Adhyaya 297

Verse 1

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ संसारार्णवतारक । सविस्तरं तु मे ब्रूहि ऋषितोयामहोदयम्

देव्युवाच—हे देवदेव जगन्नाथ, हे संसारार्णवतारक! ऋषितोयाया उदयमहात्म्यं मे सविस्तरं ब्रूहि।

Verse 2

ऋषितोयेति तन्नाम कथं ख्यातं धरातले । कथं सा पुनरायाता देवदारुवने शुभे

ऋषितोयेति तन्नाम धरातले कथं ख्यातम्? सा च शुभे देवदारुवने कथं पुनरायाता?

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सावधाना वचो मम । माहात्म्यमृषितोयायाः सर्वपातकनाशनम्

ईश्वर उवाच—शृणु देवि; प्रवक्ष्यामि, मम वचः सावधाना भव। ऋषितोयाया माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्।

Verse 4

देवदारुवने पुण्य ऋषयस्तपसा युताः । निवसंति वरारोहे शतशोथ सहस्रशः

पुण्ये देवदारुवने तपसा युताः ऋषयः, वरारोहे, शतशः सहस्रशश्च निवसन्ति।

Verse 6

ते सर्वे चिंतयामासुः समेत्य च परस्परम् । सरस्वती महापुण्या शिरस्याधाय वाडवम्

ते सर्वे परस्परं समेत्य चिन्तयामासुः; महापुण्या सरस्वती शिरस्याधाय वाडवम् (इति)।

Verse 7

प्रभासं चिरकालेन क्षेत्रं चैव गमिष्यति । वापीकूपतडागादि मुक्त्वा सागरगामिनीम्

सा चिरकालेन प्रभासक्षेत्रमपि गमिष्यति । वापीकूपतडागादीन् परित्यज्य सागरगामिनी नदी भविष्यति ॥

Verse 8

नाह्लादं कुरुते चेतः स्नानदानजपेषु च । ब्रह्माणं प्रार्थयिष्यामो गत्वा ब्रह्मनिकेतनम्

स्नानदानजपेषु च नाह्लादं कुरुते मनः । गत्वा ब्रह्मनिकेतनं ब्रह्माणं प्रार्थयामहे ॥

Verse 9

ईश्वर उवाच । एवं निमन्त्र्य ते सर्वे ऋषयस्तपसोज्ज्वलाः । गतास्ते ब्रह्मलोकं तु द्रष्टुं देवं पितामहम् । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

ईश्वर उवाच । एवं परस्परं निमन्त्र्य तपसोज्ज्वला ऋषयः सर्वे ब्रह्मलोकं गताः पितामहं देवं द्रष्टुम् । तत्र कमलोद्भवं ब्रह्माणं विविधैः स्तोत्रैः तुष्टुवुः ॥

Verse 10

ऋषय ऊचुः । नमः प्रणवरूपाय विश्व कर्त्रे नमोनमः । तथा विश्वस्य रक्षित्रे नमोऽस्तु परमात्मने

ऋषय ऊचुः । नमः प्रणवरूपाय विश्वकर्त्रे नमो नमः । तथा विश्वस्य रक्षित्रे नमोऽस्तु परमात्मने ॥

Verse 11

तथा तस्यैव संहर्त्रे नमो ब्रह्मस्वरूपिणे । पितामह नमस्तुभ्यं सुरज्येष्ठ नमोऽस्तु ते

तथा तस्यैव संहर्त्रे नमो ब्रह्मस्वरूपिणे । पितामह नमस्तुभ्यं सुरज्येष्ठ नमोऽस्तु ते ॥

Verse 12

चतुर्वक्त्र नमस्तुभ्यं पद्मयोने नमोऽस्तु ते । विरंचये नमस्तुभ्यं विधये वेधसे नमः

चतुर्वक्त्राय ते नमः, पद्मयोने नमोऽस्तु ते। विरञ्चये नमस्तुभ्यं, विधात्रे वेधसे नमः॥

Verse 13

चिदानन्द नमस्तुभ्यं हिरण्यगर्भ ते नमः । हंसवाहन ते नित्यं पद्मासन नमोऽस्तुते

चिदानन्दाय ते नमः, हिरण्यगर्भ ते नमः। हंसवाहन नित्यं त्वं, पद्मासन नमोऽस्तु ते॥

Verse 14

एवं संस्तुवतां तेषामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । उवाच परमप्रीतो ब्रह्मा लोक पितामहः

एवं संस्तुवतां तेषामृषीणामूर्ध्वरेतसाम्। उवाच परमप्रीतो ब्रह्मा लोकपितामहः॥

Verse 15

स्वागतं वै द्विजश्रेष्ठा युष्माकं कृतवानहम् । स्तोत्रेणानेन दिव्येन वृणुध्वं वरमुत्तमम्

स्वागतं वै द्विजश्रेष्ठा युष्माकं कृतवानहम्। स्तोत्रेणानेन दिव्येन वृणुध्वं वरमुत्तमम्॥

Verse 16

ऋषय ऊचुः । अभिषेकाय नो देव नदी पापप्रणाशिनी । विलोक्यते सुरश्रेष्ठ देहि नो वरमुत्तमम्

ऋषय ऊचुः। अभिषेकाय नो देव नदी पापप्रणाशिनी। विलोक्यते सुरश्रेष्ठ देहि नो वरमुत्तमम्॥

Verse 17

ईश्वर उवाच । इत्युक्तस्तैस्तदा ब्रह्मा मुनिभिस्तपसोज्ज्वलैः । वीक्षांचक्रे तदा सर्वा मूर्तिमत्यश्च निम्नगाः

ईश्वर उवाच—तपसोज्ज्वलैर्मुनिभिस्तैः सम्यगुक्तोऽथ तदा ब्रह्मा सर्वा निम्नगाः मूर्तिमत्यश्च नद्यः समन्तात् सम्यक् वीक्षांचक्रे।

Verse 18

गङ्गा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती । चन्द्रभागा च रेवा च शरयूर्गंडकी तथा

गङ्गा यमुना चैव देवी सरस्वती तथा। चन्द्रभागा च रेवा च शरयूर्गण्डकी तथा—एताः सर्वाः पवित्रा नद्यः तत्र समुपस्थिताः।

Verse 19

तापी चैव वरारोहे तथा गोदावरी नदी । कावेरी चन्द्रपुत्री च शिप्रा चर्मण्वती तथा

तापी चैव वरारोहे तथा गोदावरी नदी। कावेरी चन्द्रपुत्री च शिप्रा चर्मण्वती तथा—एताः सर्वाः तत्र समागताः।

Verse 20

सिन्धुश्च वेदिका चैव नदाः सर्वे वरानने । मूर्तिमत्यः स्थिताः सर्वाः पवित्राः पापनाशिनी

सिन्धुश्च वेदिका चैव नदाः सर्वे वरानने। मूर्तिमत्यः स्थिताः सर्वाः पवित्राः पापनाशिन्यः॥

Verse 21

दृष्ट्वा पितामहः सर्वा गत्वरा धरणीं प्रति । देवदारुवने रम्ये प्रभासे क्षेत्र उत्तमे । कमण्डलौ कृता दृष्टिर्विविशुस्ताः कमण्डलुम्

दृष्ट्वा पितामहः सर्वा गत्वरा धरणीं प्रति। देवदारुवने रम्ये प्रभासे क्षेत्र उत्तमे। कमण्डलौ कृता दृष्टिर्विविशुस्ताः कमण्डलुम्॥

Verse 22

।ब्रह्मोवाच । धृताः सर्वा महापुण्या नद्यो ब्रह्मकमण्डलौ । प्रविष्टाः पृथिवीं यांतु ऋषीणामनुकम्पया

ब्रह्मोवाच—एताः सर्वाः महापुण्याः नद्यः ब्रह्मकमण्डलौ धृताः। ऋषीणामनुकम्पया प्रविष्टाः सन्तः पृथिवीं यान्तु॥

Verse 23

प्रहिणोमि यद्येकां च ह्यन्या रुष्यति मे द्विजाः । तस्मात्सर्वाः प्रमोक्ष्यामि कमण्डलुकृतालयाः

यद्येकां प्रहिणोमि तर्ह्यन्या मे द्विजाः रुष्यति। तस्मात् कमण्डलुकृतालयाः सर्वाः प्रमोक्ष्यामि॥

Verse 24

ईश्वर उवाच । ततो ब्रह्मा मुमोचाऽथ तत्रस्थाश्च महापगाः । मुक्त्वा ब्रह्मा मुनीन्सर्वान्प्रोवाचेदं पुनःपुनः

ईश्वर उवाच—ततो ब्रह्मा ताः मुमोचाथ तत्रस्थाश्च महापगाः। मुक्त्वा ब्रह्मा मुनीन्सर्वान् प्रोवाचेदं पुनःपुनः॥

Verse 25

ऋषिभिः प्रार्थ्यमानेन नद्यो मुक्ता मया यतः । तोयरूपा महावेगा अभिषेकाय सत्वराः

ऋषिभिः प्रार्थ्यमानेन नद्यो मुक्ता मया यतः। तोयरूपा महावेगा अभिषेकाय सत्वराः॥

Verse 26

ऋषितोयेति नाम्ना सा भविष्यति धरातले । ऋषीणां वल्लभा देवी सर्वपातकनाशिनी

ऋषितोयेति नाम्ना सा भविष्यति धरातले। ऋषीणां वल्लभा देवी सर्वपातकनाशिनी॥

Verse 27

ईश्वर उवाच । एवं देवि समायाता देवदारुवने नदी । ऋषितोयेति विख्याता पवित्रा च वरानने

ईश्वर उवाच—एवं देवि देवदारुवने नदी समायाता; सा ‘ऋषितोया’ इति विख्याता जाता, पवित्रा च, वरानने।

Verse 28

तूर्यदुंदुभिनिर्घोषैर्वेदमङ्गलनिःस्वनैः । समुद्रं प्रापिता देवी ऋषिभिर्वेदपारगैः

तूर्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्वेदमङ्गलनिःस्वनैः सह, वेदपारगैः ऋषिभिर्देवी समुद्रं प्रापिता।

Verse 29

सर्वत्र सुलभा देवी त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । महोदये महातीर्थे मूलचंडीशसन्निधौ

सर्वत्र सुलभा देवी, त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा—महोदये, महातीर्थे, मूलचण्डीशसन्निधौ।

Verse 30

समुद्रेण समेता तु यत्र सा पूर्ववाहिनी । यत्रर्षितोया लभ्येत तत्र किं मृग्यते परम्

समुद्रेण समेता तु यत्र सा पूर्ववाहिनी; यत्र ऋषितोया लभ्येत, तत्र किं मृग्यते परम्।

Verse 31

मनुष्यास्ते सदा धन्यास्तत्तोयं तु पिबंति ये । अस्थीनि यत्र लीयंते षण्मासाभ्यन्तरेण तु

मनुष्यास्ते सदा धन्याः, तत्तोयं ये पिबन्ति; यत्रास्थीनि षण्मासाभ्यन्तरेणैव लीयन्ते इति श्रूयते।

Verse 32

प्रातःकाले वहेद्गंगा सायं च यमुना तथा

प्रातःकाले गङ्गारूपेण वहति, सायंकाले च तथैव यमुनारूपेण प्रवहति।

Verse 33

नदीसहस्रसंयुक्ता मध्याह्ने तु सरस्वती । अपराह्णे वहेद्रेवा सायाह्ने सूर्यपुत्रिका

मध्याह्ने तु नदीसहस्रसंयुक्ता सरस्वती भवति; अपराह्णे रेवाख्या वहति; सायाह्ने सूर्यपुत्रिका भवति।

Verse 34

एवं जानन्नरो यस्तु तत्र स्नान विचक्षणः । आचरेद्विधिना श्राद्धं स तस्याः फलभाग्भवेत्

एवं जानन् यः नरः तत्र स्नानं विचक्षणः करोति, विधिना श्राद्धम् आचरति, स तस्याः पूर्णफलभाग्भवति।

Verse 35

एवं संक्षेपतः प्रोक्तमृषितोयामहोदयम् । सर्वपापहरं नृणां सर्वकामफलप्रदम्

एवं संक्षेपतः प्रोक्तम् ऋषितोयामहोदयस्य माहात्म्यम्—नृणां सर्वपापहरं सर्वकामफलप्रदम्।

Verse 85

तेषां निवसतां तत्र बहुकालो गतः प्रिये । पुत्रपौत्रैः प्रवृद्धास्ते दारुकं व्याप्य संस्थिताः

तेषां तत्र निवसतां, प्रिये, बहुकालो व्यतीतः। पुत्रपौत्रैः प्रवृद्धाः ते दारुकं व्याप्य तत्रैव संस्थिताः।

Verse 297

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तनवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनम्’ इति नाम द्विशतसप्तनवत्युत्तराध्यायः समाप्तः।