Adhyaya 12

Verse 1

ईश्वर उवाच । या संज्ञा सा स्मृता राज्ञी छाया या सा तु निक्षुभा । राजृ दीप्तौ स्मृतो धातू राजा राजति यः सदा

ईश्वर उवाच— या संज्ञा सा ‘राज्ञी’ इति स्मृता; या छाया सा तु ‘निक्षुभा’ इति। ‘राजृ’ धातुः दीप्तौ स्मृतः; अतः यः सदा दीप्तिमान् स ‘राजा’ इति कथ्यते।

Verse 2

अधिकं सर्वभूतेभ्यस्तस्माद्राजा स उच्यते । राजपत्नी तु सा यस्मात्तस्माद्राज्ञी प्रकीर्तिता

सर्वभूतेभ्योऽधिकत्वात् स ‘राजा’ इति उच्यते; यस्मात् सा राजपत्नी, तस्मात् सा ‘राज्ञी’ इति प्रकीर्तिता।

Verse 3

क्षुभ संचलने धातुर्निश्चला तेन निक्षुभा । भवंति ह्यथवा यस्मात्स्वांगीयाः क्षुद्विवर्जिताः

‘क्षुभ्’ धातुः संचलने; निश्चलत्वात् सा ‘निक्षुभा’ इति। अथवा यस्मात् तस्याः स्वाङ्गीयाः सन्तानाः क्षुद्विवर्जिताः भवन्ति।

Verse 4

छाया तां विशते दिव्या स्मृता सा तेन निक्षुभा । सांप्रतं वर्तते योऽयं मनुर्लोके महामते

छाया तां संज्ञां दिव्या प्रविवेश; तेनैव सा ‘निक्षुभा’ इति स्मृता। अद्य लोके यः प्रवर्तते मनुः, हे महामते—

Verse 5

तस्यान्ववाये जातस्तु शंखचकगदाधरः । यमस्तु मात्रा संशप्तो हीनपादो धरातले

तस्य वंशे जातः शङ्खचक्रगदाधरः। यमस्तु मातृशापेन हीनपादो धरातलेऽभवत्।

Verse 6

प्रभासक्षेत्रमासाद्य चचार विपुलं तपः । वर्षाणामयुतं साग्रं लिंगं पूजितवान्प्रिये

प्रभासक्षेत्रमासाद्य स विपुलं तपश्चकार। वर्षाणामयुतं साग्रं, प्रिये, लिङ्गं पूजितवान्।

Verse 7

तुष्टश्चाहं ततस्तस्य वराणां च शतं ददौ । अद्यापि तत्र देवेशि यमेश्वरमिति श्रुतम् । यमद्वितीयायां दृष्ट्वा यमलोकं न पश्यति

ततः तुष्टोऽहं तस्मै वराणां शतं ददौ। अद्यापि तत्र देवेशि ‘यमेश्वर’ इति श्रुतम्; यमद्वितीयायां तं दृष्ट्वा यमलोकं न पश्यति।

Verse 12

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये यमेश्वरोत्पत्तिवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां, सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘यमेश्वरोत्पत्तिवर्णनम्’ नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः।