Adhyaya 258
ईश्वरः देवीं प्रति शशापानस्मृतिस्थानस्य दक्षिणे स्थितस्य पापनाशकस्य तीर्थस्य प्रादुर्भावं कथयति। समुद्रमन्थने देवैः अमृतं लब्धं, तस्य बहवो बिन्दवः पृथिव्यां पतिताः। तत्र तृषितः शशकः जलं प्रविश्य अमृतसंयुक्ते तस्मिन् ह्रदे संस्पर्शमात्रेण अद्भुतां स्थितिं प्राप, चिह्नरूपेण च दृश्यताम् अगच्छत्। देवाः मनुष्यैः पतितामृतपानात् अमरत्वप्राप्तेः शङ्कया चिन्ताकुला अभवन्। तदा निषानाथः चन्द्रः व्याधप्रहारेण पीडितः अचलः सन् अमृतं याचते; देवाः तं तस्मिन् ह्रदे पातुं निर्दिशन्ति—अत्र बह्वमृतं पतितम् इति। चन्द्रः शशकेन सह तज्जलं पीत्वा पुष्टिं तेजश्च प्राप; शशकः अमृतसंस्पर्शात् तत्रैव प्रत्यक्षचिह्नरूपेण स्थितः। अनन्तरं देवाः शुष्कं कूपाकारं खनित्वा पुनर्जलप्रादुर्भावं चकारुः। शशकेन सम्बद्धं जलं चन्द्रेण पीतमिति कारणात् तत्तीर्थं ‘शशापानम्’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्। फलश्रुतौ—तत्र स्नानं कुर्वन्तो भक्ताः महेश्वरसम्बद्धां परां गतिं यान्ति; ब्राह्मणेभ्यो अन्नदानं कुर्वन्तः सर्वयज्ञानां फलं लभन्ते; पश्चात् सरस्वती वडवाग्निसहिताऽऽगत्य तीर्थं अधिकं पावयतीति, सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानविधिः पुनः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि शशापानमिति स्मृतम् । तस्यैव दक्षिणे तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम्
ईश्वर उवाच—ततो, हे महादेवि, शशापानमिति स्मृतं स्थानं गच्छेत्। तस्यैव दक्षिणे तीर्थं सर्वपापप्रणाशनं विद्यते।
Verse 2
यस्मिन्स्नात्वा नरः सम्यङ्नापमृत्युभयं लभेत् । शृणु यस्मात्तदुत्पत्तिं वदतो मम वल्लभे
यस्मिन् तीर्थे सम्यक् स्नात्वा नरः अकालमृत्योर्भयं न लभते। तस्य तीर्थस्योत्पत्तिं मत्तो शृणु, हे वल्लभे, यथाहं वदामि।
Verse 3
मथित्वा सागरं देवा गृहीत्वाऽमृतमुत्तमम् । सत्वरास्तत्र ते गत्वा पपुश्चैव यथेप्सया
देवाः सागरं मथित्वा परमामृतं गृहीत्वा, सत्वराः तत्र गत्वा यथेप्सितं पीयूषं पपुः।
Verse 4
पिबतां तत्र पीयूषं देवानां वरवर्णिनि । बिंदवः पतिता भूमौ शतशोथ सहस्रशः
तत्र देवैः पीयूषं पिबद्भिः, हे वरवर्णिनि, भूमौ बिन्दवः शतशः सहस्रशश्च पतिताः।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु शशकस्तत्र चागतः । प्रविष्टः सलिले तत्र तृषार्तो वरवर्णिनि
एतस्मिन्नेव काले, हे वरवर्णिनि, तत्र शशकः आगतः; तृषार्तः सन् तत्र सलिले प्रविष्टः।
Verse 6
अमरत्वमनुप्राप्तो वर्द्धते सलिलालये । तं दृष्ट्वा त्रिदशाः सर्वे स्पर्द्धमाना मुहुर्मुहुः । ज्ञात्वामृतान्वितं तोयं मंत्रं चक्रुर्भयान्विताः
अमरत्वमनुप्राप्य सः सलिलालये ववृद्धे। तं दृष्ट्वा सर्वे त्रिदशाः मुहुर्मुहुः स्पर्धमानाः; अमृतान्वितं तोयं ज्ञात्वा भययुक्ताः मन्त्रं चक्रुः।
Verse 7
अमृतं पतितं भूमौ भक्षयिष्यंति मानवाः । ततोऽमर्त्त्या भविष्यंति नात्र कार्या विचारणा
अमृतं भूमौ पतितं मानवाः भक्षयिष्यन्ति; ततः तेऽमर्त्याः भविष्यन्ति—अत्र विचारणा न कार्या।
Verse 8
तिर्यग्योन्यां समुत्पन्नः कृपणः शशको ह्ययम् । अस्माभिः स्पर्द्धते तस्मात्ततो भयमुपस्थितम्
तिर्यग्योनौ समुत्पन्नोऽयं कृपणः शशकः; अस्माभिः स्पर्धते, तस्मात् अस्माकं भयमुपस्थितम्।
Verse 9
अथ प्राप्तो निशानाथो व्याधिना स परिप्लुतः । अब्रवीत्त्रिदशान्सर्वानमृतं मे प्रयच्छत
अथ निशानाथः व्याधिना परिप्लुतः प्राप्तः; स सर्वान् त्रिदशान् उवाच—“अमृतं मे प्रयच्छत।”
Verse 10
कृच्छ्रेण महता प्राप्तो नाहं शक्तो विसर्पितुम् । अथोचुस्त्रिदशाः सर्वे सर्वमस्माभिर्भक्षितम्
महता कृच्छ्रेण प्राप्तोऽहं; नाहं विसर्पितुं शक्तः। अथ सर्वे त्रिदशा ऊचुः—“सर्वमस्माभिर्भक्षितम्।”
Verse 11
विस्मृतस्त्वं निशानाथ चिरात्कस्मादिहागतः । कुरुष्व वचनं चंद्र अस्माकं तिमिरापह
विस्मृतस्त्वं निशानाथ, चिरात् कस्मादिहागतः? कुरुष्व वचनं चन्द्र, अस्माकं तिमिरापह।
Verse 12
अस्मिञ्जलेऽमृतं भूरि पतितं पिबतां हि नः । तत्पिबस्व निशानाथ सर्वमेतज्जलाशयम्
अस्मिन् जले बह्वमृतं पतितं; वयं तद् पिबामः। अतः हे निशानाथ, त्वमपि एतत् सर्वं जलाशयं पिब।
Verse 13
अर्द्धं निपतितं चात्र सत्यमेतन्निशामय । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा शीतरश्मिस्त्वरान्वितः
अत्रार्धमपि पतितं; एतत् सत्यं निश्चिनु। तेषां वचनं श्रुत्वा शीतरश्मिः शीघ्रतया प्रवव्राज।
Verse 14
तृषार्तो वाऽपिबत्तोयं शशकेन समन्वितम् । अस्थिशेषं तु तत्तस्य कायं पीयूषभक्षणात्
तृषार्तः स तद् तोयं पपौ, यत्र शशकः समन्वितः। पीयूषभक्षणात् तस्य शशकस्य देहः अस्थिशेषतामगात्।
Verse 15
तत्क्षणात्पुष्टिमगमत्कांत्या परमया युतः । धातुषु क्षीयमाणेषु पुष्टो हि सुधया हि सः
तत्क्षणात् स पुष्टिमवाप, परमकान्त्या समन्वितः। धातुषु क्षीयमाणेषु अपि सः सुधया एव पुष्टोऽभवत्।
Verse 16
स चापि शशकस्तस्य न मृतो जठरं गतः । अद्यापि दृश्यते तत्र देहे पीयूषभक्षणात्
स शशकः अपि तस्य जठरं गतः, न मृतः। पीयूषभक्षणात् अद्यापि तत्र तस्य देहे दृश्यते।
Verse 17
तत्क्षणात्तुष्टिमगमत्कांत्या परमया युतः । अब्रुवन्खन्यतामेतद्यथा भूयो जलं भवेत्
तत्क्षणादेव स तुष्टिमगमत्, परमकान्त्या समन्वितः। ते चोचुः—एतत्खन्यतां, यथा भूयः प्रचुरं जलमिह प्रादुर्भवेत्॥
Verse 18
अस्माकं संगमादेतच्छुष्कं श्वभ्रं जलाशयम् । तद्युक्तं च कृतं कर्म नैतत्साधुविचेष्टितम्
अस्माकं संगमादेतच्छुष्कं श्वभ्रं जलाशयत्वमागतं। तद्युक्तं च यत्कृतं कर्म, नैतत्साधूनां विचेष्टितम्॥
Verse 19
ततोऽखनंश्च ते सर्वे यावत्तोयविनिर्गमः । अथाब्रुवंस्ततः सर्वे हर्षेण महतान्विताः
ततः सर्वेऽपि ते खननं चक्रुः, यावत् तोयस्य विनिर्गमः। अथ ततः सर्वे महाहर्षसमन्विताः प्रोचुः॥
Verse 20
यस्माच्छशेन संयुक्तं पीतमेतज्जलाशयम् । चंद्रेण हि शशापानं तस्मादेतद्भविष्यति
यस्माच्छशेन संयुक्तं पीतमेतज्जलाशयम्। चन्द्रेण हि शशापानं तस्मादेतद्भविष्यति॥
Verse 21
अत्रागत्य नरः स्नानं यः करिष्यति भक्तितः । स यास्यति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः
अत्रागत्य नरो यः स्नानं करिष्यति भक्तितः। स यास्यति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः॥
Verse 22
अत्रान्नं संप्रदास्यंति ब्राह्मणेभ्यः समा हिताः । सर्वयज्ञफलं तेषां भविष्यति न संशयः
अत्र सद्धियः जनाः ब्राह्मणेभ्यः अन्नं सम्यक् प्रदास्यन्ति; तेषां सर्वयज्ञफलप्राप्तिर्भविष्यति, न संशयः।
Verse 23
अस्मिन्दृष्टे सुराः सर्वे दृष्टाः स्युः सर्वदेवताः । एवमुक्त्वा सुराः सर्वे जग्मुश्चैव सुरालयम्
अस्मिन् दर्शनमात्रे सर्वे सुराः दृष्टा इव भवन्ति, सर्वदेवतादर्शनसमानम् इति। एवमुक्त्वा सर्वे सुराः सुरालयं जग्मुः।
Verse 24
अथ कालेन महता प्राप्ता तत्र सरस्वती । वडवाग्निं समादाय तयानुप्लावितं पुनः
अथ महता कालेन तत्र सरस्वती समागता; वडवाग्निं समादाय सा तद् देशं पुनरपि अनुप्लावयामास।
Verse 25
ततो मेध्यतरं जातं तीर्थं च वरवर्णिनि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्
ततः वरवर्णिनि, तीर्थं मेध्यतरं जातम्; तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्।