Adhyaya 13

Verse 1

देव्युवाच । यदा भ्रमिस्थः सविता तक्षितः क्षुरधारया । श्वशुरेण महादेव जामाता प्रीतिपूर्वकम्

देव्युवाच—यदा भ्रमिस्थे स्थितः सविता श्वशुरेण महादेव जामाता प्रीतिपूर्वकं क्षुरधारया तक्षितः।

Verse 2

तत्तेजः शातितं भूरि प्रभासे यत्पपात वै । तदभूत्किं तदा देव प्रभासात्कथयस्व मे

तत्तेजः शातितं भूरि यत् प्रभासे पपात वै। तदभूत् किं तदा देव? प्रभासात् कथयस्व मे॥

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ईश्वर उवाच—शृणु देवि, प्रवक्ष्यामि सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम्। यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः॥

Verse 4

देहावतारो देवस्य प्रभासेऽर्कस्थलस्य च । पुराणाख्यानमाचक्षे तव देवि यशस्विनि

देहावतारो देवस्य प्रभासेऽर्कस्थलस्य च। पुराणाख्यानमाचक्षे तव देवि यशस्विनि॥

Verse 5

शाकद्वीपे महादेवि भ्रमिस्थस्य तदा रवेः । वर्षाणां तु शतं साग्रं तक्ष्यमाणे विभावसौ

शाकद्वीपे महादेवि भ्रमिस्थस्य तदा रवेः। वर्षाणां तु शतं साग्रं तक्ष्यमाणे विभावसौ॥

Verse 6

यदाद्य भागजं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । पतितं तत्र तत्तेजः स्थलाकारं व्यजायत

यदाद्यं भागजं तेजः प्रिये प्रभासेऽपतत् । तत्र पतितं तत्तेजः स्थलाकारं व्यजायत ॥

Verse 7

जांबूनदमयं देवि तत्पूर्वमभवत्क्षितौ । तिष्यमाहात्म्ययोगेन शैलीभूतं च सांप्रतम्

जाम्बूनदमयं देवि तत्पूर्वमभवत्क्षितौ । तिष्य-माहात्म्ययोगेन शैलीभूतं च सांप्रतम् ॥

Verse 8

तत्र चार्कमयं रूपं कृत्वा देवो दिवाकरः । उत्पन्नः सर्वभूतानां हिताय धरणीतले

तत्रार्कमयं रूपं कृत्वा देवो दिवाकरः । उत्पन्नः सर्वभूतानां हिताय धरणीतले ॥

Verse 9

हिरण्यगर्भनामेति कृते सूर्येति कीर्तितम् । त्रेतायां सवितानाम द्वापरे भास्करः स्मृतः

हिरण्यगर्भनामेति कृते सूर्येति कीर्तितम् । त्रेतायां सवितानाम द्वापरे भास्करः स्मृतः ॥

Verse 10

कलौ चार्कस्थलोनाम त्रिषु लोकेषु कीर्तितः । अवतीर्णमिदं देवि स्वयमेव प्रतिष्ठितम्

कलौ चार्कस्थलोनाम त्रिषु लोकेषु कीर्तितः । अवतीर्णमिदं देवि स्वयमेव प्रतिष्ठितम् ॥

Verse 11

यदा स्वारोचिषो देवि द्वितीयोऽभून्मनुः पुरा । तस्मिन्कालेऽवतीर्णोऽसौ देवस्तत्र दिवाकरः

देवि, पुरा यदा स्वारोचिषो नाम द्वितीयो मनुः राज्यं चकार, तस्मिन्नेव काले दिवाकरदेवोऽपि तत्रावततार।

Verse 12

भक्तिमुक्ति प्रदो देवि व्याधिदुःखविनाशकृत् । तस्य तेजोद्भवैर्व्याप्तं रेणुभिः पञ्चयोजनम्

देवि, स भक्तिं मुक्तिं च प्रददाति, व्याधिदुःखयोर्विनाशकृच्च; तस्य तेजस उद्भवैः रेणुभिः पञ्चयोजनं क्षेत्रं व्याप्तम्।

Verse 13

दक्षिणोत्तरतो देवि पञ्चपूर्वापरेण तु । उत्तरेण समुद्रस्य यावन्माहेश्वरी नदी

देवि, दक्षिणोत्तरतो पञ्चयोजनं, तथा पूर्वापरेणापि पञ्च; उत्तरेण तु समुद्रादारभ्य यावन्माहेश्वरी नदी तावत्।

Verse 14

न्यंकुमत्याश्चापरतो यावदेव कृतस्मरम् । एतद्व्याप्तं महादेवि तत्तेजोरेणुभिः शुभैः

महादेवि, न्यङ्कुमत्याः पश्चिमतो यावत् कृतस्मरं, एतत्सर्वं तस्य शुभैस्तेजोरेणुभिर्व्याप्तम्।

Verse 15

तस्य सूक्ष्मा प्रभा या तु आदितेजोविनिःसृता । तया व्याप्तं महादेवि यावद्द्वादशयोजनम्

महादेवि, या सूक्ष्मा प्रभा आदित्यतेजसो विनिःसृता, तया द्वादशयोजनपर्यन्तं क्षेत्रं व्याप्तम्।

Verse 16

उत्तरे भास्करसुता दक्षिणे सरितां पतिः । पूर्वपश्चिमतो देवि रुक्मिणीद्वितयं स्मृतम्

उत्तरे भास्करसुता, दक्षिणे सरितां पतिः; पूर्वपश्चिमयोर्देवि रुक्मिणीद्वितयं स्मृतं सीमास्वरूपम्।

Verse 17

एतस्मिन्नन्तरे देवि सौरं तेजः प्रसर्प्पितम् । तेन पावित्र्यमानीतं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्

एतस्मिन्नन्तरे देवि सौरं तेजः प्रससार; तेन तेजसा पावित्र्यमानीतं क्षेत्रं द्वादशयोजनविस्तारम्।

Verse 18

तस्य मध्यस्य यन्मध्यं तद्गृहं मम सुन्दरि । तेजोमण्डलमध्यस्थं मम स्थानं महेश्वरि

तस्य मध्यस्य यन्मध्यं तत्र मम गृहम्, सुन्दरि; तेजोमण्डलमध्यस्थं मम स्थानं, महेश्वरि।

Verse 19

चक्षुर्मंडलमध्ये तु यथा देवि कनीनिका । पूर्वपश्चिमतो देवि गोमुखादाऽश्वमेधिकम्

चक्षुर्मण्डलमध्ये यथा देवि कनीनिका, तथा देवि पूर्वपश्चिमयोः गोमुखाद् अश्वमेधिकं यावत् विस्तारः।

Verse 20

दक्षिणोत्तरतो देवि समुद्रात्कौरवेश्वरीम् । एतस्मिन्नंतरे क्षेत्रे क्षेत्रज्ञोऽहं वरानने

दक्षिणोत्तरयोर्देवि समुद्रात् कौरवेश्वरीं यावत्; एतस्मिन्नन्तरे क्षेत्रे क्षेत्रज्ञोऽहं वरानने।

Verse 21

यस्मादर्कस्य तेजोभिर्भासितं मम तद्गृहम् । तस्मात्प्रभासनामेति कल्पेऽस्मिन्प्रथितं प्रिये

यस्मादर्कस्य तेजोभिर्भासितं मम तद्गृहम् । तस्मात्प्रभासनामेति कल्पेऽस्मिन्प्रथितं प्रिये ॥

Verse 22

तत्र पश्यति यः सूर्यमर्क्करूपं नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते

तत्र पश्यति यः सूर्यमर्क्करूपं नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते ॥

Verse 23

स स्नातः सर्वतीर्थेषु तेन चेष्टं महामखैः । सर्वदानानि दत्तानि पूर्वजास्तेन तोषिताः

स स्नातः सर्वतीर्थेषु तेन चेष्टं महामखैः । सर्वदानानि दत्तानि पूर्वजास्तेन तोषिताः ॥

Verse 24

अर्करूपी यतः सूर्यस्तत्र जातो महीतले । तस्मात्त्याज्यः सदा चार्को भोजनेऽत्र न संशयः

अर्करूपी यतः सूर्यस्तत्र जातो महीतले । तस्मात्त्याज्यः सदा चार्को भोजनेऽत्र न संशयः ॥

Verse 25

यो दृष्ट्वार्कस्थलं मर्त्त्यश्चार्कपत्रेषु भुंजति । गोमांसभक्षणं तेन कृतं भवति भामिनि

यो दृष्ट्वार्कस्थलं मर्त्त्यश्चार्कपत्रेषु भुंजति । गोमांसभक्षणं तेन कृतं भवति भामिनि ॥

Verse 26

भक्षितो भास्करस्तेन स कुष्ठी जायते नरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चार्कपत्राणि वर्जयेत्

तेन भास्करः खादित इव भवति; स नरः कुष्ठी जायते। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन अर्कपत्राणि वर्जयेत्।

Verse 27

यात्रायां प्रथमं देवि दृष्टो येनार्कभास्करः । तं दृष्ट्वा महिषीं दद्याद्ब्राह्मणाय विपश्चिते

देवि, यात्रायाः प्रथम एव येन अर्कभास्करः दृष्टः, तं दृष्ट्वा विपश्चिते ब्राह्मणाय महिषीं दद्यात्।

Verse 28

ताम्रवर्णं रक्तवस्त्रं ततस्तुष्यति भास्करः । तस्य चैव तु सांनिध्ये वह्निकोणे व्यवस्थितम्

ताम्रवर्णैः पदार्थैः रक्तवस्त्रैश्च भास्करः तुष्यति। तस्यैव तु सांनिध्ये वह्निकोणे व्यवस्थितं तत्।

Verse 29

नातिदूरे महाभागे सिद्धेश्वरमिति स्मृतम् । सर्वसिद्धिप्रदं देवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम्

नातिदूरे, महाभागे, सिद्धेश्वर इति स्मृतं लिङ्गम्। देवि, तत् सर्वसिद्धिप्रदं त्रैलोक्यपूजितं च।

Verse 30

जैगीषव्येश्वरंनाम पूर्वं कृतयुगेऽभवत् । कलौ सिद्धेश्वरमिति प्रसिद्धिमगमत्प्रिये

पूर्वं कृतयुगे जैगीषव्येश्वरं नामाभवत्। प्रिये, कलौ तु सिद्धेश्वर इति प्रसिद्धिमगमत्।

Verse 31

तं दृष्ट्वा मनुजो देवि सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । तत्रैव देवदेवेशि नातिदूरे व्यवस्थितम्

तं दृष्ट्वा, देवि, मनुजः सर्वसिद्धिमवाप्नुयात्; तत्रैव देवदेवेशि नातिदूरेऽपरं पुण्यस्थानं व्यवस्थितम्।

Verse 32

सूर्यदक्षिणनैरृत्ये पातालविवरं प्रिये । मंदेहा राक्षसा यत्र तथा शालकटंकटाः

सूर्यस्य दक्षिणनैरृत्ये, प्रिये, पातालविवरं विद्यते; यत्र मन्देहा राक्षसाः तथा शालकटंकटाश्च वसन्ति।

Verse 33

सूर्यस्य तेजसा दग्धाः पातालमगमन्पुरा । कलौ तद्द्वारमेवास्ति न पाताले गतिः प्रिये

सूर्यस्य तेजसा दग्धाः ते पुरा पातालमगमन्; कलौ, प्रिये, तद्द्वारमेवास्ति—न पाताले गतिः।

Verse 34

योगिन्यस्तत्र रक्षंति ब्राह्म्याद्या मातरस्तथा । माघेकृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ मातृगणान्यजेत् । बलिपुष्पोपहारैश्च ततः सिद्धिर्भविष्यति

तत्र योगिन्यः रक्षन्ति, ब्राह्म्याद्या मातरश्च; माघे कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ मातृगणान् बलिपुष्पोपहारैः सम्यग्यजेत्, ततः सिद्धिर्भविष्यति।

Verse 35

इति हि सकलधर्मभावहेतोर्हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य । तनुपरिलिखनं निशम्य भानोर्व्रजति दिवाकरलोकमायुषोंऽते

इति हि सकलधर्मभावहेतोः हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य भानोः तनुपरिलिखनं निशम्य, आयुषोऽन्ते जनो दिवाकरलोकं व्रजति।