Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच । एवं मुनीन्द्राः कथिते प्रभावे शंकरेण तु । पुनः पप्रच्छ सा देवी कृतांजलिपुटा सती

सूत उवाच । एवं मुनीन्द्राः कथिते प्रभावे शङ्करेण तु । पुनः पप्रच्छ सा देवी कृताञ्जलिपुटा सती ॥

Verse 2

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ क्षेत्रतीर्थमय प्रभो । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं विस्तरात्कथयस्व मे

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ क्षेत्रतीर्थमय प्रभो । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं विस्तरात् कथयस्व मे ॥

Verse 3

कथं तुष्यसि मर्त्यानां क्षेत्रे तत्र विचेतसाम् । जप्तं दत्तं हुतं यष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् । प्रभासे तु महाक्षेत्रे कस्मात्तत्राक्षयं भवेत्

कथं तुष्यसि मर्त्यानां क्षेत्रे तत्र विचेतसाम् । जप्तं दत्तं हुतं यष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् । प्रभासे तु महाक्षेत्रे कस्मात् तत्राक्षयं भवेत् ॥

Verse 4

जात्यंतरसहस्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् । तत्कथं क्षयमाप्नोति तन्ममाचक्ष्व शंकर

जात्यन्तरसहस्रेषु पूर्वसञ्चितं यत्पापं तत्कथं क्षयमाप्नोति? तन्ममाचक्ष्व, हे शङ्कर।

Verse 5

यदि प्रभासं सर्वेषां तीर्थानां प्रवरं मतम् । किमन्यैर्बहुभिस्तत्र कर्त्तव्यं तीर्थविस्तरैः

यदि प्रभासः सर्वेषां तीर्थानां प्रवरं मतः, तर्हि तत्रान्यैर्बहुभिस्तीर्थविस्तरैः किं कर्तव्यं?

Verse 6

एकं यदि भवेत्तीर्थं मनो निःसंशयं भवेत् । बहुत्वे सति तीर्थानां मनो विचलते नृणाम्

एकं यदि भवेत्तीर्थं मनो निःसंशयं भवेत्; तीर्थानां बहुत्वे तु नृणां मनो विचलति।

Verse 7

तस्मात्सर्वं परित्यज्य तीर्थजालं सविस्तरम् । प्रभासस्यैव माहात्म्यं कथयस्व सुरेश्वर

तस्मात्सर्वं परित्यज्य तीर्थजालं सविस्तरम्, प्रभासस्यैव माहात्म्यं कथयस्व, सुरेश्वर।

Verse 8

क्षेत्रप्रमाणं सीमां च क्षेत्रसारं हि यत्प्रभो । वक्तुमर्हसि तत्सर्वं परं कौतूहलं हि मे

क्षेत्रप्रमाणं सीमां च क्षेत्रसारं च यत्प्रभो, तत्सर्वं वक्तुमर्हसि; परं कौतूहलं हि मे।

Verse 9

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । सर्वक्षेत्रेषु यत्क्षेत्रं प्रभासं तु प्रियं मम

ईश्वर उवाच—शृणु देवि, प्रवक्ष्यामि क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम्। सर्वक्षेत्रेषु यत्क्षेत्रं प्रभासं तु प्रियं मम॥

Verse 10

प्रभासे तु परा सिद्धिः प्रभासे तु परा गतिः । यत्र संनिहितो नित्यमहं भद्रे निरन्तरम्

प्रभासे तु परा सिद्धिः प्रभासे तु परा गतिः। यत्र संनिहितो नित्यमहं भद्रे निरन्तरम्॥

Verse 11

तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि सर्वसीमासमन्वितम् । क्षेत्रं तु त्रिविध प्रोक्तं तत्ते वक्ष्याम्यनुक्रमात्

तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि सर्वसीमासमन्वितम्। क्षेत्रं तु त्रिविधं प्रोक्तं तत्ते वक्ष्याम्यनुक्रमात्॥

Verse 12

क्षेत्रं पीठं गर्भगृहं प्रभासस्य प्रकीर्त्यते । यथाक्रमं फलं तस्य कोटिकोटिगुणं स्मृतम्

क्षेत्रं पीठं गर्भगृहं प्रभासस्य प्रकीर्त्यते। यथाक्रमं फलं तस्य कोटिकोटिगुणं स्मृतम्॥

Verse 13

क्षेत्रं तु प्रथमं प्रोक्तं तच्च द्वादशयोजनम् । पञ्चयोजनमानेन क्षेत्रपीठं प्रकीर्तितम्

क्षेत्रं तु प्रथमं प्रोक्तं तच्च द्वादशयोजनम्। पञ्चयोजनमानेन क्षेत्रपीठं प्रकीर्तितम्॥

Verse 14

गर्भगृहं च गव्यूतिः कर्णिका सा मम प्रिया । क्षेत्रसीमा प्रवक्ष्यामि शृणु देवि यथाक्रमम्

गर्भगृहं च गव्यूतिमितं, सा कर्णिका मम प्रिया। क्षेत्रस्य सीमां प्रवक्ष्यामि—शृणु देवि यथाक्रमम्॥

Verse 15

आयामव्यासतश्चैव आदिमध्यान्तसंस्थितम् । पूर्वे तप्तोदक स्वामी पश्चिमे माधवः स्मृतः

आयामव्यासतश्चैव आदिमध्यान्तसंस्थितम्। पूर्वे तप्तोदकस्वामी, पश्चिमे माधवः स्मृतः॥

Verse 16

दक्षिणे सागरस्तद्वद्भद्रा नद्युत्तरे मता । एवं सीमासमायुक्तं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्

दक्षिणे सागरस्तद्वद् भद्रा नद्युत्तरे मता। एवं सीमासमायुक्तं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्॥

Verse 17

एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं सर्वपातकनाशनम् । तन्मध्ये पीठिका प्रोक्ता पञ्चयोजनविस्तृता

एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं सर्वपातकनाशनम्। तन्मध्ये पीठिका प्रोक्ता पञ्चयोजनविस्तृता॥

Verse 18

न्यंकुमन्यपरेणैव वज्रिण्याः पूर्वतस्तथा । माहेश्वर्या दक्षिणतः समुद्रोत्तरतस्तथा

पश्चिमे न्यङ्कुमनी, पूर्वे वज्रिणी तथा। दक्षिणे माहेश्वरी, उत्तरतः समुद्र एव च॥

Verse 19

आयामव्यासतश्चैव पञ्चयोजनविस्तरम् । पीठमेतत्समाख्यातमथो गर्भगृहं शृणु

आयामव्यासतः पञ्चयोजनविस्तीर्णं यत्, एतत् पवित्रं पीठमिति समाख्यातम्। अधुना गर्भगृहस्य माहात्म्यं शृणु।

Verse 20

दक्षिणोत्तरतो यावत्समुद्रा त्कौरवेश्वरी । पूर्वपश्चिमतो यावद्गोमुखाच्चाश्वमेधिकम् । एतद्गर्भगृहं प्रोक्तं कैलासान्मम वल्लभम्

दक्षिणोत्तरतो समुद्रात् कौरवेश्वरीपर्यन्तं, पूर्वपश्चिमतो गोमुखादश्वमेधिकपर्यन्तं यत्। एतद् गर्भगृहं प्रोक्तं, कैलासादपि मम वल्लभतमम्।

Verse 21

अत्रान्तरे तु देवेशि यानि तीर्थानि भूतले । वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च

अत्रान्तरे देवेशि, भूतले यानि तीर्थानि सन्ति—वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च—तानि सर्वाण्यत्रैव विद्यन्ते।

Verse 22

सरांसि सरितश्चैव पल्वलानि ह्रदास्तथा । तानि मेध्यानि सर्वाणि सर्वपापहराणि च

सरांसि सरितश्चैव पल्वलानि ह्रदास्तथा। तानि सर्वाणि मेध्यानि, सर्वपापहराणि च।

Verse 23

यत्र तत्र नरः स्नात्वा स्वर्गलोके महीयते । क्षेत्रस्य प्रथमो भागो मेध्यो माहेश्वरः स्मृतः

यत्र तत्र नरः स्नात्वा स्वर्गलोके महीयते। क्षेत्रस्य प्रथमो भागो मेध्यः माहेश्वरः स्मृतः।

Verse 24

द्वितीयो वैष्णवो भागो ब्रह्मभागस्तृतीयकः । तीर्थानां कोटिरेका तु ब्राह्मे भागे व्यवस्थिता

द्वितीयो भागो वैष्णवः, तृतीयकः ब्राह्मभाग इति। ब्राह्मे भागे तु तीर्थानां कोटिरेका प्रतिष्ठिता॥

Verse 25

वैष्णवे कोटिरेका तु तीर्थानां वरवर्णिनि । सार्द्धकोटिस्तु संप्रोक्ता रुद्रभागे च मध्यतः

वरवर्णिनि देवि, वैष्णवे भागे तीर्थानां कोटिरेका कथ्यते। रुद्रभागे तु मध्यदेशे सार्द्धकोटिः प्रकीर्तिता॥

Verse 26

एवं देवि समाख्यातं तत्क्षेत्रं हि त्रिदैवतम् । गुह्याद्गुह्यतरं क्षेत्रं मम प्रियतरं शुभे

एवं देवि समाख्यातं तत्क्षेत्रं त्रिदैवतं हि। गुह्याद्गुह्यतरं क्षेत्रं मम प्रियतरं शुभे॥

Verse 27

तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च क्षेत्रे प्रोक्ता विभागतः । यात्रा तु त्रिविधा ज्ञेया तां शृणुष्व वरानने

विभागतः क्षेत्रे तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च प्रकीर्तिताः। यात्रा तु त्रिविधा ज्ञेया—तां शृणुष्व वरानने॥

Verse 28

रौद्री तु प्रथमा यात्रा वैष्णवी च द्वितीयिका । ब्राह्मी तृतीया संख्याता सर्वपातकनाशिनी

रौद्री प्रथमा यात्रा, वैष्णवी द्वितीयिका। ब्राह्मी तृतीया संख्याता, सर्वपातकनाशिनी॥

Verse 29

ब्राह्मे विभागे संप्रोक्ता इच्छाशक्तिर्वरानने । क्रिया च वैष्णवे भागे द्वितीये तु प्रकीर्तिता

ब्राह्मे विभागे, वरानने, इच्छाशक्तिः संप्रोक्ता; द्वितीये वैष्णवे भागे क्रियाशक्तिश्च प्रकीर्तिता।

Verse 30

रौद्रे भागे तृतीये तु ज्ञानशक्तिर्वरानने । यदि पापो यदि शठो यदि नैष्कृतिको नरः

रौद्रे भागे तृतीये तु, वरानने, ज्ञानशक्तिः प्रतिष्ठिता; यदि पापो यदि शठो यदि नैष्कृतिको नरः।

Verse 31

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो मध्यभागे वसेत्तु यः । हिमवंतं परित्यज्य पर्वतं गंधमादनम्

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो मध्यभागे वसेत्तु यः; हिमवन्तं परित्यज्य पर्वतं गन्धमादनम्।

Verse 32

कैलासं निषधं चैव मेरुपृष्ठं महाद्युतिम् । रम्यं त्रिशिखरं चैव मानसं च महागिरिम्

कैलासं निषधं चैव मेरुपृष्ठं महाद्युतिम्; रम्यं त्रिशिखरं चैव मानसं च महागिरिम्।

Verse 33

देवोद्यानानि रम्याणि नंदनं वनमेव च । स्वर्गस्थानानि रम्याणि तीर्थान्यायतनानि च । तानि सर्वाणि संत्यज्य प्रभासे तु रतिर्मम

देवोद्यानानि रम्याणि नन्दनं वनमेव च; स्वर्गस्थानानि रम्याणि तीर्थान्यायतनानि च। तानि सर्वाणि संत्यज्य प्रभासे तु रतिर्मम।

Verse 34

यस्तत्र वसते देवि संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्

यः तत्र वसति देवि संयतात्मा समाहितः, त्रिकालमपि भुञ्जानः स वायुभक्षसमो भवेत्।

Verse 35

विघ्नैरालोड्यमानोऽपि यः प्रभासं न मुंचति । स मुंचति जरां मृत्युं जन्मचक्रमशाश्वतम्

विघ्नैरालोड्यमानोऽपि यः प्रभासं न मुञ्चति, स जरा-मृत्यूं मुञ्चति जन्मचक्रमशाश्वतम्।

Verse 36

जन्मांतरशतैर्देवि योगो वा यदि लभ्यते । मोक्षस्य च सहस्रेण जन्मनां लभ्यते न च

जन्मान्तरशतैर्देवि योगो वा यदि लभ्यते, मोक्षस्तु सहस्रेण जन्मनां नापि लभ्यते।

Verse 37

प्रभासे तु महादेवि ये स्थिता कृतनिश्चयाः । एकेन जन्मना तेषां मोक्षो नैवात्र संशयः

प्रभासे तु महादेवि ये स्थिता कृतनिश्चयाः, एकेन जन्मना तेषां मोक्षो नैवात्र संशयः।

Verse 38

प्रभासे तु स्थिता ये वै ब्राह्मणाः संशितव्रताः । मृत्युंजयेन संयुक्तं जपंति शतरुद्रियम्

प्रभासे तु स्थिता ये वै ब्राह्मणाः संशितव्रताः, मृत्युंजयेन संयुक्तं जपन्ति शतरुद्रियम्।

Verse 39

कालाग्निरुद्रसांनिध्ये दक्षिणां दिशमाश्रिताः । ज्ञानं चोत्पद्यते तत्र षण्मासाभ्यंतरेण तु

कालाग्निरुद्रसांनिध्ये दक्षिणदिगाश्रितानां तत्र षण्मासाभ्यन्तरेणैव ज्ञानं समुत्पद्यते।

Verse 40

शिवस्तु प्रोच्यते वेदो नामपर्यायवाचकैः । तस्य चात्मस्वरूपं तु शतरुद्रं प्रकीर्तितम्

नामपर्यायवाचकैः शिव एव वेद इति प्रोच्यते; तस्यात्मस्वरूपं तु शतरुद्रं प्रकीर्तितम्।

Verse 41

कल्पेषु वेदाश्च पुनःपुनरावर्तकाः स्मृताः । मंत्राश्चैव तथा देवि मुक्त्वा तु शतरुद्रियम्

कल्पेषु वेदाः पुनःपुनरावर्तका इति स्मृताः; मन्त्राश्च तथा देवि—शतरुद्रियम् एव मुक्त्वा।

Verse 42

ईड्यं चैव तु मंत्रेण मामेव हि यजंति ये । प्रभासक्षेत्रमासाद्य ते मुक्ता नात्र संशयः

ईड्येन मन्त्रेण मामेव यजन्ति ये; प्रभासक्षेत्रमासाद्य ते मुक्ता, नात्र संशयः।

Verse 43

समंत्रोऽमंत्रको वापि यस्तत्र वसते नरः । सोऽपि यां गतिमाप्नोति यज्ञैर्दानैर्न साध्यते

समन्त्रः अमन्त्रको वा यस्तत्र वसते नरः; सोऽपि यां गतिमाप्नोति सा यज्ञैर्दानैर्न साध्यते।

Verse 44

अस्मिक्षेत्रे स्वयंभूश्च स्थितः साक्षान्महेश्वरः । रुद्राणां कोटयश्चैव प्रभासे संव्यवस्थिताः

अस्मिन् पवित्रे क्षेत्रे स्वयंभूः साक्षान्महेश्वरः प्रतिष्ठितः; प्रभासे च रुद्राणां कोटयः सम्यगवस्थिताः।

Verse 45

ध्यायमानास्तथोंकारं स्थिताः सोमेशदक्षिणे

तथैव ॐकारं ध्यायमानाः सोमेशदक्षिणे स्थिरतया स्थिताः।

Verse 46

ब्रह्मांडोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि सुव्रते । सोमेश्वरं गमिष्यंति वैशाखस्य चतुर्दशी

ब्रह्माण्डोदरमध्ये यानि तीर्थानि सन्ति, सुव्रते, तानि वैशाखचतुर्दश्यां सोमेश्वरं गमिष्यन्ति।

Verse 47

मनोबुद्धिरहंकारः कामक्रोधौ तथाऽपरे । एते रक्षंति सततं सोमेशं पापनाशनम्

मनो बुद्धिरहंकारः कामक्रोधौ तथापरे च; एते पापनाशनं सोमेशं सततं रक्षन्ति।

Verse 48

न सा गतिः कुरुक्षेत्रे गंगाद्वारे त्रिपुष्करे । या गतिर्विहिता पुंसां प्रभासक्षेत्रवासिनाम्

कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारे त्रिपुष्करे वा या गतिः, सा प्रभासक्षेत्रवासिनां विहिता या परा गतिः तया न समा।

Verse 49

तिर्यग्योनिगताः सत्त्वा ये प्रभासे कृतालयाः । कालेन निधनं प्राप्तास्तेपि यांति परां गतिम्

तिर्यग्योनिषु जाताः सत्त्वाः ये प्रभासे कृतालयाः, ते कालेन निधनं प्राप्यापि परां गतिं यान्ति।

Verse 50

तद्गुह्यं देवदेवस्य तत्तीर्थं तत्तपोवनम् । तत्र ब्रह्मादयो देवा नारायणपुरोगमाः

तदेव देवदेवस्य गुह्यं धाम, तदेव तीर्थं तदेव तपोवनम्; तत्र ब्रह्मादयो देवा नारायणपुरोगमाः सन्निहिताः।

Verse 51

योगिनश्च तथा सांख्या भगवंतं सनातनम् । उपासते प्रभासं तु मद्भक्ता मत्परायणाः

योगिनश्च तथा सांख्याः सनातनं भगवन्तम् उपासते; प्रभासे तु मद्भक्ताः मत्परायणाः तमेव भजन्ति।

Verse 52

अष्टौ मासान्विहारः स्याद्यतीनां संयतात्मनाम् । एके च चतुरो मासानष्टौ वा नियतं वसेत्

संयतात्मनाम् यतीनां अष्टौ मासान् विहारः स्यात्; केचित् तु चतुरो मासान् अष्टौ वा नियतं वसेयुः।

Verse 53

प्रभासे तु प्रविष्टानां विहारस्तु न विद्यते । अत्र योगश्च मोक्षश्च प्राप्यते दुर्लभो नरैः

प्रभासे तु प्रविष्टानां विहारो न विद्यते; अत्र योगश्च मोक्षश्च नरैर्दुर्लभौ प्राप्येते।

Verse 54

तस्मात्प्रभासं संत्यज्य नान्यद्गच्छेत्तपोवनम् । प्रभासं ये न सेवंते मूढास्ते तमसा वृताः

तस्मात् प्रभासं समाश्रित्य नान्यत् तपोवनं व्रजेत्। ये प्रभासं न सेवन्ते मूढास्ते तमसा वृताः॥

Verse 55

विण्मूत्ररेतसां मध्ये संभवंति पुनःपुनः । कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभः स्तंभोऽथ मत्सरः

विण्मूत्ररेतसां मध्ये सम्भवन्ति पुनःपुनः। कामः क्रोधस्तथा लोभो दम्भः स्तम्भोऽथ मत्सरः॥

Verse 56

निद्रा तंद्रा तथाऽलस्यं पैशुन्यमिति ते दश । एते रक्षंति सततं सोमेशं तीर्थनायकम्

निद्रा तन्द्रा तथाऽलस्यं पैशुन्यमिति ते दश। एते रक्षन्ति सततं सोमेशं तीर्थनायकम्॥

Verse 57

न प्रभासे मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी । यावज्जीवं नरो यस्तु वसते कृतनिश्चयः

न प्रभासे मृतः कश्चित् किल्बिषी नरकं व्रजेत्। यावज्जीवं नरो यस्तु वसते कृतनिश्चयः॥

Verse 58

अग्निहोत्रैश्च संन्यासैराश्रमैश्च सुपालितैः । त्रिदंडैरेकदंडैश्च शैवैः पाशुपतैरपि

अग्निहोत्रैश्च संन्यासैराश्रमैश्च सुपालितैः। त्रिदण्डैरेकदण्डैश्च शैवैः पाशुपतैरपि॥

Verse 59

एतैरन्यैश्च यतिभिः प्राप्यते यत्फलं शुभम् । तत्सर्वं लभ्यते देवि श्रीसोमेश्वरयात्रया

एतैः अन्यैश्च यतिभिः यत् शुभं फलम् अवाप्यते, तत्सर्वं देवि श्रीसोमेश्वरयात्रया एव लभ्यते।

Verse 61

यत्तद्योगे च सांख्ये च सिद्धांते पंचरात्रिके । अन्यैश्च शास्त्रैर्विज्ञेयं प्रभासे संव्यवस्थितम्

यत् तत्त्वं योगे च सांख्ये च सिद्धान्ते पाञ्चरात्रिके च अन्यैश्च शास्त्रैः विज्ञेयं, तत् प्रभासे सम्यक् व्यवस्थितम्।

Verse 62

लिंगे चैव स्थितं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । तस्माल्लिंगे सदा देवः पूजनीयः प्रयत्नतः

लिङ्गे चैव स्थितं सर्वं जगदेतत् चराचरम्; तस्मात् लिङ्गे सदा देवः प्रयत्नतः पूजनीयः।

Verse 63

ममैव सा परा मूर्तिः श्रीसोमेशाख्यया स्थिता । तेन चैषा त्मनात्मानमाराधनपरो ह्यहम्

ममैव सा परा मूर्तिः श्रीसोमेशाख्यया स्थिता; तेन एषा आत्मना आत्मानम् आराधनपरो हि अहम्।

Verse 64

अनेकजन्मसाहस्रैर्भ्रममाणस्तु जन्मभिः । कस्तां प्राप्नोति वै मुक्तिं विना सोमेशपूजनात्

अनेकजन्मसहस्रैः भ्रममाणः जन्मभिः; कः तां मुक्तिं प्राप्नोति वै विना सोमेशपूजनात्?

Verse 65

यत्किञ्चिदशुभं कर्म कृतं मानुषबुद्धिना । तत्सर्वं विलयं याति श्रीसोमेश्वरपूजनात्

यत्किञ्चिदप्यशुभं कर्म मानुषबुद्ध्या कृतं भवेत् । तत्सर्वं विलयं याति श्रीसोमेश्वरपूजनात् ॥

Verse 66

अनेकजन्मकोटीभिर्जंतुभिर्यत्कृतं ह्यघम् । तत्सर्वं नाशमायाति श्रीसोमेश्वरपूजनात्

अनेकजन्मकोटीभिर्जन्तुभिर्यत्कृतं ह्यघम् । तत्सर्वं नाशमायाति श्रीसोमेश्वरपूजनात् ॥

Verse 67

तीर्थानि यानि लोकेऽस्मिन्सेव्यंते पापमोक्षिभिः । तानि सर्वाणि शुद्ध्यर्थं प्रभासे संविशंति हि

तीर्थानि यानि लोकेऽस्मिन्सेव्यन्ते पापमोक्षिभिः । तानि सर्वाणि शुद्ध्यर्थं प्रभासे संविशन्ति हि ॥

Verse 68

योऽसौ कालाग्निरुद्रस्तु प्रोच्यते वेदवादिभिः । सोऽयं भैरवनाम्ना तु प्रभासे संव्यवस्थितः

योऽसौ कालाग्निरुद्रस्तु प्रोच्यते वेदवादिभिः । सोऽयं भैरवनाम्ना तु प्रभासे संव्यवस्थितः ॥

Verse 69

जनानां दुष्कृतं सर्वं क्षेत्रमध्ये व्यवस्थितः । भैरवं रूपमास्थाय नाशयामि सुरेश्वरि

जनानां दुष्कृतं सर्वं क्षेत्रमध्ये व्यवस्थितः । भैरवं रूपमास्थाय नाशयामि सुरेश्वरि ॥

Verse 70

जगत्सर्वं चरित्वा तु स्थितोऽहं सचराचरम् । तेन भैरवनामाहं प्रभासे संव्यवस्थितः

जगत्सर्वं चरित्वा तु सचराचरमखिलम् । स्थितोऽहं तेन भैरवनाम्ना प्रभासे प्रतिष्ठितः ॥

Verse 71

अग्निना यत्र तप्तं तु दिव्याब्दानां चतुर्युगम् । मेघवाहनकल्पे तु तत्र लिंगं बभूव ह

यत्राग्निना तप्तं तु दिव्याब्दानां चतुर्युगम् । मेघवाहनकल्पे तु तत्र लिङ्गं प्रादुरभवत् ॥

Verse 72

अग्निमीडेति वेदोक्तप्रभावः सुरसुंदरि । कालाग्निरुद्रनामा च देवैः सर्वैरुदाहृतम्

अग्निमीडेति वेदोक्तप्रभावः सुरसुन्दरि । कालाग्निरुद्रनामा स देवैः सर्वैरुदाहृतः ॥

Verse 73

अग्नीशानेति देवेशि नामत्रितयमुच्यते । कल्पेकल्पे तु नामानि कथितुं नैव शक्यते । असंख्यत्वाच्च कल्पानां ब्रह्मणा च वरानने

अग्नीशानेति देवेशि नामत्रितयमुच्यते । कल्पेकल्पे तु नामानि वक्तुं नैव शक्यते । असंख्यत्वात्कल्पानां ब्रह्मणापि वरानने ॥

Verse 74

एवं चैव रहस्यं च महागोप्यं वरानने । स्नेहान्महत्या भक्त्या च मया ते परिकीर्तितम्

एवं चैव रहस्यं च महागोप्यं वरानने । स्नेहान्महत्या भक्त्या च मया ते परिकीर्तितम् ॥

Verse 75

एकतस्तु जगत्सर्वं कर्म कांडे प्रतिष्ठितम् । यज्ञदानतपोहोमैः स्वाध्यायैः पितृतर्पणैः

एकतस्तु जगत्सर्वं कर्मकाण्डे प्रतिष्ठितम् । यज्ञदानतपोहोमैः स्वाध्यायैः पितृतर्पणैः ॥

Verse 76

उपवासैर्व्रतैः कृत्स्नैश्चांद्रायणशतैस्तथा । षड्रात्रैश्च त्रिरात्रैश्च तीर्थादिगमनैः परैः

उपवासैर्व्रतैः कृत्स्नैश्चान्द्रायणशतैस्तथा । षड्रात्रैश्च त्रिरात्रैश्च तीर्थादिगमनैः परैः ॥

Verse 77

आश्रमैर्विविधाकारैर्यतिभिर्ब्रह्मचारिभिः । वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च वेदकर्मपरायणैः

आश्रमैर्विविधाकारैर्यतिभिर्ब्रह्मचारिभिः । वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च वेदकर्मपरायणैः ॥

Verse 78

अन्यैश्च विविधाकारैर्लोकमार्गस्थितैः शुभैः । न तत्पदं परं देवि शक्यं वीक्षयितुं क्वचित्

अन्यैश्च विविधाकारैर्लोकमार्गस्थितैः शुभैः । न तत्पदं परं देवि शक्यं वीक्षयितुं क्वचित् ॥

Verse 79

यावन्न चार्चयेद्देवि सोमेशं लिंगनायकम् । लीलया वापि तैर्द्रष्टुं तत्पदं दुर्लभं परम्

यावन्न चार्चयेद्देवि सोमेशं लिङ्गनायकम् । लीलया वापि तैर्द्रष्टुं तत्पदं दुर्लभं परम् ॥

Verse 80

पूजितो यैर्जगन्नाथः सोमेशः किल भैरवः । तिर्यग्योनिगता ये तु पशुपक्षिपिपीलिकाः

यैः पूजितो जगन्नाथः सोमेशो भैरवोऽपि च। तिर्यग्योनिषु जाता ये पशुपक्षिपिपीलिकाः, तेऽपि तेनैव पूजनप्रभावेनोद्धृताः स्युः॥

Verse 83

मूर्खास्तु पण्डिताश्चापि ये चान्ये कुत्सिता भुवि । ते सर्वे मुक्तिमायांति प्रभासे ये मृताः शुभे

मूर्खाः पण्डितवर्गाश्च ये चान्ये भुवि कुत्सिताः। ते सर्वे मुक्तिमायान्ति प्रभासे ये मृताः शुभे॥

Verse 84

कालानलस्य रुद्रस्य कालराजेन चाग्निना । दग्धास्ते जन्तवः सर्वे प्रभासे ये मृताः शुभे

कालानलस्य रुद्रस्य कालराजस्य चाग्निना। दग्धाः सर्वेऽपि ते जन्तवः प्रभासे ये मृताः शुभे॥

Verse 85

दुर्ल्लभं तु मम क्षेत्रं प्रभासं देवि पापिनाम् । न तत्र लभते मृत्युं पापात्मा लोकवंदिते

दुर्लभं मम क्षेत्रं तु प्रभासं देवि पापिनाम्। न तत्र लभते मृत्युं पापात्मा लोकवन्दिते॥

Verse 86

मया दक्षिणभागे च विघ्नेशः संप्रतिष्ठितः । उत्तरे दण्डपाणिस्तु क्षेत्रमेतच्च रक्षति

मया दक्षिणभागे च विघ्नेशः संप्रतिष्ठितः। उत्तरे दण्डपाणिस्तु क्षेत्रमेतच्च रक्षति॥

Verse 87

तथान्ये गणपाः सर्वे मदाज्ञावशवर्तिनः । क्षेत्रं रक्षंति देवेशि तेषां नामानि मे शृणु

तथैवान्ये गणपाः सर्वे ममाज्ञावशवर्तिनः । देवेशि क्षेत्रमेतत् रक्षन्ति; तेषां नामानि मे शृणु ॥

Verse 88

महाबलस्तु चण्डीशो घंटाकर्णस्तु गोमुखः । विनायको महानादः काकवक्त्रः शुभेक्षणः । एकाक्षो दुन्दुभिश्चंडस्तालजंघस्तथैव च

प्रभासे महाबलश्च चण्डीशो घंटाकर्णो गोमुखः । विनायको महानादः काकवक्त्रः शुभेक्षणः । एकाक्षो दुन्दुभिश्चण्डस्तालजङ्घश्च विद्यते ॥

Verse 90

हस्तिवक्त्रः श्वानवक्त्रो बिडालवदनस्तथा । सिंहव्याघ्रमुखाश्चान्ये वीरभद्रादयस्तथा

हस्तिवक्त्राः श्वानवक्त्राः बिडालवदनास्तथा । सिंहव्याघ्रमुखाश्चान्ये वीरभद्रादयस्तथा ॥

Verse 91

विनायकं पुरस्कृत्य देव देवं कपर्द्दिनम् । एकादश तथा कोट्यो नियुतानि त्रयोदश

विनायकं पुरस्कृत्य देवदेवं कपर्द्दिनम् । उपतिष्ठन्ति गणाः सर्वे एकादश कोटयस्त्रयोदश नियुतानि च ॥

Verse 92

अर्बुदं च गणानां च प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः । द्वारिद्वारि प्रचंडास्ते शूलमुद्गरपाणयः

गणानामर्बुदं चैव प्रभासक्षेत्रमाश्रितम् । द्वारिद्वारि प्रचण्डास्ते शूलमुद्गरपाणयः ॥

Verse 93

प्रभासक्षेत्रं रक्षंति देवदेवस्य वै गृहम् । न कश्चिद्दुष्टबुद्ध्या तु प्रविशेदिति संस्थितिः

प्रभासक्षेत्रं देवदेवस्यैव गृहं रक्षन्ति; संस्थितिरियं—दुष्टबुद्ध्या कश्चिदपि न प्रविशेत्।

Verse 94

शतकोटिगणैश्चापि पूर्वद्वारि तु संवृतः । अट्टहासो गणो नाम प्रभासं तत्र रक्षति

पूर्वद्वारि शतकोटिगणैः संवृतः; अट्टहासो नाम गणः तत्र प्रभासं रक्षति।

Verse 95

कालाक्षो भीषणश्चंडो वृतोऽष्टादशकोटिभिः । घंटाकर्णगणो नाम दक्षिणं द्वारमाश्रितः

कालाक्षो भीषणश्चण्डोऽष्टादशकोटिभिर्वृतः; घंटाकर्णगणो नाम दक्षिणद्वारमाश्रितः।

Verse 96

पश्चिमद्वारमाश्रित्य स्थितवान्विष्टरो गणः । दण्डपाणिः स्थितस्तत्र देवदेवस्य चोत्तरे

पश्चिमद्वारमाश्रित्य विष्टरो नाम गणः स्थितवान्; देवदेवस्योत्तरे तत्र दण्डपाणिरपि स्थितः।

Verse 97

योगक्षेमं वहन्नित्यं प्रभासे भावितात्मनाम् । भीषणाक्षस्तथैशान्यामाग्नेय्यां छागवक्त्रकः

प्रभासे भावितात्मनां योगक्षेमं नित्यं वहन्; ईशान्यां भीषणाक्षः, आग्नेय्यां छागवक्त्रकश्च स्थितः।

Verse 98

नैरृत्यां चंडनादस्तु वायव्यां भैरवाननः । नन्दी चैव महाकालो दण्डपाणिर्विनायकः

नैरृत्यां चण्डनादोऽस्ति वायव्यां भैरवाननः । नन्दी च महाकालश्च दण्डपाणिर्विनायकः ॥

Verse 99

एतेङ्गरक्षका मध्ये शतकोटिगणैर्वृताः । एवं रक्षंति बहवो ह्यसंख्येया गणेश्वराः

एतेऽङ्गरक्षकाः मध्ये शतकोटिगणैर्वृताः । एवं रक्षन्ति बहवो ह्यसंख्येया गणेश्वराः ॥

Verse 100

कलिकल्मषसंभूत्या येषां चोपहता मतिः । न तेषां तद्भवेद्गम्यं स्थानमर्धेन्दुमौलिनः

कलिकल्मषसम्भूत्या येषां चोपहता मतिः । न तेषां तद्भवेद्गम्यं स्थानमर्धेन्दुमौलिनः ॥

Verse 101

गंधर्वैः किन्नरैर्यक्षैरप्सरोभिस्तथोरगैः । सिद्धैः संपूज्य देवेशं सोमेशं पापनाशनम्

गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैरप्सरोभिस्तथोरगैः । सिद्धैः संपूज्य देवेशं सोमेशं पापनाशनम् ॥

Verse 102

अन्तर्धानं गतैर्नित्यं प्रभासं तु निषेव्यते । सप्तलोकेषु ये सन्ति सिद्धाः पातालवासिनः । प्रदक्षिणं ते कुर्वंति सोमेशं कालभैरवम्

अन्तर्धानं गतैर्नित्यं प्रभासं तु निषेव्यते । सप्तलोकेषु ये सन्ति सिद्धाः पातालवासिनः । प्रदक्षिणं ते कुर्वन्ति सोमेशं कालभैरवम् ॥

Verse 103

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । लाकुलिं भारभूतिं च आषाढिं दण्डमेव च

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च, तेषु लाकुली-भारभूति-आषाढी-दण्डादीनि च स्मृतानि।

Verse 104

पुष्करं नैमिषं चैव अमरेशं तथापरम् । भैरवं मध्यमं कालं केदारं कणवीरकम्

पुष्करं नैमिषं चैव अमरेशं तथापरम्, भैरवं मध्यमं कालं केदारं कणवीरकं च।

Verse 105

हरिचंद्रस्तु शैलेशस्तथा वस्त्रांतिकेश्वरः । अट्टहासं महेन्द्रं च श्रीशैलं च गया तथा

हरिचन्द्रस्तु शैलेशस्तथा वस्त्रान्तिकेश्वरः, अट्टहासं महेन्द्रं च श्रीशैलं च गया तथा।

Verse 106

एतानि सर्वतीर्थानि देवं सोमेश्वरं प्रभुम् । प्रदक्षिणं प्रकुर्वंति तत्र लिंगं स्तुवंति च

एतानि सर्वतीर्थानि देवं सोमेश्वरं प्रभुम् प्रदक्षिणं प्रकुर्वन्ति, तत्र लिङ्गं स्तुवन्ति च।

Verse 107

ब्रह्मा जनार्दनश्चान्ये ये देवा जगति स्थिताः । अग्निलिंगसमीपस्थाः संध्याकाले स्तुवंति च

ब्रह्मा जनार्दनश्चान्ये ये देवा जगति स्थिताः, अग्निलिङ्गसमीपस्थाः सन्ध्याकाले स्तुवन्ति च।

Verse 108

षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । सर्वे सोमेश्वरं यांति माघकृष्णचतुर्द्दशीम्

षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च—सर्वे माघकृष्णचतुर्दश्यां सोमेश्वरं यान्ति।

Verse 109

तस्मिन्काले च यो दद्यात्सोमेशे घृतकम्बलम्

तस्मिन्काले यः सोमेशे घृतकम्बलं दद्यात्, स महान् धर्मपुण्यं प्राप्नोति।

Verse 110

घृतं रसं तिलान्दुग्धं जलं चंद्राधिवासितम् । एकत्र कृत्वा काश्मीरमित्येतद्घृतकंबलम्

घृतं रसं तिलान् दुग्धं जलं चन्द्राधिवासितम्। एकत्र कृत्वा काश्मीरं—एतद् घृतकम्बलं स्मृतम्॥

Verse 111

शिवरात्र्यां तु कर्त्तव्यमेतद्गोप्यं मम प्रियम् । एवं कृते च यत्पुण्यं गदितुं तन्न शक्यते

शिवरात्र्यां तु कर्तव्यमेतद् गोप्यं मम प्रियम्। एवं कृते यत् पुण्यं, गदितुं तन्न शक्यते॥

Verse 112

तत्र दक्षिणभागे तु स्वयं भूतविनायकम् । प्रथमं पूजयेद्देवि यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः

तत्र दक्षिणभागे तु स्वयं भूतविनायकम्। प्रथमं पूजयेद् देवि, यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः॥

Verse 113

ऊषराणां च सर्वेषां प्रभासक्षेत्रमूषरम् । पीठानां चैव पीठं च क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । सन्देहानां च सर्वेषामयं संदेह उत्तमः

ऊषराणां सर्वेषां मध्ये प्रभासक्षेत्रमेव परममूषरम्। पीठानां मध्ये पीठं, क्षेत्राणां मध्ये चोत्तमं क्षेत्रम्। संदेहानां सर्वेषां मध्येऽयम् संदेहः श्रेष्ठः (अत्रैव निराकरणीयः)।

Verse 114

ये केचिद्योगिनः संति शतकोटिप्रविस्तराः । तेषां क्षेत्रे प्रभासे तु रतिर्न्नान्यत्र कुत्रचित्

ये केचिद्योगिनः सन्ति शतकोटिप्रविस्तराः। तेषां सर्वेषां प्रभासक्षेत्रे एव रतिः, नान्यत्र कुत्रचित्।

Verse 115

लिंगादीशानभागे तु संस्थिता सुरसुन्दरि

लिङ्गस्य ईशानभागे तु सा स्थिताऽस्ति सुरसुन्दरि।

Verse 116

मया या कथिता तुभ्यमुमा नाम कला शुभा । सा सती प्रोच्यते देवि दक्षस्य दुहिता पुरा

मया या कथिता तुभ्यमुमा नाम कला शुभा। सा सतीति प्रकीर्त्यते देवि, दक्षस्य दुहिता पुरा।

Verse 117

दक्षकोपाच्छरीरं तु संत्यज्य परमा कला । हिमवंतगृहे जाता उमानाम्ना च विश्रुता

दक्षकोपात् शरीरं तु सन्त्यज्य परमा कला। हिमवतगृहे जाता, उमानाम्ना च विश्रुता।

Verse 118

तेन देवि त्वया सार्द्धं तत्रस्था वरदाः स्मृताः । नवकोट्यस्तु चामुंडास्तस्मिन्क्षेत्रे स्थिताः स्वयम्

तेन देवि त्वया सार्धं तत्रस्थाः वरदाः स्मृताः । नवकोट्यस्तु चामुण्डास्तस्मिन्क्षेत्रे स्थिताः स्वयम् ॥

Verse 119

चैत्रे मासि सिताष्टम्यां तत्र त्वां यदि पूजयेत् । एक विंशतिजन्मानि दारिद्र्यं तस्य नो भवेत्

चैत्रे मासि सिताष्टम्यां तत्र त्वां यदि पूजयेत् । एकविंशतिजन्मानि दारिद्र्यं तस्य नो भवेत् ॥

Verse 120

अमा सोमेन संयुक्ता कदाचिद्यदि लभ्यते । तस्यां सोमेश्वरं दृष्ट्वा कोटियज्ञफलं लभेत्

अमा सोमेन संयुक्ता कदाचिद्यदि लभ्यते । तस्यां सोमेश्वरं दृष्ट्वा कोटियज्ञफलं लभेत् ॥

Verse 121

एतत्क्षेत्रं महागुह्यं सर्वपातकनाशनम् । रुद्राणां कोटयो यत्र एकादश समासते

एतत्क्षेत्रं महागुह्यं सर्वपातकनाशनम् । रुद्राणां कोटयो यत्र एकादश समासते ॥

Verse 122

द्वादशात्र दिनेशानां वसवोऽष्टौ समागताः । गन्धर्वयक्षरक्षांसि असंख्याता गणेश्वराः

द्वादशादित्यदिनेशानां वसवोऽष्टौ समागताः । गन्धर्वयक्षरक्षांसि असंख्याता गणेश्वराः ॥

Verse 123

उमापि तत्र पार्श्वस्था सर्वदेवैस्तु संस्तुता । नन्दी च गणनाथो यो देवदेवस्य शूलिनः

उमा अपि तत्र तस्य पार्श्वे स्थित्वा सर्वदेवैः संस्तूयते; देवदेवस्य शूलिनो गणनाथो नन्दी च तत्रैव विराजते।

Verse 124

महाकालस्य ये चान्ये गणपाः संति पार्श्वगाः । गंगा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती

महाकालस्य च येऽन्ये गणपाः पार्श्वगाः सन्ति; गङ्गा यमुना च तथा देवी सरस्वती च तत्रैव सन्निहिताः।

Verse 125

अन्याश्च सरितः पुण्या नदाश्चैव ह्रदास्तथा । समुद्राः पर्वताः कूपा वनस्पतय एव च

अन्याश्च पुण्याः सरितो नदाश्च ह्रदाश्च तत्र; समुद्राः पर्वताः कूपाः वनस्पतयश्चापि तत्र सन्निहिताः।

Verse 126

स्थावरं जंगमं चैव प्रभासे तु समागतम् । अन्ये चैव गणास्तत्र प्रभासे संव्यवस्थिताः

प्रभासे स्थावरं जङ्गमं च सर्वं समागतम्; अन्ये च बहवो गणाः प्रभासे तत्र संव्यवस्थिताः।

Verse 127

न मया कथिताः सर्व उद्देशेन क्वचित्क्वचित् । भक्त्या परमया युक्तो देवदेवि विनायकम् । तृतीयं पूजयेत्तत्र वांछेत्क्षेत्रफलं यदि

न मया सर्वे कथिताः, क्वचित्क्वचिद् उद्देशेनैव निर्दिष्टाः। यः परमभक्तियुक्तः स देवदेवि विनायकं तृतीयायां तत्र पूजयेत्, यदि क्षेत्रफलं वाञ्छति।

Verse 128

द्वादशैवं तथा चाष्टौ चत्वारिंशच्च कोटयः । नदीनामग्नितीर्थस्य द्वारे तिष्ठंति भामिनि

द्वादश तथा अष्टौ च चत्वारिंशत्कोटयो नद्यः, भामिनि, अग्नितीर्थद्वारे तिष्ठन्ति।

Verse 129

निर्माल्यलंघनं किंचिदज्ञाताद्यदि वै कृतम् । तत्सर्वं विलयं याति अग्नितीर्थस्य दर्शनात्

निर्माल्यलङ्घनादिकं किंचिद् अज्ञाताद्यदि कृतं, तत्सर्वम् अग्नितीर्थदर्शनात् विलयं याति।

Verse 131

ये चांतरिक्षे भुवि ये च देवास्तीर्थानि वै यानि दिगंतरेषु । क्षेत्रं प्रभासं प्रवरं हि तेषां सोमेश्वरं देवि तथा वरिष्ठम्

अन्तरिक्षे भुवि च ये देवाः, दिगन्तरेषु यानि तीर्थानि; तेषां मध्ये देवि प्रभासक्षेत्रं प्रवरं, तथा सोमेश्वरः वरिष्ठः।

Verse 132

ये चांडजाश्चोद्भिजाश्चैव जीवाः सस्वेदजाश्चैव जरायुजाश्च । देवि प्रभासे तु गतासवोऽथ मुक्तिं परं यांति न संशयोऽत्र

अण्डजाः उद्भिजाः स्वेदजाः जरायुजाश्च ये जीवाः, देवि, प्रभासे गतासवः परां मुक्तिं यान्ति—न संशयः।

Verse 133

इति निगदितमेतद्देवदेवस्य चित्रं चरितमिदमचिंत्यं देवि ते शंकरस्य । कलिकलुषविदारं सर्वलोकोऽपि यायाद्यदि पठति शृणोति स्तौति नित्यं य इत्थम्

इति देवदेवस्य शङ्करस्य चित्रम् अचिन्त्यं चरितं, देवि, ते निगदितम्। कलिकलुषविदारं; यः नित्यं पठति शृणोति स्तौति, स सर्वलोकं शुभं नयति।

Verse 989

भूमिदंडश्च चंडश्च शंकुकर्णश्च वैधृतिः । तालचण्डो महातेजा विकटास्यो हयाननः

भूमिदण्डश्च चण्डश्च शङ्कुकर्णश्च वैधृतिः । तालचण्डो महातेजा विकटास्यो हयाननः ॥