान्तो नैव विद्यते॥
Verse 17
देवैः सर्वैः समाहूता स्नानार्थं सा सरिद्वरा । देविकेति समाख्याता तेन सा पापनाशिनी
देवैः सर्वैः स्नानार्थं समाहूता सा सरिद्वरा ‘देविका’ इति विख्याता; तस्मात् सा पापनाशिनी।
Verse 276
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम षट्सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।