Adhyaya 24

Verse 1

देव्युवाच । कस्मिन्काले जगन्नाथ तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम् । कथमाराधनं चक्रे कृतार्थो रोहिणीपतिः

देव्युवाच । कस्मिन्काले जगन्नाथ तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठितम् । कथमाराधनं चक्रे कृतार्थो रोहिणीपतिः ॥

Verse 2

ईश्वर उवाच । त्रेतायुगे च दशमे मनोर्वैवस्वतस्य हि । संजातो रोहिणीनाथो युक्तो दुर्वाससा प्रिये

ईश्वर उवाच । त्रेतायुगे च दशमे मनोर्वैवस्वतस्य हि । संजातो रोहिणीनाथो युक्तो दुर्वाससा प्रिये ॥

Verse 3

तस्मिन्काले तदा तत्र गते वर्षसहस्रके । ततः कृत्वा तपश्चायं प्रत्यक्षीकृतशंकरः

तस्मिन्काले तदा तत्र गते वर्षसहस्रके । ततः कृत्वा तपश्चायं प्रत्यक्षीकृतशंकरः ॥

Verse 4

लिंगं प्रतिष्ठयामास ब्रह्मणा लोककर्तॄणा । पुनर्वर्षसहस्रं तु पूजयामास शंकरम्

लोककर्त्रा ब्रह्मणा लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास; ततः पुनः वर्षसहस्रं यावत् शंकरं सम्यक् पूजयामास।

Verse 5

ततः संपूज्य विधिना निजकार्यार्थसिद्धये । स्तुतिं चक्रे निशानाथः प्रत्यक्षीकृतशंकरः

ततः विधिना सम्यक् संपूज्य निजकार्यसिद्धये, प्रत्यक्षीकृतशंकरः निशानाथः स्तुतिं चक्रे।

Verse 6

चंद्र उवाच । नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिः । नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिः

चन्द्र उवाच— नास्ति शर्वसमो देवो, नास्ति शर्वसमा गतिः; नास्ति शर्वसमो देवो, नास्ति शर्वसमा गतिः।

Verse 7

यं पठंति सदा सांख्याश्चितयंति च योगिनः । परं प्रधानं पुरुषं तस्मै ज्ञेयात्मने नमः

यं सांख्याः सदा पठन्ति, यं योगिनश्च चिन्तयन्ति; परं प्रधानं पुरुषं तस्मै ज्ञेयात्मने नमः।

Verse 8

उत्पत्तौ च विनाशे च कारणं यं विदुर्बुधाः । देवासुरमनुष्याणां तस्मै ज्ञानात्मने नमः

उत्पत्तौ विनाशे च कारणं यं बुधा विदुः; देवासुरमनुष्याणां तस्मै ज्ञानात्मने नमः।

Verse 9

यमव्ययमनाद्यंतं यं नित्यं शाश्वतं ध्रुवम् । निष्कलं परमं ब्रह्म तस्मै योगात्मने नमः

यः अव्ययः अनाद्यन्तः नित्यः शाश्वतः ध्रुवः, निष्कलः परमं ब्रह्म—तस्मै योगात्मने नमः।

Verse 10

यः पवित्रं पवित्राणामादिदेवो महेश्वरः । पुनाति दर्शनादेव तस्मै तीर्थात्मने नमः

यः पवित्राणां पवित्रं आदिदेवो महेश्वरः; दर्शनादेव पुनाति—तस्मै तीर्थात्मने नमः।

Verse 11

यतः प्रवर्त्तते सर्वं यस्मिन्सर्वं विलीयते । पालयेद्यो जगत्सर्वं तस्मै सर्वात्मने नमः

यतः सर्वं प्रवर्तते, यस्मिन् सर्वं विलीयते, यः जगत्सर्वं पालयति—तस्मै सर्वात्मने नमः।

Verse 12

अनिष्टोमादिभिर्यज्ञैर्यं यजंति द्विजातयः । संपूर्णदक्षिणैरेव तस्मै यज्ञात्मने नमः

अनिष्टोमादिभिः यज्ञैः यं द्विजातयः यजन्ति, संपूर्णदक्षिणैरेव—तस्मै यज्ञात्मने नमः।

Verse 13

ईश्वर उवाच । एवं स संस्तुते यावद्दिवारात्रौ निशाकरः । अब्रवीद्भगवान्प्रीतः प्रहसन्निव शंकरः

ईश्वर उवाच—एवं स संस्तुते यावत् दिवा-रात्रौ निशाकरः; अब्रवीद् भगवान् प्रीतः, प्रहसन्निव शंकरः।

Verse 14

शंकर उवाच । परितुष्टोऽस्मि ते वत्स स्तोत्रेणानेन शीतगो । वरं वरय भद्रं ते भूयो यत्ते मनोगतम्

शंकर उवाच । वत्स, शीतगो, अनेन स्तोत्रेणाहं तव परितुष्टोऽस्मि। भद्रं ते—वरं वरय, भूयो यत्ते मनोगतम्।

Verse 15

चंद्र उवाच । यदि देयो वरोऽस्माकं यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो । सांनिध्यं कुरु देवेश लिंगेऽस्मिन्सर्वदा विभो

चंद्र उवाच । प्रभो, यदि मे वरो देयः, यदि च मे तुष्टोऽसि। देवेश, विभो, अस्मिंल्लिंगे सर्वदा सांनिध्यं कुरु।

Verse 16

ये त्वां पश्यंति चात्रस्थं भक्त्या परमया युताः । तेषां तु परमा सिद्धिस्त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर

ये त्वां पश्यन्ति चात्रस्थं भक्त्या परमया युताः। तेषां तु परमा सिद्धिस्त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर।

Verse 17

शंभुरुवाच । अग्रे तु मम सांनिध्यमस्मिंल्लिंगे महाप्रभो । विशेषतोऽधुना चंद्र तव भक्त्या निरंतरम्

शंभुरुवाच । अग्रे तु मम सांनिध्यमस्मिंल्लिंगे महाप्रभो। विशेषतोऽधुना चंद्र तव भक्त्या निरंतरम्।

Verse 18

स्थातव्यमद्यप्रभृति क्षेत्रेऽस्मिन्नुमया सह । यस्मात्त्वया प्रभा लब्धा क्षेत्रेऽस्मिन्मत्प्रसादतः । तस्मात्प्रभासमित्येवं नामास्य प्रभविष्यति

स्थातव्यमद्यप्रभृति क्षेत्रेऽस्मिन्नुमया सह। यस्मात्त्वया प्रभा लब्धा क्षेत्रेऽस्मिन्मत्प्रसादतः। तस्मात्प्रभासमित्येवं नामास्य प्रभविष्यति।

Verse 19

यस्मात्प्रतिष्ठितं लिंगं त्वया सोम शुभं मम । सोमनाथेति मे नाम तस्मात्ख्यातिं गमिष्यति

यस्मात् त्वया सोम मम शुभं लिङ्गं प्रतिष्ठापितम् । तस्मात् ‘सोमनाथ’ इति मे नाम लोके ख्यातिं गमिष्यति ॥

Verse 20

यन्ममाग्रेतनं नामख्यातं ब्रह्मावसानिकम् । सोमनाथेति च पुनस्तदेव प्रचरिष्यति । द्रक्ष्यंति हि नरा ये मामत्रस्थं भक्तितत्पराः

यन्ममाग्रेतनं नाम ख्यातं ब्रह्मावसानिकम् । ‘सोमनाथ’ इति च पुनस्तदेव प्रचरिष्यति ॥ द्रक्ष्यन्ति हि नरा ये मामत्रस्थं भक्तितत्पराः ॥

Verse 21

शृणु तेषां फलं वत्स भविष्यति निशाकर । न तेषां जायते व्याधिर्न दारिद्र्यं न दुर्गतिः । न चेष्टेन वियोगश्च मम चंद्र प्रभावतः

शृणु तेषां फलं वत्स भविष्यति निशाकर । न तेषां जायते व्याधिर्न दारिद्र्यं न दुर्गतिः ॥ न चेष्टेन वियोगश्च मम चन्द्रप्रभावतः ॥

Verse 22

यात्रां कुर्वंति ये भक्त्या मम दर्शनकांक्षिणः । पदे पदेश्वमेधस्य तेषां फलमुदाहृतम्

यात्रां कुर्वन्ति ये भक्त्या मम दर्शनकाङ्क्षिणः । पदे पदेऽश्वमेधस्य तेषां फलमुदाहृतम् ॥

Verse 23

किं कृतैर्बहुभिर्यज्ञैरुपवासैर्निशाकर । सकृत्पश्यंति मां येऽत्र ते सर्वे लेभिरे फलम्

किं कृतैर्बहुभिर्यज्ञैरुपवासैर्निशाकर । सकृत्पश्यन्ति मां येऽत्र ते सर्वे लेभिरे फलम् ॥

Verse 24

एकमासोपवासं तु कुरुते भक्तितत्परः । यावद्वर्षसहस्रं तु एकः पश्यंति मामिह

एकमासोपवासं तु कुरुते भक्तितत्परः। यावद्वर्षसहस्रं तु सकृदेवात्र मां पश्यन् तत्फलमाप्नुयात्॥

Verse 25

द्वाभ्यामपि फलं तुल्यं नास्ति काचिद्विचारणा

द्वाभ्यामपि फलं तुल्यं नास्ति काचिद्विचारणा॥

Verse 26

एको भवेद्ब्रह्मचारी यावज्जीवं निशाकर । सकृत्पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

एको भवेद्ब्रह्मचारी यावज्जीवं निशाकर। सकृत्पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्॥

Verse 27

एको दानानि सर्वाणि प्रयच्छति द्विजातये । एकः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

एको दानानि सर्वाणि प्रयच्छति द्विजातये। एकः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्॥

Verse 28

एको व्रतानि सर्वाणि कुरुते मृगलांछन । अन्यः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

एको व्रतानि सर्वाणि कुरुते मृगलांछन। अन्यः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्॥

Verse 29

एकस्तीर्थानि कुरुते जपजाप्यानि भूरिशः । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

एकस्तीर्थानि कुरुते जपजाप्यानि भूरिशः । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम् ॥

Verse 31

एकस्तु भृगुपातेन याति मृत्युं निशाकर । अन्यः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

एकस्तु भृगुपातेन याति मृत्युं निशाकर । अन्यः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम् ॥

Verse 32

एकः स्नाति सदा माघं प्रयागे नरसत्तमः । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

एकः स्नाति सदा माघं प्रयागे नरसत्तमः । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम् ॥

Verse 33

एकः पिण्डप्रदानं च पितृतीर्थे समाचरेत् । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

एकः पिण्डप्रदानं च पितृतीर्थे समाचरेत् । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम् ॥

Verse 34

गोसहस्रप्रदो ह्येको ब्राह्मणे वेदपारगे । एकः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

गोसहस्रप्रदो ह्येको ब्राह्मणे वेदपारगे । एकः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम् ॥

Verse 35

पञ्चाग्निं साधयेदेको ग्रीष्मकाले सुदारुणे । एकः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

ग्रीष्मकाले सुदारुणे यः एकः पञ्चाग्निसाधनं करोति, अन्यश्च अत्र मां पश्यति—उभयोः फलं सममेव स्मृतम्।

Verse 36

स्नातः सोमग्रहे चन्द्र सोमवारे च भक्तितः । यो मां पश्यति सर्वेषामेतेषां लभते फलम्

सोमग्रहे स्नातः, सोमवारे भक्तितः—यः मां (सोमनाथं) पश्यति, स एतेषां सर्वेषां व्रतानां पुण्यफलं लभते।

Verse 37

सरस्वती समुद्रश्च सोमः सोमग्रहस्तथा । दर्शनं सोमनाथस्य सकाराः पञ्च दुर्ल्लभाः

सरस्वती, समुद्रः, सोमः, सोमग्रहश्च, सोमनाथदर्शनं च—एते पञ्च ‘सकाराः’ परमदुर्लभाः।

Verse 38

नैरंतर्येण षण्मासान्विधिना यः प्रपूजयेत् । पुण्यं तदेव सफलं लभते विषुवार्चनात्

यः षण्मासान् नैरन्तर्येण विधिना प्रपूजयेत्, स विषुवदिनार्चनात् तदेव पुण्यं सफलं लभते।

Verse 39

एतदेव तु विज्ञेयं ग्रहणे चोत्तरायणे । संक्रांतिदिनच्छिद्रेषु षडशीतिमुखेषु च

एतदेव तु विज्ञेयं ग्रहणे, उत्तरायणे, संक्रान्तिदिनेषु तेषां छिद्रकालेषु, षडशीतिमुखेषु च।

Verse 40

मासैश्चतुर्भिर्यत्पुण्यं विधिनाऽपूज्य शंकरम् । कार्त्तिक्यां स लभेत्पुण्यं चैत्र्यां तद्द्विगुणं स्मृतम् । पुण्यमेतत्तु फाल्गुन्यामाषाढ्यामेवमेव तु

चतुर्मासपर्यन्तं विधिवत् शंकरपूजनात् यत्पुण्यं लभ्यते, तत् कार्त्तिकमासे लभ्यते; चैत्रे तु तद्द्विगुणं स्मृतम्। फाल्गुनेऽपि तथा, आषाढेऽपि एवमेव पुण्यफलप्रवृद्धिः कथिता।

Verse 41

एको दद्याद्गवां लक्षं दोग्ध्रीणां वेदपारगे । एको ममार्चयेल्लिंगं तस्य पुण्यं ततोऽधिकम्

एको जनो वेदपारगाय दोग्ध्रीगवां सहितं गवां लक्षं दद्यात्; अपरस्तु मम लिङ्गं समर्चयन् ततोऽपि अधिकतरं पुण्यं लभते।

Verse 42

मासेमासे च योऽश्नीयाद्यावज्जीवं सुरेश्वरि । यश्चार्च्चयेत्सकृल्लिंगं सममेतन्न संशयः

मासे मासे यः यावज्जीवं सुरेश्वरि विधिवद् भुञ्जीत वा व्रतमाचरेत्, यश्च सकृदेव लिङ्गं समर्चयेत्—एतयोः पुण्यं समं, न संशयः।

Verse 43

तपःशीलगुणोपेते पात्रे वेदस्य पारगे । सुवर्णकोटिं यद्दत्त्वा तत्फलं कुसुमेन तु

तपःशीलगुणोपेताय वेदपारगाय पात्राय सुवर्णकोटिं दत्त्वा यत्फलं भवति, तत्फलं शिवार्थं कुसुममात्रार्पणेनापि लभ्यते।

Verse 44

अर्कपुष्पेऽपि चैकस्मिञ्छिवाय विनिवेदिते । दश दत्त्वा सुवर्णानि यत्फलं तदवाप्नुयात्

अर्कपुष्पमेकमपि शिवार्थं विनिवेदिते सति, दश सुवर्णदानात् यत्फलं, तत्फलमेव प्राप्नुयात्।

Verse 45

अर्कपुष्पसहस्रेभ्यः करवीरं विशिष्यते । करवीर सहस्रेभ्यो द्रोणपुष्पं विशिष्यते

अर्कपुष्पसहस्रेभ्यः करवीरकुसुमं वरम् । करवीरसहस्रेभ्यो द्रोणपुष्पं विशिष्यते ॥

Verse 46

द्रोणपुष्पसहस्रेभ्यो ह्यपामार्गं विशिष्यते । अपामार्गसहस्रेभ्यः कुशपुष्पं विशिष्यते । कुशपुष्प सहस्रेभ्यः शमीपुष्पं विशिष्यते

द्रोणपुष्पसहस्रेभ्यो ह्यपामार्गः विशिष्यते । अपामार्गसहस्रेभ्यः कुशपुष्पं विशिष्यते । कुशपुष्पसहस्रेभ्यः शमीपुष्पं विशिष्यते ॥

Verse 47

शमीपुष्पं बृहत्याश्च कुसुमं तुल्यमुच्यते । करवीरसमा ज्ञेया जातीविजयपाटलाः

शमीपुष्पं बृहत्याश्च कुसुमं तुल्यमुच्यते । करवीरसमा ज्ञेया जातीविजयपाटलाः ॥

Verse 48

श्वेतमंदार कुसुमं सितंपद्मसमं भवेत् । नागचंपकपुन्नागधत्तूरकुसुमं स्मृतम्

श्वेतमन्दारकुसुमं सितपद्मसमं भवेत् । नागचम्पकपुन्नागधत्तूरकुसुमं स्मृतम् ॥

Verse 49

केतकीजातिमुक्तं च कन्दयूथीमदन्तिकाः । शिरीषसर्जजंबूककुसुमानि विवर्ज्जयेत्

केतकीजातिमुक्तं च कन्दयूथीमदन्तिकाः । शिरीषसर्जजम्बूककुसुमानि विवर्जयेत् ॥

Verse 50

आकुलीकुसुमं पत्रं करंजेन्द्रसमुद्भवम् । बिभीतकानि पुष्पाणि कुसुमानि विवर्ज्जयेत्

आकुलीकुसुमं पत्रं करञ्जेन्द्रसमुद्भवम् । बिभीतकपुष्पाणि च पूजायां विवर्जयेत् ॥

Verse 51

कनकानि कदंबानि रात्रौ देयानि शंकरे । देवशेषाणि पुष्पाणि दिवा रात्रौ च मल्लिका

कनकानि कदम्बानि रात्रौ शङ्करपूजने । देवशेषाणि पुष्पाणि त्याज्यानि; मल्लिका दिवानिशम् ॥

Verse 52

प्रहरं तिष्ठते मल्ली करवीरमहर्निशम् । कीटकेशापविद्धानि रात्रौ पर्युषितानि च

प्रहरं तिष्ठते मल्लिः करवीरं अहर्निशम् । कीटकेशापविद्धानि रात्रौ पर्युषितानि च त्यजेत् ॥

Verse 53

स्वयं पतितपुष्पाणि त्यजेदुपहतानि च । तुलसी शतपत्रं च गन्धारी दमनस्तथा

स्वयं पतितपुष्पाणि उपहतानि च त्यजेत् । तुलसीं शतपत्रं च गन्धारीं दमनं तथा पूजायां गृह्णीयात् ॥

Verse 54

सर्वासां पत्रजातीनां श्रेष्ठो मरुबकः स्मृतः । एतैः पुष्पविशेषैस्तु पूज्यः सोमेश्वरः सदा

सर्वासां पत्रजातीनां श्रेष्ठो मरुबकः स्मृतः । एतैः पुष्पविशेषैस्तु सोमेश्वरः सदा पूज्यः ॥

Verse 55

यात्रायाः फलमाप्नोति स्वर्गलोके महीयते । एतावदुक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत

यात्राफलमवाप्नोति स्वर्गलोके च पूज्यते । इत्युक्त्वा तद्वचस्तत्र तत्रैवान्तरधीयत ॥

Verse 56

चन्द्रमा यक्ष्मणा मुक्तः स्वस्थाननिरतोऽभवत् । आहूय विश्वकर्माणं प्रासादं पर्यकल्पयत् । शुद्धस्फटिकसंकाशं गोक्षीरधवलोज्ज्वलम्

चन्द्रमा यक्ष्मणो मुक्तः स्वस्थाननिरतोऽभवत् । आहूय विश्वकर्माणं प्रासादं पर्यकल्पयत् ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशं गोक्षीरधवलोज्ज्वलम् ॥

Verse 57

प्रासादं मेरुनामानं हेमप्राकारतोरणम् । चतुर्दशान्ये परितः प्रासादाः परिकल्पिताः । तेषां नामानि वक्ष्यामि प्रत्येकं तानि मे शृणु

प्रासादो मेरुनामाख्यो हेमप्राकारतोरणः । चतुर्दशान्ये परितः प्रासादाः परिकल्पिताः ॥ तेषां नामानि वक्ष्यामि प्रत्येकं तानि मे शृणु ॥

Verse 58

केसरी सर्वतोभद्रो नदनो नन्दिशालकः । नन्दीशो मन्दरश्चैव श्रीवृक्षो ह्यमृतोद्भवः

केसरी सर्वतोभद्रो नदनो नन्दिशालकः । नन्दीशो मन्दरश्चैव श्रीवृक्षो ह्यमृतोद्भवः ॥

Verse 59

हिमवान्हेमकूटश्च कैलासः पृथिवीजयः । इन्द्रनीलो महानीलो भूधरो रत्नकूटकः

हिमवान्हेमकूटश्च कैलासः पृथिवीजयः । इन्द्रनीलो महानीलो भूधरो रत्नकूटकः ॥

Verse 60

वैडूर्यः पद्मरागश्च वज्रको मुकुटोज्ज्वलः । ऐरावतो राजहंसो गरुडो वृषभस्तथा

वैडूर्यः पद्मरागश्च वज्रकश्च मुकुटोज्ज्वलः । ऐरावतो राजहंसो गरुडो वृषभस्तथा—एते नाम्ना प्रासादाः कीर्तिताः ॥

Verse 61

मेरुः प्रासादराजा च देवानामालयो हि सः । आदौ पञ्चाण्डको ज्ञेयः केसरीनामतः स्थितः

मेरुः प्रासादराजोऽयं देवानामालयः स्मृतः । आदौ पञ्चाण्डकः ज्ञेयः केसरीनाम्ना प्रतिष्ठितः ॥

Verse 62

चतुर्थांशा च तद्वृद्धिर्यावन्मेरुः प्रकीर्तितः

चतुर्थांशेन तद्वृद्धिः क्रमशो यावन्मेरुः प्रकीर्तितः ॥

Verse 63

एवं पृथक्कारयित्वा प्रासादांश्च चतुर्दश । ब्रह्मादीनां देवतानां समीपस्थानवासिनाम्

एवं पृथक्कृत्य प्रासादांश्चतुर्दश । ब्रह्मादिदेवतानां समीपस्थानवासिनाम् ॥

Verse 64

दश चान्यान्भूधरादीन्वृषभान्तान्वरानने । आदौ कपर्द्दिनं कृत्वा प्रासादान्पर्यकल्पयत्

दश चान्यान् भूधरादीन् वृषभान्तान् वरानने । आदौ कपर्द्दिनं कृत्वा प्रासादान् पर्यकल्पयत् ॥

Verse 65

मेरुः प्रासादराजो वै स तु सोमेश्वरे कृतः । त्रेतायुगे तु दशमे मनोवैर्वस्वतस्य च

मेरुः प्रासादराजो वै सोमेश्वरे समर्पितः। त्रेतायुगे तु दशमे मन्वन्तरे वैवस्वतात्मजमनोर् काले निर्मितः॥

Verse 66

कारयित्वा मंडपांश्च प्रतिष्ठाप्य यथाविधि । नदानां तु शतं कृत्वा वापीकूप सहस्रकम्

मण्डपान् कारयित्वा च प्रतिष्ठाप्य यथाविधि। नदानां शतं कृत्वा वापीकूपसहस्रकमकारयत्॥

Verse 67

गृहाणां तु सहस्राणि दीनानाथाश्रयाणि च । कारयित्वा विधानेन विप्रेभ्यः प्रददौ पृथक्

गृहाणां तु सहस्राणि दीनानाथाश्रयाणि च। विधानेन कारयित्वा विप्रेभ्यः पृथक् प्रददौ॥

Verse 68

निवेश्य नगरं सोमः श्रीसोमेश्वरसन्निधौ । स्वकर्मणां प्रचारार्थमथाभ्यर्थयत द्विजान्

श्रीसोमेश्वरसन्निधौ सोमो नगरं निवेश्य च। स्वकर्मप्रचारार्थं द्विजान् अभ्यर्थयत् ततः॥

Verse 69

सोमोऽस्मि भवतां राजा प्रसादात्परमेष्ठिनः । तथापि विनयेनैव भक्त्यां विज्ञापयामि वः

सोमोऽस्मि भवतां राजा परमेष्ठिप्रसादतः। तथापि विनयेनैव भक्त्या वः विज्ञापयाम्यहम्॥

Verse 70

धनं हिरण्यरत्नादि धान्यं व्रीहियवादिकम् । गोमहिष्यादिपशवो वस्त्राणि विविधानि च

धनं हिरण्यरत्नादि धान्यं व्रीहियवादिकम् । गोमहिष्यादिपशवो वस्त्राणि विविधानि च ॥

Verse 71

कदलीनालिकेराणि तांबूलीपूगमालिनः । मनोऽभिरामचरमा आरामाः परितः स्थिताः

कदलीनालिकेराणि तांबूलीपूगमालिनः । मनोऽभिरामचरमा आरामाः परितः स्थिताः ॥

Verse 72

जंबूद्वीपाधिपाः सर्वे भवतामत्रवासि नाम् । आदेशं च करिष्यंति शिरस्याधाय शोभनम्

जंबूद्वीपाधिपाः सर्वे भवतामत्रवासि नाम् । आदेशं च करिष्यंति शिरस्याधाय शोभनम् ॥

Verse 73

द्वीपांतरादागतैश्च कर्पूरागुरुचंदनैः । अन्यैश्च विविधैर्द्रव्यैः संपूर्णा भवतां गृहाः

द्वीपांतरादागतैश्च कर्पूरागुरुचंदनैः । अन्यैश्च विविधैर्द्रव्यैः संपूर्णा भवतां गृहाः ॥

Verse 74

पण्यानां शतसंख्यानां व्यवहारनिदर्शिनः । ब्रह्मोत्तराणि तन्वंति वणिजो लाभकांक्षिणः

पण्यानां शतसंख्यानां व्यवहारनिदर्शिनः । ब्रह्मोत्तराणि तन्वंति वणिजो लाभकांक्षिणः ॥

Verse 75

भवत्सु भृत्यभावेन वर्त्तमाना हितैषिणः । ते चान्ये च तथा पौरा नावसीदंति कर्हिचित्

भवत्सु भृत्यभावेन वर्तमाना हितैषिणः। ते चान्ये च तथा पौरा न कर्हिचिद् दुःखमाप्नुयुः॥

Verse 76

एवं संपूर्णविभवैर्भवद्भिः श्रेयसे मम । क्रतुक्रिया वितन्यंतां विधिवद्भूरिदक्षिणाः

एवं संपूर्णविभवैर्भवद्भिः श्रेयसे मम। क्रतुक्रियाः प्रवर्तन्तां विधिवद् भूरिदक्षिणाः॥

Verse 77

ब्रह्मादीनि च सर्वाणि प्रवर्तंतामहर्निशम् । दीनांधकृपणादीनां क्रियतामार्तिनाशनम्

ब्रह्मादीनि च सर्वाणि प्रवर्तन्तामहर्निशम्। दीनान्धकृपणादीनां क्रियतामार्तिनाशनम्॥

Verse 78

अभ्यागतानामौचित्यादातिथ्यं च विधीयताम् । तीर्थयात्राप्रसंगेन समेतानां महात्मनाम्

अभ्यागतानामौचित्यादातिथ्यं च विधीयताम्। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन समेतानां महात्मनाम्॥

Verse 79

ब्रह्मर्षीणामाश्रमेषु दीयतामाश्रयाः सदा । मयात्र स्थापितं लिंगं सर्वकालं दृढव्रताः

ब्रह्मर्षीणामाश्रमेषु दीयतामाश्रयाः सदा। मयात्र स्थापितं लिङ्गं सर्वकाले दृढव्रताः॥

Verse 80

पवित्रैरुपचारैश्च पूजयंतु द्विजोत्तमाः । अष्टौ प्रमाणपुरुषाः पौराणां कार्यदर्शिनः

पवित्रैः उपचारैश्च द्विजोत्तमाः देवतां पूजयन्तु। पौराणपरम्पराविदः लोककार्यदर्शिनश्च अष्टौ प्रमाणपुरुषाः मानरूपेण नियोज्यन्ताम्।

Verse 81

व्यवहारानवेक्षध्वं स्मृत्याचारविशारदाः । व्यवस्थां मत्कृतामेतां भवंतोऽत्र द्विजोत्तमाः

स्मृत्याचारविशारदाः यूयं द्विजोत्तमाः अत्र व्यवहारान् अवेक्षध्वम्। मया कृताम् एतां व्यवस्थां भवद्भिः सम्यक् धार्यताम्।

Verse 82

धारयंतु महात्मानो दिग्गजा इव मेदिनीम् । एवं प्रभुत्वमास्थाय स्थानेऽस्मिञ्छिवशालिनि

महात्मानः दिग्गजा इव मेदिनीं धारयन्तु। एवं प्रभुत्वम् आस्थाय अस्मिन् शिवशालिनि स्थाने स्थैर्यं नियमं च पालयन्तु।

Verse 83

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तान्धर्मानाचरत द्विजाः । निशम्य सोमस्य वचो विनीतमिति ते द्विजाः

सोमस्य विनीतं वचः निशम्य ते द्विजाः। श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तान् धर्मान् आचरितुं प्रवृत्ताः।

Verse 84

उवाच कौशिकस्तेषु गोत्राणां प्रथमो द्विजः । साधूपदिष्टमस्माकं द्विजराजेन सर्वथा

ततः तेषु गोत्राणां प्रथमो द्विजः कौशिक उवाच— ‘द्विजराजेन अस्माकं यत् साधु उपदिष्टं तत् सर्वथा युक्तम्।’

Verse 85

सर्वमेतत्करिष्यामः किंतु किंचिन्निशामय । नियोगतः पूजयतां शिवनिर्माल्यसेविनाम्

सर्वमेतत्करिष्यामः; किंतु किंचिन्निशामय। नियोगतः शिवनिर्माल्यसेविनां पूजनं सत्कारश्च विधीयताम्॥

Verse 86

पातित्यं जायतेऽस्माकं श्रुतिस्मृतिविगर्हितम् । श्रुतिस्मृती हि रुद्रस्य यस्मादाज्ञाद्वयं महत्

अस्माकं पातित्यं जायते, श्रुतिस्मृतिविगर्हितम्। श्रुतिस्मृती हि रुद्रस्य आज्ञाद्वयं महत्॥

Verse 87

कस्तदुल्लंघयेन्मूढः प्राणैः कंठग तैरपि

कस्तदुल्लङ्घयेन्मूढः, प्राणैः कण्ठगतैरपि॥

Verse 88

अष्टमूर्तेः पुनर्मूर्त्तावग्नौ देवमुखे मखान् । कुर्वाणाः श्रुतिमार्गेण प्रीणयामोऽखिलं जगत्

अष्टमूर्तेः पुनर्मूर्तौ, अग्नौ देवमुखे मखान्। कुर्वाणाः श्रुतिमार्गेण, प्रीणयामोऽखिलं जगत्॥

Verse 89

जगद्भगवतो रूपं व्यक्तमेत त्पुरद्विषः । मिथो विभिन्नमित्येतदभिन्नं पुनरीश्वरात्

जगद्भगवतो रूपं व्यक्तमेतत् पुरद्विषः। मिथो विभिन्नमित्येतद्, अभिन्नं पुनरीश्वरात्॥

Verse 90

अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

अग्नौ सम्यक् प्रक्षिप्ता आहुतिरादित्यमेवोपतिष्ठते। आदित्याद् वृष्टिरुत्पद्यते, वृष्टेरन्नं, ततोऽन्नात् प्रजाः प्रवर्धन्ते॥

Verse 91

श्रुतिस्मृतिपुराणादिसदभ्यासप्रसंगिनाम् । तत्तदर्थेषु पुण्यार्थं प्रवृत्ताखिलकर्मणाम्

श्रुतिस्मृतिपुराणादिषु सदभ्यासपरायणानां, तत्तदर्थानुसारेण पुण्यार्थं प्रवृत्तसर्वकर्मणाम्॥

Verse 92

अस्माकमवकाशोऽपि विरलो लिंग पूजने । रुद्रजाप्यैर्महायज्ञैर्यजानाश्चैवमीश्वरम्

अस्माकं लिङ्गपूजनेऽप्यवकाशो विरल एव। रुद्रजाप्यैर्महायज्ञैश्चैवं वयं ईश्वरं यजामहे॥

Verse 93

यथाक्षणं यथाकालं लिंगं वेदमुपास्महे । यत्तु तेऽभिमतं सोम श्रीसोमेश्वरपूजनम् । तच्च संपादयिष्यामः सविशेषं महामते

यथाक्षणं यथाकालं लिङ्गं वेदं चोपास्महे। यत्तु तेऽभिमतं सोम, श्रीसोमेश्वरपूजनम्; तच्च वयं सविशेषं संपादयिष्यामः, महामते॥

Verse 94

येन त्वदीप्सितं सिध्येत्तमुपायं निशामय । गौरीशंकरसंवादं श्रुत्वा भगवतो मुखात्

येन त्वदीप्सितं सिद्ध्येत् तमुपायं निशामय। भगवतो मुखात् गौरीशंकरसंवादं श्रुत्वा॥

Verse 95

नारदः प्राह नः पूर्वं कथयामस्तमेव ते । ब्रह्मदेवद्विषः पूर्वं शतशो दैत्यदानवाः । तपोभिरुग्रैर्विविधैः शंकरं प्रतिपेदिरे

नारदः पूर्वमेव नः प्रोवाच; तदेव ते वयं कथयामः। पुरा ब्रह्मदेवद्विषः शतशो दैत्यदानवाः विविधैरुग्रतपोभिः शंकरं प्रतिपेदिरे।

Verse 96

तेषामत्युग्रतपसामनन्यासक्तचेतसाम् । प्रसादमीश्वरश्चक्रे कारुण्यामृतसागरः

तेषामत्युग्रतपसां अनन्यासक्तचेतसां दृष्ट्वा कारुण्यामृतसागर ईश्वरः प्रसादं चक्रे।

Verse 97

स हि त्रिभुवनस्वामी देवदेवो महेश्वरः । अपेक्षते वरं दातुं भक्तिमेवानपायिनीम्

स हि त्रिभुवनस्वामी देवदेवो महेश्वरः वरं ददाति चेत् अनपायिनीं भक्तिमेव मुख्यतया अपेक्षते।

Verse 98

ददौ स भुवनैश्वर्य्यप्रायानभिमतान्वरान् । तेषां भक्त्यैव संतुष्टो देवब्रह्मद्विषामपि

देवब्रह्मद्विषामपि तेषां भक्त्यैव संतुष्टः स भुवनैश्वर्यप्रायान् अभिमतान् वरान् ददौ।

Verse 99

ब्रह्मणा विष्णुना चापि यस्यांतो नाधिगम्यते । तस्यातर्क्यप्रभावस्य को नु वेदाशयं प्रभोः

ब्रह्मणा विष्णुना चापि यस्यान्तो नाधिगम्यते, तस्यातर्क्यप्रभावस्य प्रभोः वेदाशयं को नु सम्यक् वेत्ति?

Verse 100

दुर्वृत्तेभ्योऽपि दैत्येभ्यस्तपोभिर्वरदायिनम् । पप्रच्छ स्वच्छ्हृदया पार्वती परमेश्वरम्

दुर्वृत्तेभ्योऽपि दैत्येभ्यस्तपोभिर्वरदायिनं परमेश्वरं पार्वती स्वच्छहृदया पप्रच्छ।

Verse 101

पार्वत्युवाच । भगवन्प्रसादं ते प्राप्य धृष्यंतो भुवनत्रयम् । उपद्रवंतींद्रमुखान्देवान्संक्षोभयंति च

पार्वत्युवाच—भगवन्, तव प्रसादं प्राप्य धृष्यन्तो भुवनत्रयं, इन्द्रमुखान् देवान् उपद्रवन्ति, संक्षोभयन्ति च।

Verse 102

वरं ददासि किं तेषां तादृशानां दुरात्मनाम् । जगतः स्वस्तये येषां न मनागपि चेष्टितम्

वरं ददासि किं तेषां तादृशानां दुरात्मनाम्, जगतः स्वस्तये येषां न मनागपि चेष्टितम्?

Verse 103

त्वया दत्तवरानेतान्दिव्यान्भोगोपभोगिनः । अवधीर्य तवैश्वर्यं कथं विष्णुर्निहंति च

त्वया दत्तवरान् एतान् दिव्यान् भोगोपभोगिनः, तव ऐश्वर्यम् अवधीर्य, कथं विष्णुर्निहन्ति च?

Verse 104

हतानां च पुनस्तेषां का गतिः स्याद्वद प्रभो

हतानां च पुनस्तेषां का गतिः स्यात्? वद प्रभो।

Verse 105

ईश्वर उवाच । सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाश्चेति वै त्रिधा । भवंति लोकास्तेष्वेते तमःप्राया दुरासदाः

ईश्वर उवाच—सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाश्चेति वै त्रिधा। भवंति लोकास्तेष्वेते तमःप्राया दुरासदाः॥

Verse 106

सुरैः सह स्पर्धमानास्तपोभिरपि तामसैः । मां भजंते मुहुर्मोहाज्जगदुत्सादनोद्यताः

सुरैः सह स्पर्धमानास्तपोभिरपि तामसैः। मां भजंते मुहुर्मोहाज्जगदुत्सादनोद्यताः॥

Verse 107

वरं ददामि यत्तेषां भक्तिस्तत्र तु कारणम् । अहं हि भक्त्या सुग्राह्यो नात्र कार्या विचारणा

वरं ददामि यत्तेषां भक्तिस्तत्र तु कारणम्। अहं हि भक्त्या सुग्राह्यो नात्र कार्या विचारणा॥

Verse 108

तपोनुरूपानासाद्य वरांस्ते पापकारिणः । विष्णुना यन्निहन्यते तच्च देवि निबोध मे

तपोनुरूपानासाद्य वरांस्ते पापकारिणः। विष्णुना यन्निहन्यते तच्च देवि निबोध मे॥

Verse 109

अहं हरिश्च यद्भिन्नौ गुणभागोऽत्र कारणम् । परमार्थादभिन्नौ च रहस्यं परमं ह्यदः

अहं हरिश्च यद्भिन्नौ गुणभागोऽत्र कारणम्। परमार्थादभिन्नौ च रहस्यं परमं ह्यदः॥

Verse 111

वहामि शिरसा भक्त्या त्वदीक्षाशंकितोऽपि सन् । अपि विष्णुस्त्रिभुवनं परित्रातुं व्यवस्थया

त्वदीक्षाशङ्कितोऽपि सन् भक्त्या तवाज्ञां शिरसा वहामि। एवं विष्णुरपि नियतव्यवस्थया त्रिभुवनं परित्राति॥

Verse 112

मामुपास्य चिरं लेभे चक्रं दुष्टनिबर्हणम् । त्वां च तस्य महामायामप्रमेयात्मनो हरेः

मामुपास्य चिरं स लब्धवान् दुष्टनिबर्हणं चक्रम्। त्वमपि तस्याप्रमेयात्मनो हरेर्महामाया बभूविथ॥

Verse 113

आराधयामि तद्भक्त्या त्रिजगजन्मकारणम् । शिरस्याधाय चान्यां मे शक्तिरूपां तथा हरिः

तद्भक्त्या त्रिजगज्जन्मकारणं तमहं आराधयामि। हरिरपि मेऽन्यां शक्तिरूपां शिरस्याधाय मां समर्चयति॥

Verse 114

अजोऽपि जन्मान्यासाद्य लोकरक्षां करोति वै । हंतुं हिरण्यकशिपुं नरसिंहवपुश्च सः

अजोऽपि सन् स जगद्रक्षणार्थं जन्मानि समुपैति। हिरण्यकशिपुं हन्तुं नरसिंहवपुः स धारयामास॥

Verse 115

जगज्जिघांसुः शमितो मया शरभ रूपिणा । मां च बाणपरित्राणे त्रिशूलोद्यमकारिणम्

जगज्जिघांसुः स मया शरभरूपिणा शमितः। बाणपरित्राणार्थं त्रिशूलोद्यमकारिणं मां च स ददर्श॥

Verse 116

मानुष्येऽप्यवतारेऽसौ स्तंभयित्वा स लीलया । प्रभावं महिमानं च वर्द्धयन्मामकं हरिः । वरिवस्यति मां नित्यमंतरात्मापि मे विभुः

मानुष्येऽपि अवतारेऽसौ लीलया विरोधं स्तम्भयित्वा मम प्रभावं महिमानं च वर्धयन् हरिः; स एव विभुः मेऽन्तरात्मा सन् मां नित्यं वरिवस्यति।

Verse 117

अथाहं परमात्मानमेनमाद्यंतवर्जितम् । ध्यानयोगैः समाधौ च भावयामि निरंतरम्

अथाहं आद्यन्तवर्जितं परमात्मानम् एनं ध्यानयोगैः समाधौ च निरन्तरं भावयामि।

Verse 119

तदेवं नावयोर्भेदो विद्यते पारमार्थिकः । भेदं च तारतम्यं च मूढा एव वितन्वते

तदेवं पारमार्थिकः आवयोर्भेदो न विद्यते; भेदं च तारतम्यं च मूढा एव वितन्वते।

Verse 120

मयि भक्त्यवसाने तु हरेः संदर्शनेन च । क्रोधदर्पाभिभूतत्वान्न मुक्तिं प्राप्नुवंति ते

मयि भक्त्यवसाने तु हरेः संदर्शनेन च, क्रोधदर्पाभिभूतत्वात् ते मुक्तिं न प्राप्नुवन्ति।

Verse 121

आवयोस्तु प्रभावेन ते पुनर्द्धौतकल्मषाः । ब्रह्मर्षीणां कुले जन्म संप्राप्ता मुक्तिहेतुकम्

आवयोस्तु प्रभावेन ते पुनर्द्धौतकल्मषाः; ब्रह्मर्षीणां कुले जन्म संप्राप्ता मुक्तिहेतुकम्।

Verse 122

ब्रह्मचारिव्रता दूर्ध्वं योगं पाशुपतं श्रिताः । प्राचीनकर्मसंस्कारात्ते पुनर्मामुपासते

ब्रह्मचर्यव्रतं सम्यक् आचरन्तः, ते ऊर्ध्वं पाशुपतयोगं श्रयन्ते; प्राचीनकर्मसंस्कारवशात् पुनरपि मामेव उपासते।

Verse 123

भक्तियोगेन चास्थाय व्रतं पाशुपतादिकम् । श्मशानवासिनो नग्ना अपरे चैकवाससः

भक्तियोगं समाश्रित्य ते पाशुपतादिव्रतं गृह्णन्ति; केचित् श्मशानवासिनो, केचित् नग्नाः, अपरे चैकवाससः।

Verse 124

भिक्षाभुजो भूतिभृतो मल्लिंगान्यर्च्चयंति ते । तथा मदेकाग्रधियो मद्ध्यानैकदृढव्रताः

भिक्षाभुजः भूतिभृतश्च ते मल्लिङ्गानि अर्चयन्ति; तथा मदेकाग्रधियः, मद्ध्यानैकदृढव्रताः।

Verse 125

ये त्वामपि नमस्यंति जगतां मम चेश्वरीम् । देहावसानयोगेन मुक्तिं तेषां ददाम्यहम्

ये त्वामपि नमस्यन्ति जगतां मम च ईश्वरीम्; देहावसाने योगेन तेषां मुक्तिं ददाम्यहम्।

Verse 126

सारूप्यसालोक्यमयीं मय्यावेशितचेतसाम् । सायुज्यमुक्तये नायं योगः पाशुपतो यतः । स्मृत्याचारेण मुनिभिः स सद्भिस्तेन गर्हितः

मय्यावेशितचेतसां सारूप्यसालोक्यादिफलप्रदः अयं मार्गः; सायुज्यमुक्तये तु पाशुपतयोगो न साधनम्। स्मृत्याचारविरोधात् स मुनिभिः सद्भिश्च गर्हितः।

Verse 127

द्विजा ऊचुः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तानि होपगतान्द्विजान् । स्वमानमुपनेष्यामो भक्त्यावर्ज्जितमानसान्

द्विजा ऊचुः—तीर्थयात्राप्रसङ्गेन इहोपगतान् तान् भक्त्यावर्जितमानसान् द्विजान् वयं स्वमानं सदाचारं च पुनः उपनेष्यामः।

Verse 128

शुचिभिक्षान्नकौपीनकमण्डल्वादिसत्कृताः । अनन्यकार्य्याः सततमिहागत्य तपस्विनः

शुचिभिक्षान्नकौपीनकमण्डल्वादिभिः सत्कृताः तपस्विनः अनन्यकार्याः सततम् इह आगत्य तपःपरायणाः निवसन्ति।

Verse 129

भवत्प्रदत्तैर्विविधैरुपहारैरतंद्रिताः । तत्त्वतस्तत्त्वसंख्यास्ते शिवधर्मैकतत्पराः

भवत्प्रदत्तैः विविधैः उपहारैः अतन्द्रिताः ते तत्त्वतः तत्त्वसंख्याः शिवधर्मैकतत्पराः सन्ति।

Verse 130

श्रीसोमेश्वरमभ्यर्च्य तव श्रेयोऽभिवर्द्धकाः । मुक्तिमंते गमिष्यंति देवस्यातिसुदुर्ल्लभाम्

श्रीसोमेश्वरम् अभ्यर्च्य तव श्रेयोऽभिवर्द्धकाः ते अन्ते देवस्य अतिसुदुर्लभां मुक्तिं गमिष्यन्ति।

Verse 131

ततोऽन्येऽथ ततोऽप्यन्ये ततश्चान्ये तपोधना । परीक्षितास्तु तेऽस्माभिर्भवितारो निशापते

ततः अन्येऽथ ततः अपि अन्ये ततश्च अन्ये तपोधनाः आगमिष्यन्ति; तेऽपि, हे निशापते, अस्माभिः परीक्षिताः भविष्यन्ति।

Verse 132

द्विजा ऊचुः । इत्याह भगवान्देव्या पृष्टः स च त्रिलोचनः । तत्रैव नारदः सर्वं संवादं शिवयेरितम्

द्विजा ऊचुः—एवं देव्याः प्रश्नेन पृष्टः स त्रिलोचनः भगवान् उक्तवान्। तत्रैव नारदः शिवया (पार्वत्या) प्रेरितं सर्वं संवादं शुश्राव।

Verse 133

श्रुत्वा नः कथयामास कथां गोष्ठीषु पृच्छताम् । तव चास्माभिरधुना सर्वमेतदुदीरितम्

तत् श्रुत्वा स (नारदः) गोष्ठीषु अस्माभिः पृच्छ्यमानः कथां कथयामास। अद्य तु वयं तुभ्यं सर्वमेतद् यथाश्रुतं उदीरितवन्तः।

Verse 134

एवमुक्तस्तु तैः प्रीतः सोमः स्वभवनं ययौ । तदाज्ञया च तत्सर्वं यथोक्तं तेऽपि कुर्वते

एवं तैः उक्तः सोमः प्रीतः सन् स्वभवनं ययौ। तस्य आज्ञया च तेऽपि सर्वं यथोक्तं सम्यक् कुर्वन्ति।

Verse 135

देव्युवाच । एवं प्रभावो देवेशः सोमेशः पापनाशनः । केनोपायेन तुष्येत व्रतेन नियमेन वा

देव्युवाच—एवं प्रभावो देवेशः सोमेशः पापनाशनः। केन उपायेन तुष्येत, व्रतेन नियमेन वा?

Verse 136

ईश्वर उवाच । कथयामि स्फुटं धर्म्मं मानुषाणां हिताय वै । स येन तुष्यते देवः शृणु त्वं सुरसुन्दरि

ईश्वर उवाच—मानुषाणां हिताय धर्मं स्फुटं कथयामि। येन देवः तुष्यति, तत् शृणु त्वं सुरसुन्दरि।

Verse 137

नित्योपवासनक्तानि व्रतानि विविधानि च । तीर्थे दानानि सर्वाणि पात्रे दत्तान्यशेषतः

नित्योपवास-नक्तव्रतानि नानाविधानि च; तीर्थे सर्वदानानि पात्रे सम्यग्दत्तानि निःशेषतः—एतानि भगवतः प्रीतिकराणि साधनानि।

Verse 138

तपश्च तप्तं तेनैव स्नातं तेनैव पुष्करे । केदारे तु जलं तेन गत्वा पीतं तु निश्चितम्

तेनैव तपः सम्यक् तप्तं, तेनैव पुष्करे स्नानं कृतम्; केदारं गत्वा तेनैव तत्र पवित्रं जलं निश्चयेन पीतम्।

Verse 139

तेन दृष्टं वरारोहे ज्योतिर्लिंगं महाप्रभम् । सोमवारव्रतं दिव्यं येन चीर्णं तु संश्रये

तेन दृष्टं वरारोहे ज्योतिर्लिङ्गं महाप्रभम्; येन च सोमव्रतं दिव्यं सम्यक् चीर्णं मया निश्चयेनोच्यते।

Verse 140

किमन्यैर्बहुभिर्दानैर्दत्तैः पात्रेषु सुन्दरि

सुन्दरि, किमन्यैर्बहुभिर्दानैः, यद्यपि पात्रेषु दत्तैः?

Verse 141

पूजितं येन भावेन सोमवारदिनाष्ट कम् । तेन सर्वं कृतं देवि चीर्णं तत्र महाव्रतम्

देवि, येन भावेन सोमवारेष्वष्टके पूजनं कृतम्; तेन सर्वं कृतं, तत्र महाव्रतं सम्यक् चीर्णमिव।

Verse 142

इतिहासमिमं पूर्वं कथयामि तव प्रिये । यथावृत्तं महादेवि सोमवारव्रतं प्रति

प्रिये, अहं तव पुरातनमिममितिहासं कथयामि—यथावृत्तं महादेवि, सोमवारव्रतविषयम्।

Verse 143

ईश्वर उवाच । कैलासस्य महेशानि उत्तरे च व्यवस्थिता । निषधोपरि विस्तीर्णा पुरी नाम स्वयंप्रभा

ईश्वर उवाच—महेशानि, कैलासस्योत्तरे निषधोपरि विस्तीर्णा स्वयंप्रभा नाम पुरी वर्तते।

Verse 144

नानारत्नसुशोभाढ्या नानागन्धर्वसंकुला । सर्वावयवसंपूर्णा शक्रस्येवामरावती

नानारत्नविभूषिता नानागन्धर्वसंकुला । सर्वलक्षणसंपन्ना शक्रस्येवामरावती ॥

Verse 145

घनवाहननामा च गन्धर्वस्तत्र तिष्ठति । भुंक्ते तत्र महाभोगान्देवैरपि सुदुर्लभान्

तत्र घनवाहननामा गन्धर्वो निवसति; स च तत्र महाभोगान् भुङ्क्ते, ये देवादपि सुदुर्लभाः।

Verse 146

नवयौवनसंयुक्ता भार्या तस्य मनोहरा । प्रौढवाक्या सुशीला च पीनोन्नतपयोधरा

तस्य भार्या मनोहरा नवयौवनसंयुक्ता; प्रौढवाक्या सुशीला च पीनोन्नतपयोधरा।

Verse 147

तया सार्द्धं तु सम्भोगान्भुंक्ते गंधर्वनायकः । उत्पन्ना तस्य कालेन पुत्री पुत्राष्टकोपरि

तया सह तु गन्धर्वनायकः सम्भोगसुखानि भुङ्क्ते स्म; कालेन तस्याष्टपुत्रानन्तरं पुत्री समजायत।

Verse 148

सर्वावयवसंपन्ना सर्वविज्ञानवेदिनी । गंधर्वसेना विख्याता नाम्ना सा परमेश्वरि

हे परमेश्वरि, सा सर्वावयवसम्पन्ना सर्वविज्ञानवेदिनी च; नाम्ना तु ‘गन्धर्वसेना’ इति विख्याता बभूव।

Verse 149

कन्यानां तु सहस्रेषु प्रवरा रूपशालिनी । कौतूहलेन सा पित्रा प्रोक्ता क्रीडस्व भामिनि

कन्यासहस्रेषु सा प्रवरा रूपशालिनी; पित्रा कौतूहलेन स्नेहात् प्रोक्ता— ‘क्रीडस्व, भामिनि’।

Verse 150

उद्याने रमणीयेऽत्र नानाद्रुमलताकुले । वृक्षैरनेकैः संकीर्णे फलपुष्पसमन्विते

अत्र रमणीये उद्याने नानाद्रुमलताकुले, अनेकवृक्षैः संकीर्णे, फलपुष्पसमन्विते।

Verse 151

एवं सा रमते नित्यं कन्यापरिवृता सदा । एवं दृष्ट्वा क्रीडमाना माता भर्तारमब्रवीत्

एवं सा नित्यं रमते कन्यापरिवृता सदा; एवं क्रीडमानां दृष्ट्वा माता भर्तारमब्रवीत्।

Verse 152

जीवितं निष्फलं स्वामिन्मम ते सह बांधवैः । यस्येदृशी गृहे कन्या तिष्ठते भर्तृवर्ज्जिता

स्वामिन्, मम तव च बान्धवानां च जीवितं निष्फलमेव, यावद् गृहे भर्तृवर्जिता एतादृशी कन्या तिष्ठति।

Verse 153

इत्युक्तः स तु गंधर्वो भार्यां वचनमब्रवीत् । अन्वेषयामि भर्त्तारं पुत्र्यर्थे तु मनोहरम्

इत्युक्तः स गन्धर्वः स्वभार्यां प्रत्युवाच—पुत्र्यर्थं मनोहरं योग्यं भर्तारमन्वेषयामि।

Verse 154

इत्युक्त्वाऽह्वाप यामास पुत्रीं तां घनवाहनः । आहूता पितृमातृभ्यां त्वरिताऽगत्य सुन्दरि

इत्युक्त्वा घनवाहनः पुत्रीं तामाह्वयामास; पितृमातृभ्यामाहूता सा सुन्दरी त्वरितमागता।

Verse 155

अनुक्रमेण सर्वेषां पतिता पादयोः शुभा । आदेशं देहि मे तात कि नु कार्यं मयाऽधुना

सा शुभा अनुक्रमेण सर्वेषां पादयोः पतित्वा जगाद—तात, मे आदेशं देहि; अधुना मया किं कर्तव्यम्?

Verse 156

उक्तं च घनवाहेन हर्षितेन वचस्ततः । हे पुत्रि तव यः कश्चिद्वरः संप्रति रोचते । दिव्यं द्रक्ष्ये त्वत्सदृशं गंधर्वाणां शिरोमणिम्

ततः हर्षितो घनवाहनः प्राह—हे पुत्रि, सम्प्रति तव यः कश्चिद् वरः रोचते; त्वत्सदृशं दिव्यं गन्धर्वशिरोमणिं ते दर्शयिष्यामि।

Verse 157

इत्युक्ता क्रोधताम्राक्षी पितरं वाक्यमब्रवीत् । मम रूपस्य कोट्यंशे किं कोप्यस्ति जगत्त्रये । तच्छ्रुत्वा चाद्भुतं वाक्यं पिता माता च मोहितौ

इत्युक्ता क्रोधताम्राक्षी कन्या पितरं प्रत्युवाच— “मम रूपस्य कोट्यंशमपि जगत्त्रये कश्चिदस्ति वा?” इति। तदद्भुतं वचनं श्रुत्वा पिता माता च विस्मयमोहितौ बभूवतुः।

Verse 158

सर्वे विषादमापन्ना बांधवाश्च परे जनाः । अशोभनमिदं वाक्यं कन्यया यत्प्रभाषितम् । इत्युक्त्वा तु गताः सर्वे जननीजनबांधवाः

ततः सर्वे बांधवाः परे जनाश्च विषादमापन्नाः— “कन्यया यदिदं वाक्यं प्रभाषितं तदशोभनम्” इति वदन्तः। इत्युक्त्वा जननीजनबांधवाः सर्वेऽपि ततो गताः।

Verse 159

सा तत्रैव महोद्याने रमते सखिसंयुता । हिंडोलके समारूढा वसंते मासि भामिनि

सा तत्रैव महोद्याने सखिसंयुता क्रीडारसपरायणा रमते स्म; वसन्तमासे भामिनी हिंडोलके समारूढा हर्षं लेभे।

Verse 160

तावद्दिव्यविमानस्थः शिखण्डी गणनायकः । गच्छन्खे ददृशे कन्यां रूपौदार्य्यसमाकुलाम्

तावद्दिव्यविमानस्थः शिखण्डी गणनायकः खचरन् ददर्श कन्यां रूपौदार्ययौवनशोभासमाकुलाम्।

Verse 161

गीतवाद्येन नृत्येन रमतीं दुदुभिस्वनैः । स माध्याह्निकसंध्यायामवतीर्य विमानतः

गीतवाद्यनृत्यैः दुदुभिस्वनैश्च रमन्तीं तां दृष्ट्वा सः माध्याह्निकसन्ध्याकाले विमानात् अवतीर्य भूमौ समुपस्थितः।

Verse 162

क्रीडमानोऽप्सरोभिस्तु तत्रोद्याने स्थितस्ततः । शुश्राव वाक्यं कन्याया गंधर्वदुहितुस्तदा

ततः स अप्सरोभिः सह क्रीडमानः तस्मिन्नुद्याने स्थितः सन् तदा गन्धर्वदुहितुः कन्यायाः वाक्यं शुश्राव।

Verse 163

न कोऽपि सदृशो लोके मम रूपेण दृश्यते । देवो वा दानवो वापि कोट्यंशे मम रूपतः

मम रूपेण सदृशो लोके न कश्चिद् दृश्यते; देवो वा दानवो वापि मम रूपस्य कोट्यंशमपि न समः।

Verse 164

इति वाक्यं ततः श्रुत्वा गणः क्रोधसमन्वितः । शशाप तां सुचार्वंगीं साहंकारां गणेश्वरः

इति वाक्यं श्रुत्वा स गणः क्रोधसमन्वितः; अहंकारिणीं सुचार्वङ्गीं तां गणेश्वरः शशाप।

Verse 165

गण उवाच । मां दृष्ट्वा यद्विशालाक्षि रूपसौभाग्यगर्विता । समाक्षिपसि गंधर्वान्देवाद्यांश्चैव गर्विता

गण उवाच—हे विशालाक्षि, रूपसौभाग्यगर्विता; मां दृष्ट्वा गर्विता गन्धर्वान् देवाद्यांश्च समाक्षिपसि।

Verse 166

तस्मात्ते गर्वसंयुक्ते कुष्ठमंगे भविष्यति । श्रुत्वा शापं ततः कन्या भयभीता तपस्विनी

तस्मात् ते गर्वसंयुक्ते अङ्गे कुष्ठं भविष्यति; शापं श्रुत्वा सा कन्या भयभीता तपस्विनी बभूव।

Verse 167

साष्टांगं प्रणिपत्याथानुग्रहार्थमयाचत । भगवन्मम दीनायाः शापस्यानुग्रहं प्रभो । प्रयच्छ त्वं महा भाग नैवं कर्त्री पुनः क्वचित्

सा साष्टाङ्गं प्रणिपत्य तदनन्तरमनुग्रहार्थं याचत— “भगवन् प्रभो! मम दीनायाः शापविषयेऽनुग्रहं प्रयच्छ। महाभाग! त्वं प्रसादं देहि; अहं पुनः क्वचिदपि नैवं करिष्यामि।”

Verse 168

इत्युक्तस्तव कारुण्याच्छिखण्डी गणनायकः । अनुग्रहं ददौ तस्या गंधर्वदुहितुस्तदा

इत्युक्तः स तव कारुण्येन प्रेरितः शिखण्डी गणनायकः। स तदा गन्धर्वदुहितुः तस्याः अनुग्रहं ददौ।

Verse 169

शिखण्ड्युवाच । जातिरूपेण संयुक्तो विद्याहंकारसंपदा । यो येन गर्वितः प्राणी स तं प्राप्य विनश्यति

शिखण्ड्युवाच— “जातिरूपसमायुक्तो विद्याहंकारसम्पदा। यो येन गर्वितः प्राणी स तं प्राप्य विनश्यति।”

Verse 170

तस्माद्गर्वो नैव कार्यो गर्वस्यैतत्फलं स्मृतम् । शृणुष्वानुग्रहं बाले श्रुत्वा चैवावधारय

“तस्माद्गर्वो नैव कर्तव्यः; गर्वस्यैतत्फलं स्मृतम्। शृणुष्वानुग्रहं बाले; श्रुत्वा चैवावधारय।”

Verse 171

हिमवद्वनमध्यस्थो गोशृंग ऋषिपुंगवः । करिष्यत्युपकारं स एवमुक्त्वा गतः प्रिये

“हिमवद्वनमध्यस्थो गोशृङ्ग ऋषिपुङ्गवः। करिष्यत्युपकारं स”—एवमुक्त्वा गतः प्रिये।

Verse 172

तावत्संध्या समायाता तत्क्षणाद्भुवनांतरे

तावदेव सन्ध्या समायाता; तत्क्षणादेव भुवनान्तरे कथाप्रवाहोऽन्यथा प्रववृते।

Verse 173

ततो गंधर्व्वतनया भग्नोत्साहा नतानना । परित्यज्य वनं रम्यमागता पितुरंतिके

ततो गन्धर्वतनया भग्नोत्साहा नतानना; रम्यं वनं परित्यज्य पितुरन्तिकमागता।

Verse 174

कथयामास तत्सर्वं कारणं कुष्ठसंभवम् । तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्तौ पितरौ विगतप्रभौ

कथयामास तत्सर्वं कारणं कुष्ठसम्भवम्; तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्तौ पितरौ विगतप्रभौ।

Verse 175

हिमवंतं गिरिं प्राप्तौ त्वरितौ सुतया सह । गोशृंगस्य ऋषेस्तत्र ददृशाते तथाश्रमम्

हिमवन्तं गिरिं प्राप्तौ त्वरितौ सुतया सह; गोशृङ्गस्य ऋषेस्तत्र ददृशाते तथाश्रमम्।

Verse 176

तत्र मध्यस्थितं दृष्ट्वा गोशृंगमृषिपुंगवम् । प्रणम्य दण्डवद्भूमौ स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकधा

तत्र मध्यस्थितं दृष्ट्वा गोशृङ्गमृषिपुङ्गवम्; प्रणम्य दण्डवद्भूमौ स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकधा।

Verse 177

उपविष्टोग्रतस्तस्य प्रणिपत्य पुनःपुनः । प्रोवाच वचनं तत्र पूर्ववृत्तं यथाऽभवत्

उपविष्टोऽग्रतः तस्य प्रणिपत्य पुनःपुनः । तत्र पूर्ववृत्तं यथाभूतं वचनं प्रोवाच ॥

Verse 178

कथिते चैव वृत्तांते पुनः पप्रच्छ कारणम् । पृष्टे तु कारणे तत्र गंधर्वः प्रोक्तवांस्तदा

कथिते वृत्तान्ते पुनः पप्रच्छ कारणम् । पृष्टे तु कारणे तत्र गन्धर्वः प्रोक्तवान् तदा ॥

Verse 179

गंधर्व उवाच । दुहितुर्मे शरीरं तु व्याधिकुष्ठेनपीडितम् । येनोपशमनं याति तत्त्वं कर्त्तुमिहार्हसि

गन्धर्व उवाच । दुहितुर्मे शरीरं तु व्याधि-कुष्ठेन पीडितम् । येनोपशमनं याति तत्त्वं कर्तुमिहार्हसि ॥

Verse 180

प्रसादं कुरु विप्रर्षे मम दीनस्य सांप्रतम् । यथा कुष्ठं शमं याति मम पुत्र्यास्तु कारणम्

प्रसादं कुरु विप्रर्षे मम दीनस्य साम्प्रतम् । यथा कुष्ठं शमं याति मम पुत्र्यास्तु कारणम् ॥

Verse 181

गोशृंग उवाच । भारते तु महातेजास्तिष्ठत्युदधिसन्निधौ । देवः सोमेश्वरोनाम सर्वदेवनमस्कृतः

गोशृङ्ग उवाच । भारते तु महातेजाः तिष्ठत्युदधिसन्निधौ । देवः सोमेश्वरो नाम सर्वदेवनमस्कृतः ॥

Verse 182

क्षणं कृत्वा हि संपूज्य एकाहारेण मानवैः । सर्वव्याधिविनाशाय सर्वकार्यार्थसिद्धये

क्षणं कृत्वा हि संपूज्य, एकाहारेण मानवैः। सर्वव्याधिविनाशाय, सर्वकार्यार्थसिद्धये॥

Verse 183

सोमवारव्रतेनेशं समाराधय शंकरम् । एवं कृते व्याधिनाशस्तव पुत्र्या भविष्यति

सोमवारव्रतेनेशं समाराधय शंकरम्। एवं कृते व्याधिनाशस्तव पुत्र्या भविष्यति॥

Verse 184

ईश्वर उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः । तत्र गंतुं मनश्चक्रे सोमेशाराधनं प्रति

ईश्वर उवाच। इति तद्वचनं श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः। तत्र गन्तुं मनश्चक्रे सोमेशाराधनं प्रति॥