Adhyaya 209

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मार्कण्डेयेशमुत्तमम् । तस्मादुत्तरदिग्भागे मार्कण्डेन प्रतिष्ठितम्

ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवि मार्कण्डेयेश्वरमुत्तमम्। तस्मादुत्तरदिग्भागे मार्कण्डेन प्रतिष्ठितम्।

Verse 2

सावित्र्याः पूर्वभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् । महर्षिरभवत्पूर्वं मार्कण्डेय इति श्रुतः

सावित्र्याः पूर्वभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम्। महर्षिरभवत्पूर्वं मार्कण्डेय इति श्रुतः।

Verse 3

अजरश्चामरश्चैव प्रसादात्पद्मयोनिनः । स गत्वा तत्र विप्रेन्द्रो देवदेवस्य शूलिनः । लिंगं तु स्थापयामास ज्ञात्वा तत्क्षेत्रमुत्तमम्

पद्मयोनिप्रसादेन स अजरश्चामरश्चाभवत्। ततः स विप्रेन्द्रः तत्र गत्वा, तत्क्षेत्रमुत्तमं ज्ञात्वा, देवदेवस्य शूलिनः शिवस्य लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास॥

Verse 4

स तं पूज्य विधानेन स्थित्वा दक्षिणतो मुनिः । पद्मासनधरो भूत्वा ध्यानावस्थस्तदाऽभवत्

स तं विधिवत् पूजयित्वा मुनिः दक्षिणतोऽतिष्ठत्। ततः पद्मासनधरो भूत्वा स तदा ध्यानावस्थां प्रविवेश॥

Verse 5

तस्य ध्यानरतस्यैव प्रयुतान्यर्बुदानि च । युगानां समतीतानि न जानाति मुनीश्वरः

तस्य ध्यानपरस्यैव प्रयुतान्यर्बुदानि च। युगानां समतीतानि न जानाति मुनीश्वरः॥

Verse 6

अथ लोपं समापन्नः प्रासादः शांकरः स्थितः । कालेन महता देवि पांसुभिर्मारुतोद्भवैः

अथ देवि महता कालेन मारुतोद्भवैः पांसुभिः शांकरः प्रासादः स्थितः लोपं समापन्नः॥

Verse 7

कस्यचित्त्वथ कालस्य प्रबुद्धो मुनिसत्तमः । अपश्यत्पांसुभिर्व्याप्तं तत्सर्वं शिवमन्दिरम्

कस्यचित्कालस्य पश्चात् प्रबुद्धो मुनिसत्तमः। अपश्यत् पांसुभिर्व्याप्तं तत्सर्वं शिवमन्दिरम्॥

Verse 8

ततः कृच्छ्रात्स निष्क्रान्तः खनित्वा मुनिपुंगवः । अकरोत्सुमहाद्वारं पूजार्थं तस्य भामिनि

ततः स मुनिपुङ्गवः कृच्छ्रात् निष्क्रान्तः; तं देशं खनित्वा, हे भामिनि, पूजार्थं तस्य सुमहाद्वारम् अकरोत्।

Verse 9

प्रविश्य तत्र यो भक्त्या पूजयेद्वृषभध्वजम् । स याति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

तत्र यो भक्त्या प्रविश्य वृषभध्वजं पूजयेत्, स परमं स्थानं याति यत्र देवो महेश्वरः।

Verse 10

देव्युवाच । अमरत्वं कथं प्राप्तो मार्कंण्डो मुनिसत्तमः । अभवत्कौतुकं ह्येतत्तस्मात्त्वं वक्तुमर्हसि

देव्युवाच—अमरत्वं कथं प्राप्तो मार्कण्डो मुनिसत्तमः? अभवत् कौतुकं ह्येतत्; तस्मात् त्वं वक्तुमर्हसि।

Verse 11

अमरत्वं यतो नास्ति प्राणिनां भुवि शंकर । देवानामपि कल्पांते स कथं न मृतो मुनिः

अमरत्वं यतो नास्ति प्राणिनां भुवि शंकर; देवानामपि कल्पान्ते—स कथं न मृतो मुनिः?

Verse 12

ईश्वर उवाच । अथातस्त्वां प्रव क्ष्यामि यथासावमरोऽभवत् । आसीन्मुनिः पुराकल्पे मृकण्ड इति विश्रुतः

ईश्वर उवाच—अथातस्त्वां प्रवक्ष्यामि यथासावमरोऽभवत्; आसीन्मुनिः पुराकल्पे मृकण्ड इति विश्रुतः।

Verse 13

भृगोः पुत्रो महाभागः सभार्यस्तपसि स्थितः । तस्य पुत्रस्तदा जातो वसतस्तु वनांतरे

भृगोः सुतो महाभागः सहभार्यः तपसि स्थितः। वनान्तरे वसतः तस्य तदा पुत्रोऽजायत॥

Verse 14

स पाञ्चवार्षिको भूत्वा बाल एव गुणान्वितः । कस्यचित्त्वथ कालस्य ज्ञानी तत्र समागतः

स पञ्चवार्षिको भूत्वा बाल एव गुणान्वितः। कस्यचित्कालस्य पश्चाज्ज्ञानी तत्र समागतः॥

Verse 15

तेन दृष्टस्तदा बालः प्रांगणे विचरन्प्रिये । स्मृत्वाऽहसच्चिरं कालं भाव्यर्थं प्रति नोदितः

तेन दृष्टस्तदा बालः प्राङ्गणे विचरन्प्रिये। स्मृत्वा चिरं कालं भाव्यं प्रति स नोदितः॥

Verse 16

तस्य पित्रा स दृष्टस्तु सामुद्रज्ञो विदुत्तमः । हास्यस्य कारणं पृष्टो विस्मयान्वितचेतसा

तस्य पित्रा स दृष्टस्तु सामुद्रज्ञो विदुत्तमः। हास्यस्य कारणं पृष्टो विस्मयान्वितचेतसा॥

Verse 17

कस्मान्मे सुतमालोक्य स्मितं विप्र कृतं त्वया । तत्र मे कारणं ब्रह्मन्यथावद्वक्तुमर्हसि

कस्मान्मे सुतमालोक्य स्मितं विप्र कृतं त्वया। ब्रह्मन् कारणमेतत्तु यथावत् वक्तुमर्हसि॥

Verse 18

इति तस्य वचः श्रुत्वा ज्ञानी विप्रो वचोऽब्रवीत्

इति तस्य वचः श्रुत्वा ज्ञानी विप्रो वचोऽब्रवीत्।

Verse 19

अयं पुत्रस्तव मुने सर्वलक्षणसंयुतः । अद्यप्रभृति षण्मासमध्ये मृत्युमवाप्स्यति

अयं पुत्रस्तव मुने सर्वलक्षणसंयुतः। अद्यप्रभृति षण्मासमध्ये मृत्युमवाप्स्यति॥

Verse 20

यदि जीवेत्पुनरयं चिरायुर्वै भविष्यति । अतो मया कृतं हास्यं विचित्रा कर्मणो गतिः

यदि जीवेत्पुनरयं चिरायुर्वै भविष्यति। अतो मया कृतं हास्यं विचित्रा कर्मणो गतिः॥

Verse 21

एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं ज्ञानिना समुदाहृतम् । व्रतोपनयनं चक्रे बालकस्य पिता तदा

एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं ज्ञानिना समुदाहृतम्। व्रतोपनयनं चक्रे बालकस्य पिता तदा॥

Verse 22

आह चैनमृषिः पुत्रं दृष्ट्वा ब्राह्मणमागतम् । अभिवाद्यास्त्रयो वर्णास्ततः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि

आह चैनमृषिः पुत्रं दृष्ट्वा ब्राह्मणमागतम्। अभिवाद्यास्त्रयो वर्णास्ततः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि॥

Verse 23

एवमुक्तः स वै विप्रः करोत्येवाभिवादनम् । न वर्णावरजं वेत्ति बालभावाद्वरानने

एवमुपदिष्टः स बालविप्रः कृताञ्जलिरभिवादनं चकार; किन्तु बाल्यभावात् वर्णानां ज्येष्ठकनिष्ठक्रमं न वेद, वरानने।

Verse 24

पंचमासा ह्यतिक्रान्ता दिवसाः पञ्चविंशतिः । एतस्मिन्नेव काले तु प्राप्ताः सप्तर्षयोऽमलाः

पञ्च मासाः पञ्चविंशतिदिवसाश्चातिक्रम्य; तस्मिन्नेव काले निर्मलाः सप्तर्षयः समागताः।

Verse 25

तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन मार्गेण भामिनि । कालेन तेन सर्वेऽथ यथावदभिवादनैः । आयुष्मान्भव तैरुक्तः स बालो दण्डवल्कली

तीर्थयात्राप्रसङ्गेन तेनैव मार्गेण, भामिनि, कालेन तेन सर्वे यथावदभिवादनैः सत्कृताः; दण्डवल्कली स बालोऽपि तैः ‘आयुष्मान् भव’ इति आशीर्भिरनुगृहीतः।

Verse 26

उक्त्वा ते तु पुनर्बालं वीक्ष्य वै क्षीणजीवितम् । दिनानि पंच ते ह्यायुर्ज्ञात्वा भीतास्ततोऽनृतात्

तथोक्त्वा ते पुनर्बालं क्षीणजीवितं निरीक्ष्य; पञ्चदिनमात्रमस्यायुरिति ज्ञात्वा, स्वाशिषोऽनृतत्वभीत्या बिभ्युः।

Verse 27

ब्रह्मचारिणमादाय गतास्ते ब्रह्मणोऽन्तिके । प्रतिमुच्याग्रतो बालं प्रणेमुस्ते पितामहम्

ब्रह्मचारिणं तं बालमादाय ते ब्रह्मणोऽन्तिकं जग्मुः; अग्रतः बालं प्रतिमुच्य पितामहं प्रणेमुः।

Verse 28

ततस्तेनापि बालेन ब्रह्मा चैवाभिवादितः । चिरायुर्ब्रह्मणा बालः प्रोक्तोऽसावृषिसन्निधौ

ततः तेनापि बालेन ब्रह्मा सम्यगभिवादितः। ऋषिसन्निधौ ब्रह्मणा प्रोक्तं—अयं बालश्चिरायुर् भविष्यति॥

Verse 29

ततस्ते मुनयः प्रीताः श्रुत्वा वाक्यं पितामहात् । पितामहस्तु तान्दृष्ट्वा ऋषीन्प्रोवाच विस्मितान् । केन कार्येण वाऽयाताः केन बालो निवेदितः

ततः पितामहवाक्यं श्रुत्वा मुनयः प्रीतिमापुः। पितामहस्तु विस्मितान् ऋषीन् दृष्ट्वा प्रोवाच—केन कार्येण यूयमागताः, केन च बालो मम पुरतः निवेदितः॥

Verse 30

ऋषय ऊचुः । भृगोः पुत्रो मृकण्डस्तु क्षीणायुस्तस्य बालकः । अकालेन पिता ज्ञात्वा बबंधास्य च मेखलाम्

ऋषय ऊचुः—भृगोः पुत्रो मृकण्डो नाम; तस्य बालकः क्षीणायुः। अकालेनैव तद् ज्ञात्वा पिता तस्य मेखलां बबन्ध॥

Verse 31

यज्ञोपवीतं च ततस्तेन विप्रेण बोधितः । यं कञ्चिद्द्रक्ष्यसे लोके भ्रमन्तं भूतले द्विजम्

ततः तेन विप्रेण बोधितः स यज्ञोपवीतेन समुपनीतः। “लोके भूतले भ्रमन्तं यं कञ्चिद् द्विजं द्रक्ष्यसि…” इति॥

Verse 32

तस्याभिवादनं कार्यं नित्यमेव च पुत्रक । ततो वयमनेनैव दृष्टा बालेन सत्तम

“तस्य नित्यमेव, पुत्रक, अभिवादनं कर्तव्यम्।” इति। एवं सत्तम, अनेनैव बालेन वयं दृष्टाः॥

Verse 33

तीर्थयात्राप्रसंगेन दैवयोगात्पितामह । चिरायुरेष वै प्रोक्तो ह्यमीभिश्चाभिवादितैः

तीर्थयात्राप्रसङ्गेन दैवयोगात् पितामह । एष बालः चिरायुरिति ह्येभिर्मुनिभिः सम्यगभिवादितैः प्रोक्तः ॥

Verse 34

त्वत्सकाशं समानीतस्त्वया चैवमुदाहृतः । कथं वागनृता देव ह्यस्माकं भवता सह

त्वत्सकाशं समानीतः त्वया चैवमुदाहृतः । देव, भवता सहास्माकं वाक् कथं नृता भवेत् ॥

Verse 35

उवाच बालमुद्दिश्य प्रहसन्पद्मसंभवः । मत्समानायुषो बालो मार्कण्डेयो भविष्यति

बालमुद्दिश्य प्रहसन् पद्मसम्भव उवाच । बालोऽयं मार्कण्डेयो मत्समानायुषो भविष्यति ॥

Verse 36

कल्पस्यादौ तथा चान्ते सहायो मे भविष्यति । ततस्तु मुनयः प्रीता गृहीत्वा मुनिदारकम् । तस्मिन्नेव प्रदेशे तु मुमुचुश्चेष्टितं यतः

कल्पस्यादौ तथा चान्ते सहायो मे भविष्यति । ततः प्रीताः मुनयः मुनिदारकं गृहीत्वा तस्मिन्नेव प्रदेशे चेष्टितं मुमुचुः ॥

Verse 37

तीर्थयात्रां गता विप्रा मार्कण्डेयो गृहं ययौ । गत्वा गृहमथोवाच मृकण्डं मुनिसत्तमम्

तीर्थयात्रां गतेषु विप्रेषु मार्कण्डेयो गृहं ययौ । गृहमागत्य मृकण्डुं मुनिसत्तमं प्रत्युवाच ॥

Verse 38

ब्रह्मलोकमहं नीतो मुनिभिस्तात सप्तभिः । उक्तोऽयं ब्रह्मणा कल्पस्यादौ चान्ते च मे सखा

मार्कण्डेय उवाच—तात, सप्तभिर्मुनिभिर्ब्रह्मलोकं नीतोऽहम्। ब्रह्मणा चोक्तम्—अयं मे सखा भविष्यति कल्पस्यादौ चान्ते च॥

Verse 39

भविष्यति न संदेहो मत्समायुश्च बालकः । ततस्तैः पुनरानीतो मुक्तश्चैवाश्रमं प्रति

भविष्यति न सन्देहो मत्समायुश्च बालकः। ततस्तैः पुनरानीतो मुक्तश्चैवाश्रमं प्रति॥

Verse 40

मत्कृते हि द्विजश्रेष्ठ यातु ते मनसो ज्वरः । मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा मृकण्डो मुनिसत्तमः । जगाम परमं हर्षं क्षणमेकं सुदुःसहम्

मत्कृते हि द्विजश्रेष्ठ यातु ते मनसो ज्वरः। मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा मृकण्डो मुनिसत्तमः। जगाम परमं हर्षं क्षणमेकं सुदुःसहम्॥

Verse 41

ततौ धैर्यं समास्थाय वाक्यमेतदुवाच ह

ततो धैर्यं समास्थाय वाक्यमेतदुवाच ह॥

Verse 42

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । यत्त्वया मे सुपुत्रेण दृष्टो लोकपितामहः

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्। यत्त्वया मे सुपुत्रेण दृष्टो लोकपितामहः॥

Verse 43

वाजपेयसहस्रेण राजसूयशतेन च । यं न पश्यन्ति विद्वांसः स त्वया लीलया सुत

वाजपेयसहस्रेण राजसूयशतेन च यं विद्वांसो न पश्यन्ति, स त्वया सुत लीलयैव सुलभं दृष्टः।

Verse 44

दृष्टश्चिरायुरप्येवं कृतस्तेनाब्जयोनिना । दिवारात्रमहं तात तव दुःखेन दुखितः । न निद्रामनुगच्छामि तन्मेदुःखं गतं महत्

एवं तेनाब्जयोनिना चिरायुरपि प्रदत्तम्। अहं तात तव दुःखेन दिवारात्रं दुःखितः; निद्रां नानुगच्छामि—तन्मे महद्दुःखं समापतितम्।

Verse 209

इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।