Adhyaya 200
शिवदेव्योः संवादेऽस्मिन्नध्याये यज्ञविघ्नानन्तरं तारकासुरस्य प्रादुर्भावः कथ्यते। स देवान् पराजित्य स्वर्गादपाकृष्य लोकान् क्षोभयति। देवा ब्रह्माणं शरणं यान्ति; स च ब्रूते—शङ्करशक्तिरेव संकटं निवारयितुं समर्था, हिमालयकन्यया शिवस्य भाविसंयोगात् तारकवधकर्ता जायेत। तत्संयोगं प्रवर्तयितुं वसन्तेन सह कामदेवः प्रेष्यते; शिवसमीपे गत्वा तृतीयनेत्राग्निना स दग्धो भवति। ततः शिवः पुण्ये प्राभासिकक्षेत्रे निवसति, तद्भूमिः तस्य घटनायाः स्मारकत्वेन पावनीकृता भवति। रतिः शोकाकुला; आकाशवाणी तां सांत्वयति—कामोऽनङ्गरूपेण पुनः प्रवर्तिष्यते। देवा सृष्टिविघ्नं निवेदयन्ति; शिवः स्पष्टयति—कामः शरीरवर्जितोऽपि कार्यं करिष्यति, भूमौ च लिङ्गं प्रादुर्भवति, ‘कृतस्मरा’ इति नाम च प्रसिद्धं भवति। अनन्तरं स्कन्दस्य जन्म तारकवधश्च सूचितः। कृतस्मरायाः दक्षिणे ‘कामकुण्ड’ इति कुण्डे स्नानं, वेदविद्भ्यः ब्राह्मणेभ्यः इक्षुदानं सुवर्णगोवस्त्रदानं च विधीयते; तेन अमङ्गलनिवारणं शुभफलप्राप्तिश्च कथ्यते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । एवं विध्वंसिते यज्ञे गतास्ते ब्राह्मणा गृहम् । अप्राप्तकामना देवि ये चान्ये तत्र वै गताः
ईश्वर उवाच—एवं विध्वंसिते यज्ञे ते ब्राह्मणा गृहं गताः; देवि, ये चान्ये तत्रागताः, तेऽपि अप्राप्तकामना जग्मुः।
Verse 2
हरोऽपि विगतामर्षः कैलासं पर्वतं गतः
हरोऽपि विगतामर्षः कैलासपर्वतं गतः।
Verse 3
एतस्मिन्नेव काले तु तारकोनाम दानवः । उत्पन्नः स महाबाहुर्देवानां बलदर्पहा
एतस्मिन्नेव काले तु तारकनाम दानवः समुत्पन्नः। स महाबाहुः देवानां बलं दर्पं च विददार॥
Verse 4
तेन इन्द्रादिकान्सर्वान्सुराञ्जित्वा महाहवे । स्वर्गः स्वैर्व्यापितो देवि ब्रह्मलोकं ततो गताः । ऊचुः सुरा दुःखयुक्ता ब्रह्माणं पर्वतात्मजे
तेन इन्द्रादिकान् सर्वान् सुरान् जित्वा महाहवे। स्वर्गः स्वैः सैन्यैर्व्याप्तो देवि, ततः सुराः दुःखिताः ब्रह्मलोकं गत्वा पर्वतात्मजे ब्रह्माणं ऊचुः॥
Verse 5
तारकेण सुरश्रेष्ठ स्वर्गान्निर्वासिता वयम् । स्वयमिन्द्रः समभवद्वसवोऽन्ये तथा कृताः
तारकेण सुरश्रेष्ठ स्वर्गान्निर्वासिता वयम्। स्वयमिन्द्रः समभवद् वसवोऽन्ये तथा कृताः॥
Verse 6
रुद्राः साध्यास्तथा विश्वे अश्विनौ मरुतस्तथा । आदित्याश्च वधोपायं तस्माद्वद पितामह
रुद्राः साध्यास्तथा विश्वे अश्विनौ मरुतस्तथा। आदित्याश्च, वधोपायं तस्माद्वद पितामह॥
Verse 7
ब्रह्मोवाच । अवध्यः स तु सर्वेषां देवानामिति मे मतिः । ऋते तु शांकरं तेजो नान्येन विनिपात्यते । तस्माद्गच्छत भद्रं वो देवदेवं महेश्वरम्
ब्रह्मोवाच—अवध्यः स तु सर्वेषां देवानामिति मे मतिः। ऋते तु शांकरं तेजो नान्येन विनिपात्यते। तस्माद्गच्छत भद्रं वो देवदेवं महेश्वरम्॥
Verse 8
तस्य भार्या मृता पूर्वं जाता हिमवतो गृहे । तस्यां च जायते पुत्रः स हनिष्यति तारकम् । तस्मात्प्रसादयध्वं वै तदर्थं शूलपाणिनम्
तस्य भार्या पूर्वमेव मृता, पुनर्हिमवतो गृहे जाता। तस्यां पुत्रो जायिष्यते, स तारकं हनिष्यति। तस्मात् तदर्थमेव शूलपाणिं शिवं निश्चयेन प्रसादयत।
Verse 9
ततो देवैः समादिष्टः कामदेवो वरानने । मृतभार्यं हरं गत्वा ततः पीडय सायकैः
ततो देवैः समादिष्टः कामदेवो वरानने, मृतभार्यं हरं गत्वा, ततः सायकैः पीडयामास।
Verse 10
अयं गच्छतु ते भ्राता वसंतश्च मनोहरः
अयं ते भ्राता मनोहरो वसन्तः सह गच्छतु।
Verse 11
स तथेति प्रतिज्ञाय कैलासं पर्वतं गतः । ततो दृष्ट्वा महादेवः कामदेवं धृतायुधम्
स तथेति प्रतिज्ञाय कैलासं पर्वतं गतः। ततो महादेवः कामदेवं धृतायुधं दृष्टवान्।
Verse 12
वसन्तसहितं देवि रुद्रोऽन्धकनिषूदनः । गंगाद्वारमनुप्राप्य अपश्यद्यावदग्रतः
वसन्तसहितं देवि रुद्रोऽन्धकनिषूदनः। गङ्गाद्वारमनुप्राप्य अग्रतः वसन्तं यावत् अपश्यत्।
Verse 13
दत्तायुधं कामदेवं दुद्रुवे स भयात्पुनः । ततो वाराणसीं गत्वा नैमिषं पुष्करं तथा
दत्तायुधं कामदेवं दृष्ट्वा स भयात् पुनर्दुद्रुवे । ततः वाराणसीं गत्वा नैमिषं पुष्करं तथा जगाम ॥
Verse 14
श्रीकंठं रुद्रकोटिं च कुरुक्षेत्रं गयां तथा । ज्वालामार्गं प्रयागं च विशालामर्बुदं शुभम्
श्रीकण्ठं रुद्रकोटिं च कुरुक्षेत्रं गयां तथा । ज्वालामार्गं प्रयागं च विशालामर्बुदं शुभम् ॥
Verse 15
बहून्वर्षगणानेवं भ्रमन्स धरणीतले । कामदेवभयाद्देवि देवदेवो महेश्वरः
बहून् वर्षगणान् एवं भ्रमन् स धरणीतले । कामदेवभयाद् देवि देवदेवो महेश्वरः ॥
Verse 16
अवैक्षत तदा कामं विस्फार्य नयनं तदा । तृतीयं देवदेवेशि देवदेवस्त्रिलोचनः
अवैक्षत तदा कामं विस्फार्य नयनं तदा । तृतीयं देवदेवेशि देवदेवस्त्रिलोचनः ॥
Verse 17
तस्य तं वीक्षमाणस्य संजाताः पावकार्चिषः । ताभिः स धनुषा युक्तो भस्मसात्समपद्यत
तस्य तं वीक्षमाणस्य संजाताः पावकार्चिषः । ताभिः स धनुषा युक्तो भस्मसात् समपद्यत ॥
Verse 18
तं दग्ध्वा भगवाञ्छंभुर्गत्वा रोषस्य निर्णयम् । निवासमकरोत्तत्र क्षेत्रे प्राभासिके शुभे
तं दग्ध्वा भगवान् शम्भुः रोषस्य निर्णयं कृत्वा, शुभे प्राभासिके क्षेत्रे तत्रैव निवासमकरोत्।
Verse 19
तस्मिन्दग्धे तदा कामे रतिः शोकपरायणा । विललाप सुदुःखार्ता पतिभक्तिपरायणा
तस्मिन् दग्धे तदा कामे रतिः शोकपरायणा। सुदुःखार्ता विललाप पतिभक्तिपरायणा॥
Verse 20
हा नाथनाथ भोः स्वामिन्किं जहासि पतिव्रताम् । पतिव्रतां पतिप्राणां कस्मान्मां त्यजसि प्रभो
हा नाथनाथ भोः स्वामिन् किं जहासि पतिव्रताम्। पतिव्रतां पतिप्राणां कस्मान्मां त्यजसि प्रभो॥
Verse 21
एवं विलपतीं तां तु वागुवाचाशरीरिणी । मा त्वं रुद विशालाक्षि पुनरेव पतिस्तव
एवं विलपतीं तां तु वागुवाचाशरीरिणी। मा त्वं रुद विशालाक्षि पुनरेव पतिस्तव॥
Verse 22
प्रसादाद्देवदेवस्य उच्छ्वास्यति शिवस्य तु । एतां वाचं रतिः श्रुत्वा ततः स्वस्था बभूव ह
प्रसादाद्देवदेवस्य उच्छ्वास्यति शिवस्य तु। एतां वाचं रतिः श्रुत्वा ततः स्वस्था बभूव ह॥
Verse 23
ततो देवाः शिवं नत्वा प्रार्थयामासुरीश्वरि । कलत्रसंग्रहं देव कुरु कार्यार्थसंग्रहे
ततः देवाः शिवं नत्वा प्रार्थयामासुरीश्वरम्— “देव, कार्यसिद्ध्यर्थं कलत्रसंग्रहं गृहव्यवस्थां च पुनः कुरु।”
Verse 24
एष कामस्त्वया दग्धः क्रोधेन महता स्वयम् । विना तेन विभो नष्टा सृष्टिर्वै धरणीतले
“एष कामस्त्वया स्वयमेव महाक्रोधेन दग्धः; तेन विना विभो, धरणीतले सृष्टिर्नूनं विनश्यति।”
Verse 25
भगवानुवाच । एष कामो मया दग्धः क्रोधेन सुरसत्तमाः । तस्मादनंग एवैष प्रजासु प्रचरिष्यति । तद्वीर्यस्तत्प्रभावश्च विना देहं भविष्यति
भगवानुवाच— “सुरसत्तमाः, एष कामो मया क्रोधेन दग्धः; अतः स अनंग एव प्रजासु प्रचरिष्यति, देहं विना तस्य वीर्यं प्रभावश्च भविष्यतः।”
Verse 26
देवा ऊचुः । भगवन्कुरु पूर्वं त्वं संस्मरस्व रतीश्वरम् । हिताय सर्व लोकानां यथा नः प्रत्ययो भवेत्
देवा ऊचुः— “भगवन्, पूर्वं त्वं रतीश्वरं संस्मरस्व पुनरुद्धर; सर्वलोकहिताय यथा नः प्रत्ययो भवेत्।”
Verse 27
ततः स स्मृतवान्कामं स्वयं देवो महेश्वरः । ततस्तच्छाश्वतं लिंगं समुत्तस्थौ महीतले
ततः स्वयं देवो महेश्वरः कामं स्मृतवान्; ततः तच्छाश्वतं लिङ्गं महीतले समुत्तस्थौ।
Verse 28
कृतस्मरः पुनस्तत्र अनंगो बलवांस्तथा । तेनोढा शैलजा तेन शंकरेण महात्मना
तत्र पुनः कृतस्मरः कामोऽनङ्गोऽपि बलवान् अभवत्; तत्रैव महात्मना शङ्करेण शैलजा (पार्वती) परिणीता।
Verse 29
जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठस्तारको येन सूदितः । पतितेनैव लिंगेन यस्माच्चैव कृतस्मरः
अस्मादेव स्कन्दः सुरश्रेष्ठो जातः, येन तारकः सूदितः; पतितेनैव लिङ्गेन च यस्मात् कामः कृतस्मरः, तस्मात् स्थानं कृतस्मराख्यं प्रसिद्धम्।
Verse 30
तस्मात्कृतस्मरो लोके कीर्त्यते स महीतले । तं दृष्ट्वा न जडो नांधो नासुखी न च दुर्भगः । जायते तु कदा मर्त्यो न दरिद्रो न रोगवान्
तस्मात् स लोके महीतले च कृतस्मर इति कीर्त्यते। तं दृष्ट्वा मर्त्यो न कदा जडो नान्धो नासुखी न दुर्भगः; न दरिद्रो न रोगवान् च जायते।
Verse 31
एवं ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । दग्धो यथा स्मरः पूर्वं पुनर्वीर्यान्वितः स्थितः
एवं ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि; यथा पूर्वं दग्धोऽपि स्मरः पुनर्वीर्यान्वितः स्थितः।
Verse 32
ईश्वर उवाच । तत्रैव संस्थितं कुण्डं दक्षिणेन कृतस्मरात् । कामकुंडेति वै नाम यत्रोद्भूतः पुनः स्मरः
ईश्वर उवाच—तत्रैव कृतस्मरात् दक्षिणेन संस्थितं कुण्डं; तस्य नाम कामकुण्डमिति, यत्र स्मरः पुनरुद्भूतः।
Verse 33
अनंगरूपी देव्यत्र स्नानाद्वै रूपवान्भवेत् । इक्षवस्तत्र वै देयाः सुवर्णं गास्तथैव च । वस्त्राणि चैव विधिवद्ब्राह्मणे वेदपारगे
अनङ्गरूपि देवि, अत्र स्नानादेव नरो रूपवान् भवति। तत्र इक्षवः दानं देयाः, सुवर्णं गाः च, तथा वस्त्राणि विधिवत् वेदपारगाय ब्राह्मणाय समर्पयेत्।
Verse 200
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनम्’ इति नाम द्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।