Adhyaya 36

Verse 1

देव्युवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं प्राची सर्वत्र दुर्ल्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

देव्युवाच—यदेतद्भवता प्रोक्तं यत् प्राची सर्वत्र दुर्लभा; विशेषेण तु कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा।

Verse 2

कथं प्रभासमासाद्य संस्थिता पापनाशिनी । माहात्म्यमखिलं तस्याः प्राच्याः पातकनाशनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं ते प्रिया विभो

कथं प्रभासमासाद्य संस्थिता पापनाशिनी? माहात्म्यमखिलं तस्याः प्राच्याः पातकनाशनम्। कथयस्व महेशान, यद्यहं ते प्रिया विभो॥

Verse 3

ईश्वर उवाच । साधु प्रोक्तं त्वया भद्रे प्राची सर्वत्र दुर्लभा । कुरुक्षेत्रे पुष्करे च तस्मात्प्राभासिकेऽधिका

ईश्वर उवाच—साधु प्रोक्तं त्वया भद्रे, प्राची सर्वत्र दुर्लभा; कुरुक्षेत्रे पुष्करे च, तस्मात् प्राभासिकेऽधिका॥

Verse 4

प्रभासे तु महादेवी प्राचीं पापप्रणाशिनीम् । नापुण्यो वेद देवेशि कर्मनिर्मूलनक्षमाम्

प्रभासे तु महादेवी प्राचीं पापप्रणाशिनीम्; नापुण्यो वेद देवेशि कर्मनिर्मूलनक्षमाम्॥

Verse 5

ये पिबंति नराः पुण्यां प्राचीं देवीं सरस्वतीम् । न ते मनुष्या विज्ञेयाः सत्यंसत्यं वरानने

ये पिबन्ति नराः पुण्यां प्राचीं देवीं सरस्वतीम्; न ते मनुष्या विज्ञेयाः, सत्यं सत्यं वरानने॥

Verse 6

धन्यास्ते मुनयस्ते च पुण्यास्ते च तपस्विनः । ये च सारस्वतं तोयं पिबंत्यहरहः सदा

धन्यास्ते मुनयस्ते च पुण्यास्ते च तपस्विनः । ये च सारस्वतं तोयं पिबन्त्यहरहः सदा ॥

Verse 7

देवास्ते न मनुष्यास्ते नदीस्तिस्र पिबंति ये । चंद्रभागां च गंगां च तथा देवीं सस्स्वतीम्

देवास्ते न मनुष्यास्ते नदीस्तिस्रः पिबन्ति ये । चन्द्रभागां च गङ्गां च तथा देवीं सरस्वतीम् ॥

Verse 8

भुक्त्वा वा यदि वाऽभुक्त्वा दिवा वा यदि वा निशि । न कालनियमस्तत्र यत्र प्राची सरस्वती

भुक्त्वा वा यदि वाऽभुक्त्वा दिवा वा यदि वा निशि । न कालनियमस्तत्र यत्र प्राची सरस्वती ॥

Verse 9

प्राचीं सरस्वतीं ये तु पिबंति सततं मृगाः । तेऽपि स्वर्गं गमिष्यंति यज्ञैर्द्विजवरा यथा

प्राचीं सरस्वतीं ये तु पिबन्ति सततं मृगाः । तेऽपि स्वर्गं गमिष्यन्ति यज्ञैर्द्विजवरा यथा ॥

Verse 10

सर्वकामप्रपूर्त्यर्थं नृणां तत्क्षेत्रमुत्तमम् । चिंतामणिसमा देवी यत्र प्राची सरस्वती

सर्वकामप्रपूर्त्यर्थं नृणां तत्क्षेत्रमुत्तमम् । चिन्तामणिसमा देवी यत्र प्राची सरस्वती ॥

Verse 11

यथा कामदुघा गावः सर्वकामफलप्रदाः । तथा स्वर्गापवर्गाभ्यां प्राची देवी सरस्वती

यथा कामधेनवो गावः सर्वकामफलप्रदाः, तथा प्राचीदेवी सरस्वती स्वर्गापवर्गयोः फलप्रदा।

Verse 12

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । यत्र स्थितानि संन्यासं तस्मात्किमधिकं स्मृतम्

यत्र ऊर्ध्वरेतसां मुनीनां अष्टाशीतिसहस्राणि संन्यासे स्थितानि, तस्मात् अधिकं किं पुण्यं स्मृतम्।

Verse 13

यत्र मंकणकः सिद्धः प्राचीने नियतात्मवान् । ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं मया यत्र वरानने

यत्र प्राचीने नियतात्मा सिद्धो मंकणकः स्थितः; वरानने, यत्र मया ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तव्रतं चीर्णम्।

Verse 14

वृषतीर्थे महापुण्ये प्राचीकूलसमाश्रिते । निवृत्ते भारते युद्धे तस्मिंस्तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरितात्मना

प्राचीकूलसमाश्रिते महापुण्ये वृषतीर्थे, भारते युद्धे निवृत्ते, तस्मिंस्तीर्थे किरीटिना विष्णुप्रेरितात्मना पुरा प्रायश्चित्तं चीर्णम्।

Verse 15

त्रैलोक्ये सर्वतीर्थानां तत्तीर्थं प्रवरं स्मृतम् । पापघ्नं पुण्यजननं प्राणिनां पुण्यकीर्त्तिद

त्रैलोक्ये सर्वतीर्थेषु तत्तीर्थं प्रवरं स्मृतम्; पापघ्नं पुण्यजननं प्राणिनां पुण्यकीर्त्तिदम्।

Verse 16

सूत उवाच । आहैवमुक्ते सा देवी शंकरं लोक शंकरम् । प्रायश्चित्तं कथं प्राप्तः पार्थः परपुरंजयः । ज्ञातिक्षयोद्भवं पापं कथं नाशमगात्प्रभो

सूत उवाच—एवमुक्ते सा देवी लोकशंकरं शंकरं प्रत्युवाच—“पार्थः परपुरंजयः प्रायश्चित्तं कथं प्राप्तः? प्रभो, ज्ञातिक्षयोद्भवं पापं कथं नाशमगात्?”

Verse 17

एवमुक्तः पुनः प्राह विश्वेशो नीललोहितः । प्रायश्चित्तस्य संप्राप्तः कारणं तद्यथा स्थितम्

एवमुक्तः पुनः प्राह विश्वेशो नीललोहितः—“प्रायश्चित्तस्य संप्राप्तेः कारणं यथास्थितं ते कथयामि।”

Verse 18

ईश्वर उवाच । शृणुष्वावहिता भद्रे कथां पातकनाशिनीम् । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या पवित्रात्मा प्रजायते

ईश्वर उवाच—“शृणुष्वावहिता भद्रे कथां पातकनाशिनीम्; यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या पवित्रात्मा प्रजायते।”

Verse 19

योऽसौ देवि समाख्यातः किरीटी श्वेतवाहनः । स जित्वा कौरवान्सर्वान्संहृत्य हयकुञ्जरान्

“योऽसौ देवि समाख्यातः किरीटी श्वेतवाहनः; स जित्वा कौरवान् सर्वान् संहृत्य हयकुञ्जरान्।”

Verse 20

पश्चात्सुयोधनं हत्वा भीमेन प्रययौ गृहान् । नारायणेन सहितो नरोऽसौ प्रस्थितो रणात्

“पश्चात् सुयोधनं हत्वा भीमेन प्रययौ गृहान्; नारायणेन सहितो नरोऽसौ प्रस्थितो रणात्।”

Verse 21

द्रष्टुं धर्मसुतं दृष्टः प्रणतः प्रांजलिः स्थितः । स विज्ञाय तदाऽयान्तौ नरनारायणावुभौ

धर्मसुतं द्रष्टुमिच्छन् स नम्रः प्राञ्जलिः स्थितो दृष्टः। ततः स तदा तौ नरनारायणावुभौ विज्ञाय तयोः आगमनं बुबोध॥

Verse 22

राजा युधिष्ठिरः प्राह द्वारस्थान्द्वारपालकान् । भवद्भिरेतावायांतौ निषेध्यौ द्वारसंस्थितौ

राजा युधिष्ठिरः द्वारस्थान् द्वारपालकान् उवाच— ‘भवद्भिः एतौ आगतौ द्वारसंस्थितौ निषेध्यौ’ इति॥

Verse 23

नर नारायणौ क्रूरौ पापपंकानुलेपिनौ । एवमेतदिति प्रोक्तौ तौ तदा द्वारमागतौ

‘नरनारायणौ क्रूरौ पापपङ्कानुलेपिनौ’ इत्येवं तौ उक्तौ; ततः तौ द्वारम् आगतौ॥

Verse 24

भवन्तौ नेच्छति द्रष्टुं राजा दुर्नयकारिणौ । तत्रस्थः पृष्टवान्भूयः प्रतीहारं नरः स्वयम्

‘भवन्तौ राजा द्रष्टुं नेच्छति, दुर्नयकारिणौ’ इति। तत्रस्थितः नरः स्वयम् प्रतीहारं भूयः पृष्टवान्॥

Verse 25

आवां किं कारणं राजा नेक्षते वशवर्तिनौ । प्रोवाच प्रणतो राजा ततो द्वाःस्थं पुरःस्थितम्

‘आवां वशवर्तिनौ किं कारणं राजा नेक्षते?’ इति। ततः प्रणतः राजा पुरःस्थितं द्वाःस्थं उवाच॥

Verse 26

नारायणेन सहितं नरं नरकनिर्भयम् । दुर्योधनेन सहिता बांधवास्ते यतो हताः । पितृतुल्याश्च राजानस्तेन वै पापभाजनम्

नारायणसहितो नरो नरकादपि निर्भयः; दुर्योधनसहायैर्बान्धवैस्तव ये हताः, पितृतुल्याश्च राजानोऽपि निहताः; तस्मात् स वै पापभाजनमिति गण्यते।

Verse 27

एवमुक्ते तु तेनाथ मुखमालोकितं हरेः । तेन प्रोक्तमिदं तथ्यं यत्ते राज्ञा प्रभाषितम्

एवमुक्ते तु तेनाथ हरेर्मुखमालोक्य; तेनोक्तमिदं तथ्यं यत्ते राज्ञा प्रभाषितम्।

Verse 28

एवमुक्ते नरः प्राह पुनरेव जनार्द्दनम् । कथयस्व कथं पापात्कृष्ण शुद्ध्यामहे वयम्

एवमुक्ते नरोऽपि प्राह पुनरेव जनार्दनम्—कथयस्व कथं पापात् कृष्ण शुद्ध्यामहे वयम्।

Verse 29

तीर्थस्नानेन मे शुद्धिर्यथा स्यात्तद्वद स्फुटम् । तच्च गंगादिकं कृष्ण यथाऽस्याघस्य नाशनम्

तीर्थस्नानेन मे शुद्धिर्यथा स्यात् तद्वद स्फुटम्; तच्च गङ्गादिकं कृष्ण यथाऽस्याघस्य नाशनम्।

Verse 30

कृष्ण उवाच । मा गयां गच्छ कौंतेय मा गंगां मा च पुष्करम् । तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती

कृष्ण उवाच—मा गयां गच्छ कौन्तेय, मा गङ्गां मा च पुष्करम्; तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती प्रवहति।

Verse 31

ब्रह्मघ्नाश्च सुरा पाश्च ये चान्ये पापकारिणः । तत्र स्नात्वा विमुच्यंते यत्र प्राची सरस्वती

ब्रह्महत्यादिदोषयुक्ताः सुरापानपरायणाश्च येऽन्ये पापकारिणः । तत्र प्राचीसरस्वत्यां स्नात्वा ते सर्वे विमुच्यन्ते ॥

Verse 32

नारायणेन प्रोक्तोऽसौ नरस्तद्वचनाद्द्रुतम् । सहितस्तेन संप्राप्तः प्राचीनं तीर्थमुत्तमम्

नारायणेनोपदिष्टः स नरस्तद्वचोऽनुगः । तेन सह द्रुतं गत्वा प्राचीनं तीर्थमुत्तमम् आप ॥

Verse 33

त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्त्रिकालं नियतात्मवान् । तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात्

त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्त्रिकालं नियतात्मवान् । तेन स पूर्वसञ्चितात् पातकाद्विनिर्मुक्तः ॥

Verse 34

विज्ञाय शुद्धमेनं तु राजा धर्मसुतो द्रुतम् । भ्रातृभिः सहितः प्राप्तस्तं द्रष्टुं नरपुंगवम्

एतं शुद्धं विज्ञाय राजा धर्मसुतो द्रुतम् । भ्रातृभिः सहितः प्राप्तस्तं द्रष्टुं नरपुङ्गवम् ॥

Verse 35

ततस्तं प्रणतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः पुरःस्थितम् । आलिलिंग प्रहृष्टात्मा पृष्टवांश्चाप्यनामयम्

ततः प्रणतमेनं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः पुरःस्थितम् । प्रहृष्टात्मा समालिङ्ग्य पृष्टवानप्यनामयम् ॥

Verse 36

भीमादिभिर्भ्रातृभिश्च तदा गुरुगणैर्वृतः । आलिंगितः प्रहृष्टैस्तु नरो गुणगणैर्वृतः

तदा भीमादिभिः भ्रातृभिः तथा गुरुगणैश्च परिवृतः स नरो गुणसमृद्धः प्रहृष्टैस्तैः समालिङ्गितोऽभवत्।

Verse 37

एतद्धि तन्महातीर्थं प्राचीनेति च शब्दितम् । स्नानक्रमेण मर्त्त्यानामन्येषामपि पावकम्

एतद्धि तन्महातीर्थं ‘प्राचीनम्’ इति प्रख्यातम्। अत्र स्नानविधिक्रमात् मर्त्यानामन्येषामपि पावनं भवति।

Verse 38

त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्तीर्थेऽस्मिन्ब्रह्महाऽपि यः । विमुक्तः पातकात्तस्मान्मोदते दिवि रुद्रवत्

यः कश्चिद् ब्रह्महा अपि त्रिरात्रोपोषितः सन् अस्मिन् तीर्थे स्नाति, स तस्मात् पातकाद् विमुक्तो भूत्वा दिवि रुद्रवत् मोदते।

Verse 39

प्राचीने देव्यहं नित्यं वसामि सहितस्त्वया । प्रभासे तु महाक्षेत्रे विशेषात्तत्र भामिनि

देवि, अहं प्राचीनतीर्थे त्वया सह नित्यं वसामि; प्रभासे तु महाक्षेत्रे, भामिनि, विशेषतः तत्रावस्थितोऽस्मि।

Verse 40

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् । प्राचीने तु वरारोहे न चेहागच्छते पुनः

यः सरस्वत्याः उत्तरे तीरे प्राचीनस्थाने, वरारोहे, आत्मनस्तनुं त्यजति, स पुनरिह लोके न आगच्छति।

Verse 41

आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्स्यति पुष्कलम् । नियमैश्चोपवासैश्च शोषयेद्देहमात्मनः

अत्र स्नात्वा वाजिमेधस्य तुल्यं पुष्कलं फलं प्राप्नुयात्। नियमोपवासैश्च स्वदेहं तपसा निगृह्णीयात्, शोषयेच्चात्मनः शरीरम्॥

Verse 42

जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः । यथा स्थंडिलगा नित्यं ये चान्यनियमाः पृथक्

जलाहाराः वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च ये तपस्विनः। तथा नित्यं स्थण्डिलशायिनो ये, ये चान्ये पृथग्विधनियमपालकाः॥

Verse 43

एवं मंक्याश्रमे येषां वसतां मृत्युरागतः । न ते मनुष्या देवास्ते सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

एवं मङ्क्याश्रमे येषां वसतां मृत्युरागतः। न ते मनुष्या देवास्ते—सत्यमेतद्ब्रवीमि ते॥

Verse 44

अस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात्त्रुटिमात्रं तु कांचनम् । श्रद्धया द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं फलं लभेत्

अस्मिंस्तीर्थे यो दद्यात् त्रुटिमात्रं काञ्चनं अपि। श्रद्धया द्विजमुख्याय, मेरुतुल्यं फलं लभेत्॥

Verse 45

अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंति च मानवाः । एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्

अस्मिंस्तीर्थे ये श्राद्धं करिष्यन्ति च मानवाः। एकविंशतिकुलोपेताः स्वर्गं यास्यन्ति ते ध्रुवम्॥

Verse 46

पितॄणां वल्लभे तीर्थे पिण्डेनैकेन तर्प्पिताः । ब्रह्मलोकं गमिष्यंति गयाश्राद्धकृतो यथा

पितॄणां वल्लभेऽस्मिन् तीर्थे एकेनैव पिण्डेन तर्पिताः पितरः गयाश्राद्धकृतवत् ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति।

Verse 47

कृष्णपक्षे चतुर्द्दश्यां स्नानं च विहितं सदा । पिण्याकैंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः । पितॄणामक्षया तृप्तिः पितृलोकं स गच्छति

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां तत्र स्नानं सदा विहितम्। पिण्याकैः उदकेन वा योऽपि तत्र पिण्डं ददाति, तस्य पितॄणामक्षया तृप्तिः; स पितृलोकं गच्छति।

Verse 48

भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

भूयश्च ये अन्नं प्रयच्छन्ति, ते मोक्षमार्गं व्रजन्ति।

Verse 49

दधि दद्याद्योऽपि तत्र ब्राह्मणाय मनोरमम् । सोऽग्निलोकं समासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्

योऽपि तत्र ब्राह्मणाय मनोरमं दधि ददाति, स अग्निलोकं समासाद्य सुशोभनान् भोगान् भुङ्क्ते।

Verse 50

ऊर्णां प्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्ल्लभाम्

योऽपि भक्त्या द्विजोत्तमे ऊर्णाप्रावरणं ददाति, सोऽपि अन्यैर्मर्त्यैः सुदुर्लभां परां सिद्धिं याति।

Verse 51

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानसमं तेषां सुखेन फलमादिशेत्

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानसमं तेषां सुखेन फलमादिशेत् ॥

Verse 52

भावेन यो नरस्तत्र कश्चित्स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

भावेन यो नरस्तत्र कश्चित्स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥

Verse 53

तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेण हि तारिताः

तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेण हि तारिताः ॥

Verse 54

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य याति तीर्थं हिमालयम् । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समालिहेत्

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य याति तीर्थं हिमालयम् । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समालिहेत् ॥

Verse 55

यंयं काममभिध्याय तस्मिन्प्राणान्परित्यजेत् । तंतं सकलमाप्नोति तीर्थमाहात्म्ययोगतः

यंयं काममभिध्याय तस्मिन्प्राणान्परित्यजेत् । तंतं सकलमाप्नोति तीर्थमाहात्म्ययोगतः ॥

Verse 56

अन्यद्देवि पुरा गीतं गांगेयेन युधिष्ठिरे । सत्यमेव हि गंगायां वयं जाता युधिष्ठिर

अन्यदपि देवि पुरा गांगेयेन युधिष्ठिराय गीतम्— “सत्यमेव हि गङ्गायां वयं जाता, हे युधिष्ठिर।”

Verse 58

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावहा सदा । सरस्वतीं प्राप्य सुदुःखिता नराः सदा न शोचन्ति परत्र चेह च

सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती, सरस्वती सदा लोकसुखावहा। सरस्वतीं प्राप्य सुदुःखिता नराः, इह च परत्र च सदा न शोचन्ति॥

Verse 97

याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती

याः काश्चित् सरितो लोके, तासां मध्ये पुण्या सरस्वती।