Adhyaya 28

Verse 1

देव्युवाच । इत्याश्चर्यमिदं देव त्वत्तः सर्वं मया श्रुतम् । महिमानं महेशस्य विस्तरेण समुद्भवम् । सांप्रतं सोमनाथस्य यथावद्वक्तुमर्हसि

देव्युवाच—देव, त्वत्तः सर्वमिदमाश्चर्यं मया श्रुतम्; महेशस्य महिमा विस्तरेण समुद्भवः। इदानीं सोमनाथस्य यथातथ्यं यथावद् वक्तुमर्हसि॥

Verse 2

विधिना केन दृश्योसौ यात्रा कार्या कथं नृभिः । कस्मिन्काले महादेव नियमाश्चैव कीदृशाः

केन विधिना स दृश्योऽसौ? यात्रा कथं नृभिः कार्या? कस्मिन् काले, महादेव, कीदृशा नियमाश्च पालनीयाः?॥

Verse 3

ईश्वर उवाच । हेमन्ते शिशिरे वापि वसन्ते वाथ भामिनि । यदा च जायते चित्तं वित्तं वा पर्व वा भवेत्

ईश्वर उवाच—हे भामिनि, हेमन्ते शिशिरे वा वसन्ते वा; यदा चित्तं जायते, वित्तं वा लभ्यते, पर्व वा शुभं भवेत्—॥

Verse 4

तदैव यात्रा कर्त्तव्या भावस्तत्रैव कारणम् । कृत्वा तु नियमं कंचित्स्वगृहे वरवर्णिनि

तदैव यात्रा कर्तव्या; भाव एवात्र कारणम्। स्वगृहे तु वरवर्णिनि, कञ्चिन्नियमं समास्थाय—॥

Verse 5

प्रणम्य मनसा रुद्रं कृत्वा श्राद्धं यथाविधि । स्थानं प्रदक्षिणं कृत्वा वाग्यतः सुसमाहितः

मनसा रुद्रं प्रणम्य, यथाविधि श्राद्धं कृत्वा; स्थानं प्रदक्षिणीकृत्य, वाग्यतः सुसमाहितः—॥

Verse 6

नियतो नियताहारो गच्छेच्चैव ततः पथि । कामक्रोधौ परित्यज्य लोभमोहौ तथैव च

नियतः नियताहारः पथि ततः प्रव्रजेत्। कामक्रोधौ परित्यज्य लोभमोहौ तथैव च॥

Verse 7

ईर्ष्यामत्सरलौल्यं च यात्रा कार्या ततो नृभिः । तीर्थानुगमनं पुण्यं यज्ञेभ्योऽपि विशिष्यते

ईर्ष्यामत्सरलौल्यं च त्यक्त्वा यात्रा विधीयते। तीर्थानुगमनं पुण्यं यज्ञेभ्योऽपि विशिष्यते॥

Verse 8

अग्निष्टोमादियज्ञैश्च इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । तत्तत्फलमवाप्नोति तीर्थानुगमनेन यत्

अग्निष्टोमादियज्ञैश्च विपुलदक्षिणैरिष्ट्वा। यत्फलमवाप्यते तत्तत् तीर्थानुगमनेन च॥

Verse 9

कलेर्युगं महाघोरं प्राप्य पापसमन्वितम् । नान्येनाऽस्मिन्नुपायेन धर्म्मः स्वर्गश्च लभ्यते । विना यात्रां महादेवि सोमेशस्य न संशयः

कलेर्युगं महाघोरं पापसमन्वितं प्राप्य। नान्येनोपायेन धर्मः स्वर्गश्च लभ्यतेऽत्र॥ विना यात्रां महादेवि सोमेशस्य न संशयः॥

Verse 10

ये कुर्वंति नरा यात्रां शुचिश्रद्धासमन्विताः । कलौ युगे कृतार्थास्ते ये त्वन्ये ते निरर्थकाः

ये कुर्वन्ति नरा यात्रां शुचिश्रद्धासमन्विताः। कलौ युगे कृतार्थास्ते ये त्वन्ये ते निरर्थकाः॥

Verse 11

यथामहोदधेस्तुल्यो न चान्योऽस्ति जलाशयः । तथा प्राभासिकात्क्षेत्रात्समं तीर्थं न विद्यते

यथा महोदधिना तुल्यो नान्योऽस्ति जलाशयः। तथा प्राभासिकक्षेत्रात् समं तीर्थं न विद्यते॥

Verse 12

अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रोनाम जायते

अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च। अदत्त्वा काञ्चनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते॥

Verse 13

यन्यगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च । मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थगतीप्सुना

यद्यगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च। मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थगतीप्सुना॥

Verse 14

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्। विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते॥

Verse 15

नियतो नियताहारः स्नान ।जाप्यपरायणः । व्रतोपवासनिरतः स तीर्थफलमश्नुते

नियतो नियताहारः स्नानजाप्यपरायणः। व्रतोपवासनिरतः स तीर्थफलमश्नुते॥

Verse 16

अक्रोधनश्च देवेशि सत्यशीलो दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते

अक्रोधो देवेशि सत्यशीलो दृढव्रतः। आत्मोपमो भूतगणे स तीर्थफलमश्नुते॥

Verse 17

कुरुक्षेत्रादितीर्थानि रथगम्यानि यानि तु । तान्येव ब्राह्मणो यायादानदोषो न तेषु वै

कुरुक्षेत्रादितीर्थानि रथगम्यानि यानि तु। तान्येव ब्राह्मणो यायादानदोषो न तेषु वै॥

Verse 18

ये साधवो धनोपेतास्तीर्थानां स्मरणे रताः । तीर्थे दानाच्च योगाच्च तेषामभ्यधिकं फलम्

ये साधवो धनोपेतास्तीर्थानां स्मरणे रताः। तीर्थे दानाच्च योगाच्च तेषामभ्यधिकं फलम्॥

Verse 19

ये दरिद्रा धनैर्हीनास्तीर्थानुगमनेरताः । तेषां यज्ञफलावाप्तिर्विनापि धनसंचयैः

ये दरिद्रा धनैर्हीनास्तीर्थानुगमनेरताः। तेषां यज्ञफलावाप्तिर्विनापि धनसंचयैः॥

Verse 20

सर्वेषामेव वर्णानां सर्वाश्रमनिवासिनाम् । तीर्थं तु फलदं ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा

सर्वेषामेव वर्णानां सर्वाश्रमनिवासिनाम्। तीर्थं तु फलदं ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा॥

Verse 21

कार्यांतरेण यो गत्वा स्नानं तीर्थे समाचरेत् । न च यात्राफलं तस्य स्नानमात्रं फलं भवेत्

कार्यान्तरेण यो गत्वा तीर्थे स्नानं समाचरेत् । तस्य यात्राफलं नास्ति; स्नानमात्रफलं भवेत् ॥

Verse 22

तीर्थानुगमनं पद्भ्यां तपःपरमिहोच्यते । तदेव कृत्वा यानेन स्नानमात्रफलं लभेत्

पद्भ्यां तीर्थानुगमनं तपः परममुच्यते । यानेन तदेव कृत्वा स्नानमात्रफलं लभेत् ॥

Verse 23

यस्यान्यः कुरुते शक्त्या तीर्थयात्रां तथेश्वरि । स्वकीयद्रव्ययानाभ्यां फलं तस्य चतुर्गुणम्

यस्य शक्त्या परोऽन्यः तीर्थयात्रां करोति हि । स्वद्रव्ययानदानेन फलं तस्य चतुर्गुणम् ॥

Verse 24

तीर्थानुगमनं कृत्वा भिक्षाहारा जितेंद्रियाः । प्राप्नुवंति महादेवि तीर्थे दशगुणं फलम्

तीर्थानुगमनं कृत्वा भिक्षाहाराः जितेन्द्रियाः । महादेवि लभन्ते ते तीर्थे दशगुणं फलम् ॥

Verse 25

छत्रोपानद्विहीनस्तु भिक्षाशी विजितेंद्रियः । महापातकजैर्घोरैर्विप्रः पापैः प्रमुच्यते

छत्रोपानद्विहीनो यो भिक्षाशी विजितेन्द्रियः । विप्रः स महापातकजैर्घोरैः पापैः प्रमुच्यते ॥

Verse 26

न भैक्षं परपाकं तु न च भैक्ष्यं प्रतिग्रहम् । सोमपानसमं भैक्ष्यं तस्माद्भैक्षं समाचरेत्

न भैक्षं परपाकत्वेन भुञ्जीत, न च तत् प्रतिग्रहत्वेन गृह्णीयात्। भैक्ष्यं सोमपानसमं प्रोक्तं, तस्माद् भैक्षवृत्तिं समाचरेत्॥

Verse 27

लोकेऽस्मिन्द्विविधं तीर्थं स्वच्छ न्दैर्निर्म्मितं तथा । स्वयंभूतं प्रभासाद्यं निर्मितं दैवतैः कृतम्

लोकेऽस्मिन् तीर्थं द्विविधं—स्वच्छन्दैर्निर्मितं तथा। स्वयंभूतं च, प्रभासाद्यं; दैवतैर्निर्मितं च यत्॥

Verse 28

स्वयंभूते महातीर्थे स्वभावे च महत्तरे । तस्मिंस्तीर्थे प्रतिगृह्य कृताः सर्वे प्रतिग्रहाः

स्वयंभूते महातीर्थे स्वभावेन महत्तरे। तस्मिंस्तीर्थे प्रतिगृह्य कृताः सर्वे प्रतिग्रहाः॥

Verse 29

प्रतिग्रहनिवृत्तस्य यात्रादशगुणं फलम् । तेन दत्तानि दानानि यज्ञैर्देवाः सुतर्पिताः

प्रतिग्रहनिवृत्तस्य यात्रायाः फलमक्षयम्। दशगुणं भवेत् तस्य; तेन दत्तैश्च दानकैः। यज्ञैरिव सुराः सर्वे सुतर्पिता भवन्ति हि॥

Verse 30

येन क्षेत्रं समासाद्य निवृत्तिः परमा कृता । वस्तुलौल्याद्धि यः क्षेत्रे प्रतिग्रहरुचिस्तथा

येन क्षेत्रं समासाद्य निवृत्तिः परमा कृता। स परं श्रेय आप्नोति; वस्तुलौल्याद् यः पुनः। क्षेत्रे प्रतिग्रहरुचिं कुरुते स न शोभते॥

Verse 31

नैव तस्य परोलोको नायं लोको दुरात्मनः । अथ चेत्प्रतिगृह्णाति ब्राह्मणो वृत्तिदुर्बलः । दशांशमर्जिताद्दद्यादेवं तत्र न हीयते

दुरात्मनः तस्य नैव परलोको नायं लोकोऽपि शुभदः। अथ ब्राह्मणो वृत्तिदुर्बलः प्रतिगृह्णीयात्, तर्हि अर्जितात् दशांशं दद्यात्; एवं तत्र तीर्थे न हीयते।

Verse 32

विप्रवेषं समास्थाय शूद्रो भूत्वा प्रतिग्रहम् । तृणकाष्ठसमं वापि प्रतिगृह्य पतत्यधः

विप्रवेषं समास्थाय शूद्रः प्रतिग्रहं करोति चेत्। तृणकाष्ठसमं वापि प्रतिगृह्य स पतत्यधः॥

Verse 33

कुम्भीपाकादिकेष्वेवं महानरककोटिषु । यावदिंद्रसहस्राणि चतुर्द्दश वरानने

एवं कुम्भीपाकादिकेषु महानरककोटिषु। यावदिन्द्रसहस्राणि चतुर्दश, वरानने॥

Verse 34

तस्मान्नैव प्रतिग्राह्यं किमन्यैर्ब्राह्मणैरपि । द्विप्रकारस्य तीर्थस्य कृतस्याप्यकृतस्य च

तस्मान्नैव प्रतिग्राह्यं किमन्यैर्ब्राह्मणैरपि। द्विप्रकारस्य तीर्थस्य कृतस्याप्यकृतस्य च॥

Verse 35

स्वकीयभावसंयुक्तः संपूर्णं फलमश्नुते । लभते षोडशांशं स यः परान्नेन गच्छति

स्वकीयभावसंयुक्तः संपूर्णं फलमश्नुते। लभते षोडशांशं स यः परान्नेन गच्छति॥

Verse 36

अशक्तस्य तथांधस्य पंगोर्यायावरस्य च । विहितं कारणायानमच्छिद्रे ब्राह्मणे कुतः

अशक्तस्य तथा अन्धस्य पङ्गोः यायावरस्य च कारणसमाश्रितं यात्राविधानं विहितम्; निर्दोषे तु ब्राह्मणे तादृशस्याश्रयस्य कुतः कारणम्?

Verse 37

स्नानखादनपानैश्च वोढृभ्यस्तीर्थसेवकः । ददत्सकलमाप्नोति फलं तीर्थसमुद्भवम्

तीर्थे तीर्थसेवकः वोढृभ्यः स्नानं खादनं पानं च दत्त्वा तीर्थसमुद्भवं सकलं फलं सम्यगाप्नोति।

Verse 38

न षोडशांशं यत्नेन लब्धार्थं यदि यच्छति । पंचमांशमथो वापि दद्यात्तत्र द्विजातिषु

यत्नेन लब्धं द्रव्यं षोडशांशमपि यदि न यच्छति, तर्हि तत्र द्विजातिषु पञ्चमांशमथवा दद्यात्।

Verse 39

देवतानां गुरूणां च मातापित्रोश्च कामतः । पुण्यदः समवाप्नोति तदेवाष्टगुणं फलम्

देवताभ्यः गुरुभ्यश्च मातापित्रोश्च कामतः पुण्यं ददन् तदेव फलमष्टगुणं समवाप्नोति।

Verse 40

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । पुण्यं देयं तु सर्वत्र नापुण्यं दीयते क्वचित्

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्—एतानि पुण्यानि सर्वत्र देयानि; अपुण्यं तु क्वचिदपि न देयम्।

Verse 41

पितरं मातरं तीर्थे भ्रातरं सुहृदं गुरुम् । यमुद्दिश्य निमज्जेत द्वादशांशं लभेत सः

तीर्थे पितरं मातरं भ्रातरं सुहृदं गुरुम् वा यमुद्दिश्य निमज्जेत्, स पुरुषः तेषां पुण्यस्य द्वादशांशं लभते।

Verse 42

कुशैस्तु प्रतिमां कृत्वा तीर्थवारिषु मज्जयेत् । यमुद्दिश्य महादेवि अष्टभागं लभेत सः

महादेवि, कुशैः प्रतिमां कृत्वा तीर्थवारिषु तां मज्जयेत्; यमुद्दिश्य, स पुरुषः पुण्यस्य अष्टभागं लभते।

Verse 43

महादानानि ये विप्रा गृह्णन्ति ज्ञानदुर्बलाः । वृक्षास्ते द्विजरूपेण जायंते ब्रह्मराक्षसाः

ये विप्राः ज्ञानदुर्बलाः सन्तो महादानानि गृह्णन्ति, ते द्विजरूपेण वृक्षत्वेन जायन्ते ब्रह्मराक्षसाः।

Verse 44

न वेदबलमाश्रित्य प्रतिग्रहरुचिर्भवेत् । अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा दहते कर्म नेतरत्

न वेदबलमाश्रित्य प्रतिग्रहे रुचिर्भवेत्; अज्ञानात् प्रमादात् वा तादृशं कर्म कर्म दहति, नान्यत्।

Verse 45

चितिकाष्ठं तु वै स्पृष्ट्वा यज्ञयूपं तथैव च । वेदविक्रयिणं स्पृष्ट्वा स्नानमेव विधीयते

चितिकाष्ठं स्पृष्ट्वा यज्ञयूपं तथैव च, वेदविक्रयिणं स्पृष्ट्वा च—स्नानमेव विधीयते।

Verse 46

आदेशं पठते यस्तु आदेशं तु ददाति यः । द्वावेतौ पापकर्माणौ पातालतलवासिनौ

आदेशं यः पठति, यश्चादेशं ददाति—एतौ द्वावपि पापकर्मिणौ; पातालतलवासिनौ भवतः।

Verse 47

आदेशं पठते यस्तु संजिघृक्षुः प्रतिग्रहम् । तीर्थे चैव विशेषेण ब्रह्मघ्नः सैव नेतरः । स्थितो वै नृपतेर्द्वारि न कुर्याद्वेदविक्रयम्

आदेशं यः पठति प्रतिग्रहं संजिघृक्षुः—तीर्थे विशेषेण—स ब्रह्मघ्न इव; स नेतरः। नृपतेर्द्वारि स्थितोऽपि वेदविक्रयं न कुर्यात्।

Verse 48

हत्वा गावो वरं मांसं भक्षयीत द्विजाधमः । वरं जीवन्समं मत्स्यैर्न कुर्याद्वेदविक्रयम् । ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति

द्विजाधमः गावो हत्वा मांसं भक्षयेदिति वरम्; मत्स्यैः समं जीवेदिति वरम्; वेदविक्रयं तु न कुर्यात्। अस्मात् पापात् ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति।

Verse 49

वरं कुर्याच्च तद्देवि न कुर्याद्वेदविकयम् । तीर्थे चैव विशेषेण महाक्षेत्रे तथैव च

वरं तदन्यत् कुर्याद् देवि; वेदविक्रयं तु न कुर्यात्—तीर्थे विशेषेण, महाक्षेत्रे तथैव च।

Verse 50

दीयमानं तु वै दानं यस्त्यजेत्तीर्थसेवकः । तीर्थं करोति तीर्थं च स पुनाति च पूर्वजान्

दीयमानं दानं यस्त्यजति तीर्थसेवकः, स तीर्थं तीर्थं करोति; स च पूर्वजान् अपि पुनाति।

Verse 51

यदन्यत्र कृतं पापं तीर्थे तद्याति लाघवम् । न तीर्थकृतमन्यत्र क्वचिदेव व्यपोहति

यदन्यत्र कृतं पापं तीर्थागमनेन लघुतां याति; किंतु तीर्थे कृतं पापं क्वचिदपि न व्यपोह्यते।

Verse 52

तैलपात्रमिवात्मानं यो रक्षेत्तीर्थसेवकः । स तीर्थफलमस्कन्नं विप्रः प्राप्नोति संयतः

तैलपात्रमिवात्मानं यो रक्षेत् तीर्थसेवकः, स संयतो विप्रः तीर्थफलमस्कन्नं निश्चयेन प्राप्नोति।

Verse 53

यस्ययस्यात्ति पक्वान्नमल्पं वा यदि वा बहु । तीर्थगस्तस्य तस्यार्धं स्नातस्य विनियच्छति

यः कश्चित् तीर्थगतः पक्वान्नमल्पं वा बहु वा भुङ्क्ते, स स्नात्वा तस्यार्धं भागं विनियच्छेत् (निवेदयेत्)।

Verse 54

यो न क्लिष्टोपि भिक्षेत ब्राह्मण स्तीर्थसेवकः । सत्यवादी समाधिस्थः स तीर्थस्योपकारकः

यो न क्लिष्टोऽपि भिक्षेत् ब्राह्मणस्तीर्थसेवकः, सत्यवादी समाधिस्थः, स तीर्थस्योपकारकः।

Verse 55

कृते युगे पुष्कराणि त्रेतायां नैमिषं तथा । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं प्राभासिकं कलौयुगे

कृते युगे पुष्कराणि, त्रेतायां नैमिषं तथा; द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं, कलौ युगे प्राभासिकं परम्।

Verse 56

तिष्ठेद्युगसहस्रंतुपादेनैकेन यः पुमान् । प्रभासयात्रामेको वा समं भवति वा न वा

यः पुमान् युगसहस्रं पादेनैकेन तिष्ठेत्, तस्य तपोऽपि प्रभासयात्रायाः समं भवति वा न वा—इति; प्रभासयात्रा तु अतुलमहिमा।

Verse 57

एतत्क्षेत्रं समागत्य मध्यभागे वरानने । यानानि तु परित्यज्य भाव्यं पादचरैर्नरैः

वरानने, एतत् पुण्यक्षेत्रं समागत्य मध्यभागं प्राप्य, यानानि परित्यज्य नरैः पादचरैरेव गन्तव्यम्।

Verse 58

लुठित्वा लोठनीं तत्र लुठिता यत्र देवताः । ततो नृत्यन्हसन्गायन्भूत्वा कार्पटिका कृतिः । गच्छेत्सोमेश्वरं देवं दृष्ट्वा चादौ कपर्द्दिनम्

तत्र लोठनीं भूमिं लुठित्वा—यत्र देवताः अपि लुठिताः—ततः नृत्यन् हसन् गायन्, कार्पटिकवेषं कृत्वा, आदौ कपर्द्दिनं दृष्ट्वा, सोमेश्वरं देवं गच्छेत्।

Verse 59

ईदृशं पुरुषं दृष्ट्वा स्थितं सोमेश्वरोन्मुखम् । नित्यं तुष्यंति पितरो गर्जंति च पिता महाः

ईदृशं पुरुषं दृष्ट्वा सोमेश्वरोन्मुखं स्थितम्, पितरः नित्यं तुष्यन्ति, पितामहाश्च गर्जन्ति हर्षात्।

Verse 60

अस्माकं वंशजो देवं प्रस्थितस्तारणाय नः । गत्वा सोमेश्वरं देवि कुर्याद्वपनमादितः

‘अस्माकं वंशजो देवमभिगच्छति नः तारणाय’ इति; देवि, सोमेश्वरं गत्वा स आदितो वपनं कुर्यात्।

Verse 61

तीर्थोपवासः कर्त्तव्यो यथावद्वै निबोध मे । नास्ति गंगासमं तीर्थं नास्ति क्रतुसमा गतिः

तीर्थे यथावदुपवासविधिं मे शृणु। गङ्गासमं तीर्थं नास्ति, क्रतुसमा च गतिः नास्ति॥

Verse 62

गायत्रीसदृशं जाप्यं होमो व्याहृतिभिः समः । अंतर्जले तथा नास्ति पापघ्नमघमर्षणात्

गायत्रीसदृशं जप्यं नास्ति, व्याहृतिभिः समो होमो नास्ति। अन्तर्जलेऽपि अघमर्षणात् परं पापघ्नं न विद्यते॥

Verse 63

अहिंसासदृशं पुण्यं दानात्संचयनं परम् । तपश्चानशनान्नास्ति तथा तीर्थनिषेवणात्

अहिंसासदृशं पुण्यं नास्ति, दानात् परं संचयनं नास्ति। अनशनात् परं तपो नास्ति, तथा तीर्थनिषेवणात् परं न किञ्चन॥

Verse 64

तीर्थोपवासाद्देवेशि अधिकं नास्ति किञ्चन । पापानां चोपशमनं सतामीप्सितकारकम्

देवेशि, तीर्थोपवासात् अधिकं किञ्चन नास्ति। तत् पापानां उपशमनं करोति, सतामीप्सितं च साधयति॥

Verse 65

उपवासो विनिर्द्दिष्टो विशेषाद्देवताश्रये । ब्राह्मणस्य त्वनशनं तपः परमिहोच्यते

उपवासो विशेषतः देवताश्रये विनिर्दिष्टः। ब्राह्मणस्य तु अनशनं तपः परममिहोच्यते॥

Verse 66

षष्ठकालाशनं शूद्रे तपः प्रोक्तं परं बुधैः । वर्णसंकरजातानां दिनमेकं प्रकीर्तितम्

शूद्रस्य षष्ठकालेकभोजनं परं तप इति बुधैः प्रोक्तम्। वर्णसंकरजातानां तु दिनमेकं उपवासविधिः प्रकीर्तितः।

Verse 67

षष्ठकालात्परं शूद्रस्तपः कुर्याद्यथा क्वचित् । राष्ट्रहानिस्तदा ज्ञेया राज्ञश्चोपद्रवो महान्

षष्ठकालात्परं शूद्रो यदा कदाचित् तपः कुर्यात्, तदा राष्ट्रहानिः ज्ञेया, राज्ञश्च महानुपद्रवः।

Verse 68

शूद्रस्तु षष्ठकालाशी यथाशक्त्या तपश्चरेत् । न दर्भानुद्धरेच्छूद्रो न पिबेत्कापिलं पयः

शूद्रस्तु षष्ठकालाशी यथाशक्त्या तपश्चरेत्। न दर्भानुद्धरेच्छूद्रो न पिबेत्कापिलं पयः।

Verse 69

मध्यपत्रे न भुञ्जीत ब्रह्मवृक्षस्य भामिनि । नोच्चरेत्प्रणवं मंत्रं पुरोडाशं न भक्षयेत्

भामिनि, ब्रह्मवृक्षस्य मध्यपत्रे न भुञ्जीत। प्रणवमन्त्रं नोच्चरेत्, पुरोडाशं न भक्षयेत्।

Verse 70

न शिखां नोपवीतं च नोच्च रेत्संस्कृतां गिरम् । न पठेद्वेदवचनं त्रैरात्रं न हि सेवयेत्

न शिखां धारयेत्, नोपवीतं च; न संस्कृतां गिरं नोच्चरेत्। न वेदवचनं पठेत्, न त्रैरात्रं हि सेवयेत्।

Verse 71

नमस्कारेण शूद्रस्य क्रियासिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् । निषिद्धाचरणं कुर्वन्पितृभिः सह मज्जति

शूद्रस्य नमस्कारेण क्रियासिद्धिर्ध्रुवा भवति; निषिद्धाचारं कुर्वन् स पितृभिः सह अधो मज्जति।

Verse 72

येनैकादशसंख्यानि यंत्रितानींद्रियाणि वै । स तीर्थफलमाप्नोति नरोऽन्यः क्लेशभाग्भवेत्

येनैकादशेन्द्रियाणि यथार्थं संयतानि, स एव तीर्थफलं प्राप्नोति; अन्यो नरः केवलं क्लेशभाग् भवति।

Verse 73

यच्च तीर्थे पितृश्राद्धं स्नानं तत्र समाचरेत् । हितकारी च भूतेभ्यः सोऽश्नीयात्तीर्थजं फलम्

यः तीर्थे पितृश्राद्धं कृत्वा तत्र विधिवत् स्नानं समाचरेत्, भूतहितकारी च सन्, स तीर्थजं फलं भुङ्क्ते।

Verse 74

धर्मध्वजी सदा लुब्धः परदाररतो हि यः । करोति तीर्थगमनं स नरः पातकी भवेत्

धर्मध्वजी सदा लुब्धः परदाररतो यः; स तीर्थगमनं कृत्वापि नरः पातकी एव भवति।

Verse 75

एवं ज्ञात्वा महादेवि यात्रां कुर्याद्यथाविधि । तीर्थोपवासं कृत्वादौ श्रद्धायुक्तो दृढव्रतः

एवं ज्ञात्वा महादेवि, यात्रां यथाविधि कुर्यात्; आदौ तीर्थोपवासं कृत्वा श्रद्धायुक्तो दृढव्रतः।

Verse 76

भोजनं नैव कुर्वीत यदी च्छेद्धितमात्मनः । परान्नं नैव भुञ्जीत तद्दिने ब्राह्मणः क्वचित्

भोजनं नैव कुर्वीत स्वहितेच्छुर्यदा नरः। परान्नं नैव भुञ्जीत तद्दिने ब्राह्मणः क्वचित्॥

Verse 77

हस्त्यश्वरथयानानि भूमिगोकांचनादिकम् । सर्वं तत्परिगृह्णीयाद्भोजनं न समाचरेत्

हस्त्यश्वरथयानानि भूमिगोकाञ्चनादिकम्। सर्वं तत्परिगृह्णीयाद्भोजनं न समाचरेत्॥

Verse 78

आमाच्छतगुणं पुण्यं भुञ्जतो ददतोऽपि वा । तीर्थोपवासं कुर्वीत तस्मात्तत्र वरानने

आमाच्छतगुणं पुण्यं भुञ्जतो ददतोऽपि वा। तीर्थोपवासं कुर्वीत तस्मात्तत्र वरानने॥

Verse 79

व्रती च तीर्थयात्री च विधवा च विशेषतः । परान्नभोजने देवि यस्यान्नं तस्य तत्फलम्

व्रती च तीर्थयात्री च विधवा च विशेषतः। परान्नभोजने देवि यस्यान्नं तस्य तत्फलम्॥

Verse 80

विधवा चैव या नारी तस्या यात्राविधिं ब्रुवे । कुंकुमं चन्दनं चैव तांबूलं च स्रजस्तथा

विधवा चैव या नारी तस्या यात्राविधिं ब्रुवे। कुङ्कुमं चन्दनं चैव ताम्बूलं च स्रजस्तथा॥

Verse 81

रक्तवस्त्राणि सर्वाणि शय्या प्रास्तरणानि च । अशिष्टैः सह संभाषो द्विवारं भोजनं तथा

रक्तवस्त्राणि सर्वाणि शय्याः प्रास्तरणानि च । अशिष्टैः सह संभाषं द्विवारं भोजनं तथा वर्जयेत् ॥

Verse 82

पुंसां प्रदर्शनं चैव हास्यं तमसि वर्जयेत् । सशब्दोपानहौ चैव नृत्यं गतिं च वर्जयेत्

पुंसां प्रदर्शनं चैव हास्यं तमसि वर्जयेत् । सशब्दोपानहौ चैव नृत्यं गतिं च वर्जयेत् ॥

Verse 83

धारणं चैव केशानामंजनं च विलेपनम् । असतीजनसंसर्गं पांडित्यं च परित्यजेत्

धारणं चैव केशानामंजनं च विलेपनम् । असतीजनसंसर्गं पाण्डित्यं च परित्यजेत् ॥

Verse 84

नित्यं स्नानं च कुर्वीत श्वेतवस्त्राणि धारयेत् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विशेषतः

नित्यं स्नानं च कुर्वीत श्वेतवस्त्राणि धारयेत् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विशेषतः ॥

Verse 86

देव्युवाच । तपांसि कानि कथ्यन्ते क्षेत्रे प्राभा सिके नरैः । कानि दानानि दीयन्ते केषु तीर्थेषु वा कथम्

देव्युवाच— प्राभासिके क्षेत्रे नरैः कानि तपांसि कथ्यन्ते? कानि दानानि दीयन्ते? केषु तीर्थेषु वा कथं?

Verse 87

ईश्वर उवाच । तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमिष्यते । द्वापरे यजनं धन्यं दानमेकं कलौ युगे

ईश्वर उवाच—कृतयुगे तपः परं श्रेष्ठं; त्रेतायां ज्ञानं विधीयते; द्वापरे यजनं धन्यं; कलियुगे तु दानमेवैकं परमं साधनम्।

Verse 88

तपस्तप्यन्ति मुनयः कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् । गत्वा प्राभासिकं क्षेत्रं लोकाश्चान्ये कृते युगे

कृतयुगे मुनयः कृच्छ्रचान्द्रायणादिकं तपस्तप्यन्ति; अन्ये लोकाश्च प्राभासिकं क्षेत्रं गत्वा तादृशं तपः समाचरन्ति।

Verse 89

कलौ दानानि दीयन्ते ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य तपसां प्राप्यते फलम्

कलियुगे ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि दानानि दीयन्ते; प्रभासक्षेत्रमासाद्य तपसां फलमवाप्यते।

Verse 90

तुलापुरुषब्रह्माण्डपृथिवीकल्पपादपाः । हिरण्य कामधेनुश्च गजवाजिरथास्तथा

तुलापुरुष-ब्रह्माण्ड-पृथिवी-कल्पपादपाः; हिरण्यमयी कामधेनुश्च, तथा गज-वाजि-रथाश्च—एते महादानप्रकाराः।

Verse 91

रत्नधेनुहिरण्याश्वसप्तसागर एव च । महाभूतघटो विश्वचक्रकल्पलताभिधः

रत्नधेनु-हिरण्याश्व-सप्तसागर इति च; महाभूतघटः, विश्वचक्रः, कल्पलता इत्यभिधाः—एतेऽपि महादानविशेषाः।

Verse 92

प्रभासे नृपतिर्दद्या न्महादानानि षोडश । धान्यरत्नगुडस्वर्णतिलकार्पासशर्कराः

प्रभासे नृपतिः षोडश महादानानि दद्यात्—धान्यं रत्नं गुडं स्वर्णं तिलं कार्पासं शर्करां च।

Verse 93

सर्पिर्लवणरूप्याख्या दशैते पर्वताः स्मृताः । गुडाज्यदधिमध्वंबुसलिल क्षीरशर्कराः । रत्नाख्याश्च स्वरूपेण दशैता धेनवो मताः

सर्पिः-लवण-रूप्यादिनाम्ना दश पर्वताः स्मृताः; गुडाज्यदधिमध्वम्बु-स्वच्छसलिल-क्षीर-शर्करादिरूपेण च दश धेनवो रत्नधेनवः मताः।

Verse 94

तेषामेकतमं दानं तीर्थेतीर्थे पृथक्पृथक् । प्रदेयान्येकवारं वा सरस्वत्यब्धि संगमे

तेषां दानानामेकतमं तीर्थे तीर्थे पृथक् पृथक् प्रदेयम्; अथवा सरस्वत्यब्धिसङ्गमे सर्वाण्येकवारं दद्यात्।

Verse 95

तांबूलं मधु मांसं च सुरापानसमं विदुः । एतेषां वर्ज्जनाद्देवि सम्यग्यात्राफलं लभेत्

ताम्बूलं मधु मांसं च सुरापानसमं विदुः; एतेषां वर्जनाद् देवि सम्यग्यात्राफलं लभेत्।

Verse 96

यत्र तीर्थे लभेल्लिंगं तीर्थं च विमलोदकम् । तत्राग्निकार्यं कृत्वादौ विशिष्टं दानमिष्यते

यत्र तीर्थे लभेल्लिङ्गं तीर्थं च विमलोदकम्, तत्रादौ अग्निकार्यं कृत्वा विशिष्टं दानमिष्यते।

Verse 97

तर्पणं पितृदेवानां श्राद्धं दानं सदक्षिणम् । तीर्थेतीर्थे च गोदानं नियतः प्रकृतो विधिः

पितृदेवानां तर्पणं कुर्यात्, श्राद्धं दानं च सदक्षिणं विधाय; तीर्थे तीर्थे च गोदानं नियतः प्रकृतो विधिरिति।

Verse 98

विशिष्टख्यातलिंगेषु वृषदानं विधीयते । स्नानं विलेपनं पूजां देवतानां समाचरेत्

विशिष्टख्यातलिङ्गेषु वृषदानं विधीयते; देवतानां स्नानं विलेपनं पूजां च समाचरेत्।

Verse 99

जगतीं चार्चयेद्भक्त्या तथा चैवोपलेपयेत् । प्रासादं धवलं सौधं कारयेज्जीर्णमुद्धरेत्

जगतीं भक्त्या चार्चयेत् तथा चैवोपलेपयेत्; प्रासादं धवलं सौधं कारयेत् जीर्णमुद्धरेत्।

Verse 100

पुष्पवाटीं स्नानकूपं निर्मलं कारयेद्व्रती । ब्राह्मणानां भूरिदानं देवपूजाकराय च

व्रती पुष्पवाटीं स्नानकूपं च निर्मलं कारयेत्; ब्राह्मणानां भूरिदानं देवपूजाकराय च दद्यात्।

Verse 101

सर्वत्र देवयात्रायां विधिरेष प्रवर्त्तते । तीर्थमभ्युद्धरेज्जीर्णं मार्जयेत्कथयेत्फलम्

सर्वत्र देवयात्रायां विधिरेष प्रवर्तते; तीर्थं जीर्णमभ्युद्धरेत्, मार्जयेत्, फलम् अपि कथयेत्।

Verse 102

प्रसिद्धे च महादानं मध्यमे चैव मध्यमम् । गोदानं सर्वतीर्थेषु सुवर्णमथ निष्क्रयः । हिरण्यदानं सर्वेषां दानानामेव निष्कृतिः

प्रसिद्धे तीर्थे महादानं कर्तव्यं, मध्यमे तु मध्यमदानम्। सर्वतीर्थेषु गोदानं प्रशस्यते, सुवर्णं च निष्क्रयः। हिरण्यदानं सर्वदानानां निष्कृतिः परिपूरणं च निगद्यते।

Verse 103

एवं कृत्वा नरो भक्त्या लभते जन्मनः फलम् । तीर्थेषु दानं वक्ष्यामि येषु यद्दीयते तिथौ

एवं भक्त्या कृत्वा नरो जन्मनः फलम् अवाप्नोति। अधुना तीर्थेषु दानविधानं वक्ष्यामि—येषु यत् तिथौ दातव्यम्।

Verse 104

प्रभासे प्रतिपद्दानं दातव्यं कांचनं शुभम् । द्वितीयायां तथा वस्त्रं तृतीयायां च मेदिनीम्

प्रभासे प्रतिपदि शुभं काञ्चनं दातव्यम्। द्वितीयायां तथा वस्त्रं, तृतीयायां च मेदिनीं दद्यात्।

Verse 105

चतुर्थ्यां दापयेद्धान्यं पंचम्यां कपिलां तथा । षष्ठ्यामश्वं च सप्तम्यां महिषीं तत्र दापयेत्

चतुर्थ्यां धान्यं दापयेत्, पञ्चम्यां कपिलां तथा। षष्ठ्यां अश्वं, सप्तम्यां तत्र महिषीं दापयेत्।

Verse 106

अष्टम्यां वृषभं दत्त्वा नीलं लक्षणसंयुतम् । नवम्यां तु गृहं दद्याच्चक्रं शंखं गदां तथा

अष्टम्यां नीलं लक्षणसंयुतं वृषभं दत्त्वा पुण्यम् अवाप्नुयात्। नवम्यां तु गृहं दद्यात्, चक्रं शङ्खं गदां तथा।

Verse 107

दशम्यां सर्वगंधांश्च एकादश्यां च मौक्तिकम् । द्वादश्यां सुव्रतेन्नाद्यं प्रवालं विधिवत्तथा

दशम्यां सर्वगन्धान् समर्पयेत्, एकादश्यां मौक्तिकानि; द्वादश्यां तु सुव्रती विधिवत् प्रवालादीनि नियतानि दानानि दद्यात्।

Verse 108

स्त्रियो देयास्त्रयोदश्यां भूतायां ज्ञानदो भवेत् । अमावास्यामनुप्राप्य सर्वदानानि दापयेत्

त्रयोदश्यां भूतायां स्त्रियो देयाः; तत् ज्ञानप्रदं भवेत्। अमावास्यां समनुप्राप्य सर्वदानानि दापयेत्।

Verse 109

एवं दानं प्रदत्त्वा तु दश कृत्वः फलं लभेत्

एवं विधिना दानं प्रदत्त्वा तु दशकृत्वः फलं लभेत्।

Verse 110

देव्युवाच । भक्तिदानविहीना ये प्रभासं क्षेत्रमागताः । स्नानमन्त्रविहीनाश्च वद तेषां तु किं फलम्

देव्युवाच—भक्तिदानविहीना ये प्रभासक्षेत्रमागताः, स्नानमन्त्रविहीनाश्च; वद तेषां तु किं फलम्?

Verse 111

ईश्वर उवाच । सधना निर्द्धना वापि समंत्रा मंत्रवर्जिताः । प्रभासे निधनं प्राप्ताः सर्वे यांति शिवालयम्

ईश्वर उवाच—सधना निर्द्धना वापि, समन्त्राः मन्त्रवर्जिताः; प्रभासे निधनं प्राप्ताः सर्वे यान्ति शिवालयम्।

Verse 112

ये मंत्रहीनाः पुरुषा धर्महीनाश्च ये मृताः । तेषामेकं विमानं तु ददामि सुमहत्प्रिये

ये मन्त्रहीनाः पुरुषा धर्महीनाश्च ये मृताः । तेषामेकं विमानं तु ददामि सुमहत्प्रिये ॥

Verse 113

स्नानदानानुरूप्येण प्राप्नुवंति परं पदम् । केचित्स्नानप्रभावेन केचिद्दानेन मानवाः

स्नानदानानुरूप्येण प्राप्नुवन्ति परं पदम् । केचित्स्नानप्रभावेन केचिद्दानेन मानवाः ॥

Verse 114

केचिल्लिंगप्रणामेन केचिल्लिंगार्च्चनेन च । केचिद्ध्यानप्रभावेन केचिद्योगप्रभावतः

केचिल्लिङ्गप्रणामेन केचिल्लिङ्गार्चनेन च । केचिद्ध्यानप्रभावेन केचिद्योगप्रभावतः ॥

Verse 115

केचिन्मं त्रस्य जाप्येन केचिच्च तपसा शुभे । तीर्थे संन्यसनैः केचित्केचिद्भक्त्यनुसारतः

केचिन्मन्त्रस्य जाप्येन केचिच्च तपसा शुभे । तीर्थे संन्यसनैः केचित्केचिद्भक्त्यनुसारतः ॥

Verse 116

एते चान्ये च बहव उत्तमाधममध्यमाः । सर्वे शिवपुरं यांति विमानैः सूर्यसंनिभैः

एते चान्ये च बहव उत्तमाधममध्यमाः । सर्वे शिवपुरं यान्ति विमानैः सूर्यसंनिभैः ॥

Verse 117

त्रिशूलांकितहस्ताश्च सर्वे च वृषवाहनाः । दिव्याप्सरोगणाकीर्णाः क्रीडंते मत्प्रभावतः

त्रिशूलचिह्नितहस्ताः सर्वे वृषवाहनाः। दिव्याप्सरोगणैः कीर्णाः क्रीडन्ते मत्प्रभावतः॥

Verse 118

एवं भक्त्यनुसारेण ददामि फलमव्ययम् । अलेपकं प्रभासं तु धर्माधर्मैर्न लिप्यते

एवं भक्त्यनुसारेण ददामि फलमव्ययम्। अलेपकं प्रभासं तु धर्माधर्मैर्न लिप्यते॥

Verse 119

धर्मं चरंत्यधर्मं वा शिवं यांति न संशयः

धर्मं चरन्त्यधर्मं वा शिवं यान्ति न संशयः॥

Verse 120

जन्मप्रभृति यो देवि नरो नेत्रविवर्जितः । मम क्षेत्रे मृतः सोऽपि रुद्रलोके महीयते

जन्मप्रभृति यो देवि नरो नेत्रविवर्जितः। मम क्षेत्रे मृतः सोऽपि रुद्रलोके महीयते॥

Verse 121

जन्मप्रभृति यो देवि श्रवणाभ्यां विवर्जितः । प्रभासे निधनं प्राप्तः स भवेन्मत्परिग्रहः

जन्मप्रभृति यो देवि श्रवणाभ्यां विवर्जितः। प्रभासे निधनं प्राप्तः स भवेन्मत्परिग्रहः॥

Verse 122

अथातः संप्रवक्ष्यामि तीर्थानां स्पर्शने विधिम् । मन्त्रेण मंत्रितं तीर्थं भवेत्संनिहितं तथा

अथातः तीर्थानां स्पर्शने विधिं संप्रवक्ष्यामि। मन्त्रेण मंत्रितं तीर्थं तत्रैव संनिहितं भवति॥

Verse 123

प्रथमं चालभेत्तीर्थं प्रणवेन जलं शुचि । अवगाह्य ततः स्नायादध्यात्ममन्त्रयोगतः

प्रथमं प्रणवेन शुचिजलं गृहीत्वा तीर्थमालभेत्। ततः अवगाह्य अध्यात्ममन्त्रयोगतः स्नायात्॥

Verse 124

ओंनमो देवदेवाय शितिकण्ठाय दंडिने । रुद्राय वामहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः

ॐ नमो देवदेवाय शितिकण्ठाय दण्डिने। रुद्राय वामहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः॥

Verse 125

सरस्वती च सावित्री वेदमाता विभावरी । संनिधानं कुरुष्वात्र तीर्थे पाप प्रणाशिनि । सर्वेषामेव तीर्थानां मंत्र एष उदाहृतः

सरस्वती सावित्री च वेदमाता विभावरी। अत्र तीर्थे पापनाशिनि संनिधानं कुरुष्व; सर्वतीर्थेषु मन्त्र एष उदाहृतः॥

Verse 126

इत्युच्चार्य नमस्कृत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि । उपवासं ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि सुव्रते

इत्युच्चार्य नमस्कृत्वा यथाविधि स्नानं कुर्यात्। ततः तस्मिन्नहनि सुव्रते उपवासं कुर्यात्॥

Verse 127

सा तिथिर्वर्षमेकं तु उपोष्या भक्तितत्परैः

सा तिथिर्वर्षमेकं तु भक्तितत्परैः उपोष्यैव समाचरेत्।

Verse 128

देव्युवाच । कस्मिंस्तीर्थे नरैः पूर्वं प्रभासक्षेत्रमागतैः । स्नानं कार्यं महादेवि तन्मे विस्तरतो वद

देव्युवाच— प्रभासक्षेत्रमागतैर्नरैः पूर्वं कस्मिंस्तीर्थे स्नानं कार्यं, महादेवि? तन्मे विस्तरतो वद।

Verse 129

ईश्वर उवाच । हंत ते संप्रवक्ष्यामि आद्यं तीर्थं महाप्रभम् । पूर्वं यत्र नरैः स्नानं क्रियते तच्छृषुष्व मे

ईश्वर उवाच— हन्त ते संप्रवक्ष्यामि आद्यं तीर्थं महाप्रभम्। यत्र पूर्वं नरैः स्नानं क्रियते, तच्छृणुष्व मे।