Adhyaya 276
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 276

Adhyaya 276

अस्मिन्नध्याये ईश्वरः देवीं प्रति ऋषितीर्थं प्रति यात्राविधानं तथा देविकातटे परमपूज्यं क्षेत्रं वर्णयति। तत्र महासीद्धिवनं नाम सिद्धारण्यं नानापुष्पफलवृक्षैः, मधुरपक्षिगीतैः, पशुभिः, गुहाभिः, गिरिभिश्च शोभते; तदेव बहुजीवसमूहस्य निवासस्थानं, यत्र देवाः, असुराः, सिद्धाः, यक्षाः, गन्धर्वाः, नागाः, अप्सरसश्च समागत्य स्तुतिं, नृत्यं, गीतवाद्यं, पुष्पवृष्टिं, ध्यानं, हर्षोन्मादलक्षणं च भक्त्या कुर्वन्ति, क्षेत्रं च लिटुर्गिक-भूमिरिव प्रकाशते। ततः स भगवान् नित्यं दिव्यस्थानं निर्दिशति—“उमापतीश्वर” इति—युगकल्पमन्वन्तरेषु सर्वदा स्वसन्निधिं प्रतिजानन्, देविकायाः शुभतटे विशेषानुरागं च प्रकाशयन्। पुष्यमासे अमावास्यायां श्राद्धकरणं विधीयते; तस्य फलश्रुतौ दानस्य पुण्यमक्षयं, दर्शनमात्रेण महापापनाशं, सहस्रब्रह्महत्यादिदोषक्षयश्चोच्यते। गोभूमिहिरण्यवस्त्रादिदानानि प्रशस्यन्ते, तत्र पितृकर्मकर्ता अतिविशिष्टपुण्यभाग् इति निगद्यते। अन्ते देवाः स्नानार्थं समागताः इति कारणात् सा नदी “देविका” इति ख्याता, अत एव “पापनाशिनी” इति च नाम्ना स्तूयते।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि ऋषितीर्थस्य सन्निधौ । कामिकं हि परं क्षेत्रं देविकानाम नामतः

ईश्वर उवाच—ततः, महादेवि, ऋषितीर्थस्य सन्निधौ गच्छेत्; तत्र देविकानाम्ना प्रसिद्धं कामिकं नाम परमं क्षेत्रं विद्यते।

Verse 2

महासिद्धिवनं तत्र ऋषिसिद्धसमावृतम् । नानाद्रुमलताकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम्

तत्र महासिद्धिवनं विद्यते, ऋषिसिद्धसमावृतम्। नानाद्रुमलताकीर्णं पर्वतैश्चोपशोभितम्॥

Verse 3

चंपकैर्बकुलैर्दिव्यैरशोकैः स्तबकैः परैः । पुन्नागैः किंकिरातैश्च सुगन्धैर्नागकेसरैः

चंपकैर्बकुलैर्दिव्यैरशोकैः स्तबकैः परैः। पुन्नागैः किंकिरातैश्च सुगन्धैर्नागकेसरैः॥

Verse 4

मल्लिकोत्पलपुष्पैश्च पाटलापारिजातकैः । चूतचंपकपित्थैश्च श्रीफलैः पनसैस्तथा

मल्लिकोत्पलपुष्पैश्च पाटलापारिजातकैः। चूतचंपकपित्थैश्च श्रीफलैः पनसैस्तथा॥

Verse 5

खर्जूरैर्बदरैश्चान्यैर्मातुलिंगैः सदाडिमैः । जंबीरैश्चैव दिव्यैश्च नारंगैरुप शोभितम्

खर्जूरैर्बदरैश्चान्यैर्मातुलिंगैः सदाडिमैः। जंबीरैश्चैव दिव्यैश्च नारंगैरुपशोभितम्॥

Verse 6

शिखिभिः कोकिलाभिश्च गीयमानं तु षट्पदैः । मृगैरृक्षैर्वराहैश्च सिंहैर्व्याघ्रैस्तथा परैः

शिखिभिः कोकिलाभिश्च गीयमानं तु षट्पदैः। मृगैरृक्षैर्वराहैश्च सिंहैर्व्याघ्रैस्तथा परैः॥

Verse 7

श्वापदैर्विविधाकारैः कन्दरै र्गह्वरैस्तथा । सुरासुरगणैः सिद्धैर्यक्षगन्धर्वपन्नगैः

श्वापदैर्नानाविधैः कन्दरैर्गह्वरैश्च समन्वितम् । सुरासुरगणैः सिद्धैर्यक्षगन्धर्वपन्नगैः सेवितम् ॥

Verse 8

अप्सरोरगनागैश्च बहुभिस्तु समाकुलम् । केचित्स्तुवंति ईशं तु केचिन्नृत्यंति चाग्रतः

अप्सरोरगनागैश्च बहुभिः समाकुलम् । केचित् स्तुवन्ति ईशं तु केचिन्नृत्यन्ति चाग्रतः ॥

Verse 9

पुष्पैर्वृष्टिं तु मुञ्चंति मुखवाद्यानि चापरे । हसंति चापरे हृष्टा गर्जंति च तथापरे

पुष्पवृष्टिं तु मुञ्चन्ति मुखवाद्यानि चापरे । हसन्ति चापरे हृष्टा गर्जन्ति च तथापरे ॥

Verse 10

ऊर्द्ध्वबाहवस्तथा चान्ये अन्ये ध्यायंति तद्गताः । तस्मिन्स्थानं महादेवि देविकायास्तटे शुभे

ऊर्ध्वबाहवोऽपरे तिष्ठन्ति, अपरे तद्गताः ध्यायन्ति । तस्मिन् स्थाने महादेवि देविकायास्तटे शुभे ॥

Verse 11

उमापतीश्वरो नाम तत्राहं संस्थितः सदा । युगेयुगे सदा पूर्णे कल्पे मन्वन्तरे तथा

उमापतीश्वर इति नाम्ना तत्राहं संस्थितः सदा । युगे युगे सदा पूर्णे कल्पे मन्वन्तरे तथा ॥

Verse 12

न त्यजामि सदा देवि देविकायास्तटं शुभम् । दुर्ल्लभं सर्वलोकेऽस्मिन्पवित्रं सुप्रियं हि मे

न त्यजामि सदा देवि देविकायास्तटं शुभम्। सर्वलोकेषु दुर्लभं पवित्रं चातिप्रियं मम॥

Verse 13

त्वया सह स्थितश्चाहं तस्मि न्स्थाने वरानने । उमया युक्तदेहत्वात्तेन ख्यातं उमापतिः

तस्मिन्स्थाने वरानने त्वया सहाहं स्थितः सदा। उमया युक्तदेहत्वात् तत्र ख्यातोऽहमुमापतिः॥

Verse 14

पुष्यमासे त्वमावस्यां दद्याच्छ्राद्धं समाहितः । न पश्यामि क्षयं तस्य तस्मिन्दत्तस्य पार्वति

पुष्यमासे त्वमावास्यां समाहितो ददेत् श्राद्धम्। तस्मिन्दत्तस्य पार्वति न पश्यामि क्षयं कचित्॥

Verse 15

ब्रह्महत्यासहस्रं तु तस्य दर्शनतो व्रजेत् । गोभूहिरण्यवासांसि तत्र दद्याद्विचक्षणः

ब्रह्महत्यासहस्रं तु तस्य दर्शनतो व्रजेत्। गोभूहिरण्यवासांसि तत्र दद्याद्विचक्षणः॥

Verse 16

स एकः परमः पुत्रो यो गत्वा तत्र सुन्दरि । ददेच्छ्राद्धं पितॄणां च तस्यांतो नैव विद्यते

स एकः परमः पुत्रो यो गत्वा तत्र सुन्दरि। पितॄणां श्राद्धमादत्ते तस्यान्तो नैव विद्यते॥

Verse 17

देवैः सर्वैः समाहूता स्नानार्थं सा सरिद्वरा । देविकेति समाख्याता तेन सा पापनाशिनी

देवैः सर्वैः स्नानार्थं समाहूता सा सरिद्वरा ‘देविका’ इति विख्याता; तस्मात् सा पापनाशिनी।

Verse 276

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम षट्सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।