
अस्मिन्नध्याये शिवदेव्योर् संवादरूपेण तत्त्वज्ञानं तीर्थमहिम्ना सह संयोज्यते। ईश्वरः प्रभासे स्थितां शिवानुग्रहीतां तृतीयां ज्ञानशक्तिं निरूपयति, या दरिद्र्यनाशिनीति प्रसिद्धा। देवी शिवस्य मुखतत्त्वं पृच्छति—षष्ठं मुखं कथं नाम्ना निर्दिश्यते, तस्माच्च अजादेवी कथं प्रादुर्भवतीति। ईश्वरः गुह्यं रहस्यं प्रकाशयति—पूर्वं सप्त मुखानि आसन्; तेषु ‘अजा’ मुखं ब्रह्मणः सम्बन्धि, ‘पिचु’ मुखं विष्णोः सम्बन्धि, अधुना तु शिवः पञ्चवक्त्रत्वेन व्यवह्रियते। अजा-मुखात् अन्धासुरेण सह घोरसंग्रामे अजादेवी प्रादुर्भूता—खड्गचर्मधारिणी, सिंहवाहना, देवशक्तिसमूहैः परिवृता। पलायमानाः दैत्याः दक्षिणसमुद्रं प्रति प्रभासक्षेत्रं प्रविश्य निहताः; ततः देवी क्षेत्रस्य पावनतां ज्ञात्वा सोमेशस्य समीपे, सौरिशस्य सम्बन्धेन निर्दिष्टदिशि तत्रैव प्रतिष्ठिता। अथ फलश्रुतिः—तस्या दर्शनात् सप्तजन्मसु सौभाग्यगुणलाभः; गीतनृत्यादिकरणात् कुलगतदुर्भाग्यनिवृत्तिः; रक्तवर्तियुक्तं घृतदीपदानं दीपसूत्रसंख्यानुसारं दीर्घमङ्गलप्रदं; पाठश्रवणं विशेषतः तृतीयायां इष्टसिद्धिकरम्। अन्ते, एताः शक्तयः पूज्याः, ततः सोमेशपूजया तीर्थयात्राफलस्य पूर्णता भवतीति उपदिश्यते।
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथ वच्मि तृतीयां ते ज्ञानशक्तिं शिवात्मिकाम् । प्रभासक्षेत्रमध्यस्थां दारिद्र्यौघविनाशिनीम्
ईश्वर उवाच । अथ वच्मि तृतीयां ते ज्ञानशक्तिं शिवात्मिकाम् । प्रभासक्षेत्रमध्यस्थां दारिद्र्यौघविनाशिनीम् ॥
Verse 2
अजेति नाम्नीं तां देवीं राह्वीशाद्दक्षिणे स्थिताम् । मम वक्त्राद्विनिष्क्रांता षष्ठाद्वै विष्णुपूजितात्
अजेति नाम्नीं तां देवीं राह्वीशाद्दक्षिणे स्थिताम् । मम वक्त्राद्विनिष्क्रांता षष्ठाद्वै विष्णुपूजितात् ॥
Verse 3
देव्युवाच । पंचवक्त्राणि देवेश प्रसिद्धानि तव प्रभौ । षष्ठं यद्वदनं देव तस्य किं नाम संस्मृतम् । समुत्पन्ना कथं तस्मादजादेवीति या श्रुता
देव्युवाच । पञ्चवक्त्राणि देवेश प्रसिद्धानि तव प्रभो । षष्ठं यद्वदनं देव तस्य किं नाम संस्मृतम् । समुत्पन्ना कथं तस्मादजादेवीति या श्रुता ॥
Verse 4
ईश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया देवि यद्गोप्यं स्वसुतेष्वपि । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि अप्रसिद्धागमोदितम्
ईश्वर उवाच—साधु पृष्टं त्वया देवि, यदेतद् गोप्यं स्वसुतेष्वपि। तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि, अप्रसिद्धागमोदितम्॥
Verse 5
वक्त्राणि मम देवेशि सप्तासन्पूर्वमेव हि । सद्योजातादिपंचैव षष्ठं स्मृतमजेति च
देवेशि, पूर्वमेव हि मम सप्त वक्त्राण्यासन्। सद्योजातादिपञ्चैव, षष्ठं स्मृतमजेति च॥
Verse 6
सप्तमं पिचुनामेति सप्तैवं वदनानि मे । तेभ्योऽजं ब्रह्मणे दत्तं पिचुवक्त्रं तु विष्णवे
सप्तमं पिचुनामेति, सप्तैवं वदनानि मे। तेभ्योऽजं ब्रह्मणे दत्तं, पिचुवक्त्रं तु विष्णवे॥
Verse 7
तस्मादहं महादेवि पंचवक्त्रोऽधुनाऽभवम् । अजस्तु ब्रह्मा सञ्जज्ञे पिचुर्विष्णुरजायत
तस्मादहं महादेवि, पञ्चवक्त्रोऽधुनाऽभवम्। अजस्तु ब्रह्मा सञ्जज्ञे, पिचुर्विष्णुरजायत॥
Verse 8
अजवक्त्रान्महादेवि अजा जाता महाप्रभा । अन्धासुररणे घोरे मम क्रोधेन भामिनि
अजवक्त्रान्महादेवि, अजा जाता महाप्रभा। अन्धासुररणे घोरे, मम क्रोधेन भामिनि॥
Verse 9
खड्गचर्मधरादेवी सुरूपा सिंहवाहिनी । मर्द्दयन्ती महादैत्यान्देवीकोटिसमन्विता
सा देवी खड्गचर्मधरा सुरूपा सिंहवाहिनी । देवीकोटिसमन्विता महादैत्यान् समर्दयत् ॥
Verse 10
तस्या भयेन ये दैत्या विद्रुता दक्षिणार्णवम् । पृष्ठतोऽनुययौ तान्वै सा देवी सिंहवाहिनी
तस्या भयेन ये दैत्या विद्रुता दक्षिणार्णवम् । पृष्ठतोऽनुययौ तान् वै सा देवी सिंहवाहिनी ॥
Verse 11
इतस्ततस्ते धावन्तो मार्यमाणाश्च तद्गणैः । प्रभास क्षेत्रसंप्राप्ता नश्यमाना महार्णवम्
इतस्ततस्ते धावन्तो मार्यमाणाश्च तद्गणैः । प्रभासक्षेत्रसंप्राप्ता नश्यमाना महार्णवे ॥
Verse 12
केचित्तत्र हता दैत्याः केचित्पातालमाययुः । निःशेषान्निहतान्दृष्ट्वा सा देवी सिंहवाहिनी
केचित् तत्र हता दैत्या केचित् पातालमाययुः । निःशेषान् निहतान् दृष्ट्वा सा देवी सिंहवाहिनी ॥
Verse 13
क्षेत्रं पवित्रमाज्ञाय तत्र स्थाने स्थिता शुभा । सोमेशादीशकोणस्था सौरीशादुत्तरे स्थिता
क्षेत्रं पवित्रमाज्ञाय तत्र स्थाने स्थिता शुभा । सोमेशादीशकोणस्था सौरीशादुत्तरे स्थिता ॥
Verse 14
यस्तां तत्र स्थितां पश्येद्योषिद्वाथ नरोऽपि वा । स भूयात्सत्त्वसौभाग्यैः सप्तजन्मानि संयुतः
यः तत्र स्थितां तां देवीं पश्येत्—योषिद् वा नरो वा—स सत्त्वेन सौभाग्येन च सप्तजन्मानि समन्वितो भवेत्।
Verse 15
गीतवाद्यादिकं नृत्यं यस्तत्र कुरुते नरः । तस्यान्वये न दौर्भाग्यं भूयात्तस्याः प्रसादतः
यः तत्र गीतवाद्यसमन्वितं नृत्यं करोति नरः, तस्याः देव्याḥ प्रसादात् तस्यान्वये दौर्भाग्यं न भवेत्।
Verse 16
घृतेन दीपकं तत्र या नारी संप्रयच्छति । रक्तवर्त्या महादेवि यावंतस्तत्र तंतवः । तावज्जन्मांतराण्येव सा सौभाग्यमवाप्नुयात्
हे महादेवि! या नारी तत्र घृतेन दीपकं रक्तवर्त्या सह समर्पयति, तस्यां वर्त्यां यावन्तः तन्तवः सन्ति तावज्जन्मान्तराण्येव सा सौभाग्यं प्राप्नुयात्।
Verse 17
यश्चैतत्तु पठेन्नित्यं तृतीयायां विशेषतः । शृणुयाद्वाऽपि यो भक्त्या स कामानखिलाल्लंभेत्
यः एतत् नित्यं पठेत्, विशेषतः तृतीयायां; अथवा यो भक्त्या शृणुयात्, स अखिलान् कामान् लभेत्।
Verse 18
इति संक्षेपतः प्रोक्तो रुद्रशक्तित्रयक्रमः
इति संक्षेपतः रुद्रशक्तित्रयस्य क्रमविधानं प्रोक्तम्।
Verse 19
एताः शक्तीः पूजयित्वा सोमेशं पूजयेत्ततः । सम्यग्यात्राफलापेक्षी एकां वा वरदामथ
एताः शक्तीः सम्यक् सम्पूज्य ततः सोमेशं पूजयेत्। यः सम्यग्यात्राफलमिच्छति स यात्री तथा कुर्यात्; अथवा वरदां तासामेकामपि पूजयेत्॥
Verse 59
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्येऽजादेवीमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनषष्टितमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘अजादेवीमाहात्म्यवर्णनम्’ नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः॥