Adhyaya 83

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तस्य पूर्वेण संस्थिताम् । योगेश्वरीं महादेवीं योगसिद्धिफलप्रदाम्

ईश्वर उवाच—ततः, महादेवि, तस्य स्थानस्य पूर्वदिशि संस्थितां योगेश्वरीं महादेवीं गच्छेत्, या योगसिद्धिफलप्रदा।

Verse 2

तदुत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु श्रद्धासमन्विता । पुरा दानवशार्दूलो महिषाख्यो महाबलः

तस्याः उत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि; श्रद्धासमन्विता शृणु। पुरा दानवशार्दूलो महाबलो महिषाख्योऽभवत्।

Verse 3

बभूव प्रवरो देवि सर्वदेवभयंकरः । कामरूपी स लोकांस्त्रीन्वशीकृत्वाऽभवत्सुखी

स प्रवरो बभूव देवि सर्वदेवभयंकरः। कामरूपी स लोकांस्त्रीन्वशीकृत्वा सुखीऽभवत्।

Verse 4

कस्मिंश्चिदथ काले तु ब्रह्मणा लोककारिणा । सृष्टा मनोहरा कन्या रूपेणाप्रतिमा दिवि

कस्मिंश्चिदथ काले तु ब्रह्मणा लोककारिणा। सृष्टा दिवि मनोहरा कन्या रूपेणाप्रतिमा।

Verse 5

अतपत्सा तपो घोरं कन्या रूपवती सती । नारदेन ततो दृष्टा सा कदाचिद्वरानने

अतपत्सा तपो घोरं कन्या रूपवती सती। नारदेन ततो दृष्टा सा कदाचिद्वरानने।

Verse 6

ततः स सहसा देवि विस्मयं परमं गतः । अहो रूपमहो धैर्यमहो कान्तिरहो वयः

ततः स सहसा देवि परमविस्मयमापन्नः— “अहो रूपम्! अहो धैर्यम्! अहो कान्तिः! अहो वयः!” इति।

Verse 7

इत्येवं चिन्तयंस्तत्र नारीं वचनमब्रवीत् । कुरुष्वात्मप्रदानं मे न मे दारपरिग्रहः । तवाहं दर्शनाद्देवि कामवाणेन पीडितः

इत्येवं चिन्तयन् तत्र तां नारीं वचनमब्रवीत्— “कुरुष्वात्मप्रदानं मे; न मे दारपरिग्रहः। तवाहं दर्शनाद्देवि कामवाणेन पीडितः।”

Verse 8

साऽब्रवीन्न हि मे कार्यं कामधर्मेण सत्तम । कौमारं व्रतमासाद्य साधयिष्ये यथेप्सितम्

साऽब्रवीत्— “न हि मे कार्यं कामधर्मेण, सत्तम। कौमारव्रतमासाद्य साधयिष्ये यथेप्सितम्।”

Verse 9

न च मन्युस्त्वया कार्यो ह्यस्मिन्नर्थे कथंचन । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिर्नारदः प्रिये

“न च मन्युस्त्वया कार्यो ह्यस्मिन्नर्थे कथंचन।” तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिर्नारदः, प्रिये, …

Verse 10

समुद्रान्तेऽगमद्दिव्यां पुरीं महिषपालिताम् । अर्चितो हि मुनिस्तेन महिषेण महात्मना

समुद्रान्तेऽगमद्दिव्यां पुरीं महिषपालिताम्। अर्चितो हि मुनिस्तेन महिषेण महात्मना॥

Verse 11

पृष्ट्वा ह्यनामयं देवि दत्त्वा चार्घ्यमनुत्तमम् । सोऽब्रवीत्प्राञ्जलिर्भूत्वा किमागमनकारणम् । ब्रूहि यत्ते व्यवसितं सर्वं कर्त्तास्मि नारद

देवि, तस्य अनामयं पृष्ट्वा अनुत्तमम् अर्घ्यं च दत्त्वा, स प्राञ्जलिर्भूत्वा अब्रवीत्— “किमागमनकारणम्? यत्ते व्यवसितं तत् ब्रूहि; सर्वं कर्तास्मि, नारद।”

Verse 12

अथोवाच मुनिस्तत्र महिषं दानवेश्वरम् । कन्यारत्नं समुत्पन्नं जंबूद्वीपे महासुर

अथ तत्र मुनिः महिषं दानवेश्वरम् उवाच— “महासुर, जम्बूद्वीपे कन्यारत्नं समुत्पन्नम्।”

Verse 13

स्वर्गे मर्त्ये च पाताले न दृष्टं न च मे श्रुतम् । तादृग्रूपमहं येन कामबाणवशीकृतः

स्वर्गे मर्त्ये च पाताले न दृष्टं न च मे श्रुतम्। तादृग्रूपेणाहं येन कामबाणवशीकृतः॥

Verse 14

स श्रुत्वा वचनं तस्य कामस्योत्पादनं परम् । जगाम यत्र सा साध्वी क्षेत्रे प्राभासिके स्थिता

तस्य वचनं श्रुत्वा कामोत्पादनं परं च लब्ध्वा, स जगाम यत्र सा साध्वी प्राभासिके क्षेत्रे स्थिता।

Verse 15

तामेव प्रार्थयामास बलेन महता वृतः । भार्या भव त्वं मे भीरु भुंक्ष्व भोगान्मनोरमान् । एतत्तपो महाभागे विरुद्धं यौवनस्य ते

स महता बलेन वृतः तामेव प्रार्थयामास— “भीरु, त्वं मे भार्या भव; मया सह मनोरमान् भोगान् भुंक्ष्व। महाभागे, तव यौवनस्य विरुद्धम् एतत्तपः।”

Verse 16

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जहास वरवर्णिनी । तस्या हसंत्या देवेशि शतशोऽथ सहस्रशः

तस्य वचनं श्रुत्वा सा वरवर्णिनी जहास। तस्या हसितस्य देवेशि शतशोऽथ सहस्रशो निनादः समभवत्॥

Verse 17

निश्वासात्सहसा नार्यः शस्त्रहस्ता भयानकाः । ताभिर्विध्वंसितं सैन्यं महिषस्य दुरात्मनः

तस्या निश्वासात् सहसा शस्त्रहस्ता भयानकाः नार्यः प्रादुर्भवन्। ताभिर्दुरात्मनः महिषस्य सैन्यं समूलं विध्वंसितम्॥

Verse 18

तस्मिन्निपात्यमाने तु सैन्ये दानवसत्तमः । क्रोधं कृत्वा ततः शीघ्रं तामेवाभिमुखो ययौ

तस्मिन् निपात्यमाने सैन्ये दानवसत्तमः। क्रोधं कृत्वा ततः शीघ्रं तामेवाभिमुखो ययौ॥

Verse 19

विधुन्वन्स हि ते तीक्ष्णशृंगेऽभीक्ष्णं भयानके । तया सार्धं च सुमहत्कृत्वा युद्धं महासुरः

स महासुरः तीक्ष्णभयानके शृंगेऽभीक्ष्णं विधुन्वन्। तया सार्धं सुमहत् युद्धं कृत्वा समरेऽतिष्ठत्॥

Verse 20

शृंगाभ्यां जगृहे देवीं सा तस्योपरि संस्थिता । पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन निहतो दैत्यपुंगवः

शृंगाभ्यां देवीं जग्राह; सा तस्योपरि संस्थिता। पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन दैत्यपुंगवो निहतः॥

Verse 21

छिन्ने शिरसि खङ्गेन तद्रूपो निःसृतः पुमान् । रौद्रोऽपि स गतः स्वर्गं दैत्यो देव्यस्त्रपातितः

खङ्गेन शिरसि छिन्ने तस्माद्देहात् तद्रूपः पुमान् निःसृतः। देव्यस्त्रेण निहतोऽपि स रौद्रो दैत्यः स्वर्गं गतः॥

Verse 22

ततो देवगणाः सर्वे महिषं वीक्ष्य निर्जितम् । महेंद्राद्याः स्तुतिं चक्रुर्देव्यास्तुष्टेन चेतसा

ततो देवगणाः सर्वे महिषं निर्जितं दृष्ट्वा। महेन्द्राद्याः प्रसन्नचित्ताः देव्याः स्तुतिं चक्रुः॥

Verse 23

देवा ऊचुः । नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने । नयस्थिते सुसिद्धांते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि

देवा ऊचुः। नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने। नयस्थिते सुसिद्धान्ते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि॥

Verse 24

विद्याविद्ये जये जाप्ये महिषासुरमर्दिनि । सर्वगे सर्वविद्येशे देवि विश्वस्वरूपिणि

विद्याविद्ये जये जाप्ये महिषासुरमर्दिनि। सर्वगे सर्वविद्येशे देवि विश्वस्वरूपिणि॥

Verse 25

वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रायतेक्षणे । शुद्धसत्त्वे व्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि

वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रायतेक्षणे। शुद्धसत्त्वे व्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि॥

Verse 26

ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि कालनृत्ये धृतिप्रिये । शांकरि ब्राह्मणि ब्राह्मि सर्वदेवनमस्कृते

ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि कालनृत्ये धृतिप्रिये । शांकरि ब्राह्मणि ब्राह्मि सर्वदेवनमस्कृते ॥

Verse 27

घंटाहस्ते शूल हस्ते महामहिषमर्दिनि । उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृते शिवे

घण्टाहस्ते शूलहस्ते महामहिषमर्दिनि । उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृते शिवे ॥

Verse 28

सर्वगे सर्वदे देवि सर्वसत्त्वमयोद्भवे । विद्यापुराणशल्यानां जननि भूतधारिणि

सर्वगे सर्वदे देवि सर्वसत्त्वमयोद्भवे । विद्यापुराणशास्त्राणां जननि भूतधारिणि ॥

Verse 29

सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां शुभे । त्वमेव शरणं देवि विद्याऽविद्ये श्रियेऽश्रिये

सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां शुभे । त्वमेव शरणं देवि विद्याऽविद्ये श्रियेऽश्रिये ॥

Verse 30

एवं स्तुता सुरैर्देवि प्रणम्य ऋषिभिस्तथा । उवाच हसती वाक्यं वृणुध्वं वरमुत्तमम्

एवं स्तुता सुरैर्देवि प्रणम्य ऋषिभिस्तथा । उवाच हसती वाक्यं वृणुध्वं वरमुत्तमम् ॥

Verse 31

देवा ऊचुः । स्तवेनानेन ये देवि स्तुवन्त्यत्र नरोत्तमाः । ते संतु कामैः संपूर्णा वरवर्षा निरंतरम्

देवा ऊचुः—हे देवि, अनेन स्तवेन येऽत्र नरोत्तमाः त्वां स्तुवन्ति, ते सर्वकामैः संपूर्णाः स्युः; उत्तमानां वराणां वर्षा तेषां निरन्तरं भवतु।

Verse 32

अस्मिन्क्षेत्रे त्वया वासो नित्यं कार्यः शुचिस्मिते

अस्मिन्पुण्ये क्षेत्रे त्वया नित्यं वासः कार्यः, हे शुचिस्मिते।

Verse 33

एवमस्त्विति सा देवी देवानुक्त्वा वरानने । विसृज्य ऋषिसंघांश्च तत्रैव निरताऽभवत्

एवमस्त्विति सा देवी देवान् उक्‍त्वा, हे वरानने; ऋषिसंघान् विसृज्य च, तत्रैव निरता अभवत्।

Verse 34

आश्वयुक्छुक्लपक्षस्य नवम्यां यो वरानने । उपवासपरो भूत्वा तां प्रपश्यति भक्तितः । तस्य पापं क्षयं याति तमः सूर्योदये यथा

आश्वयुजशुक्लपक्षस्य नवम्यां, हे वरानने, य उपवासपरः भूत्वा भक्तितः तां प्रपश्यति; तस्य पापं क्षयं याति, तमः सूर्योदये यथा।

Verse 35

य एतत्पठति स्तोत्रं प्रातरुत्थाय मानवः । न भीः संपद्यते तस्य यावज्जीवं नरस्य वै

य एतत् स्तोत्रं प्रातरुत्थाय मानवः पठति, तस्य नरस्य यावज्जीवं न भीः संपद्यते वै।

Verse 36

आश्वयुक्छुक्लपक्षे या अष्टमी मूलसंयुता । सा महानामिका प्राणा येषां तस्यां गताः शुभे

आश्वयुजस्य शुक्लपक्षे या अष्टमी मूलनक्षत्रसंयुता, सा ‘महानामिका’ इति विख्याता; तस्यां शुभदिने येषां प्राणाः प्रयान्ति ते धन्याः।

Verse 37

तेषां स्वर्गे ध्रुवं वासो वीरास्तेऽप्सरसां प्रियाः

तेषां स्वर्गे ध्रुवं वासो भवति; ते वीराः अप्सरसां प्रियाः स्युः।

Verse 38

मन्वन्तरेषु सर्वेषु कल्पादिषु सुरेश्वरि । एष एव क्रमः प्रोक्तो विशेषं शृणु सांप्रतम्

सुरेश्वरि, सर्वेषु मन्वन्तरेषु कल्पादिषु च एष एव क्रमः प्रोक्तः; इदानीं विशेषं शृणु।

Verse 39

आश्वयुक्छुक्लपक्षे या पंचमी पापनाशिनी । तस्यां संपूजयेद्रात्रौ खड्गमंत्रैर्विभूषितम्

आश्वयुजशुक्लपक्षे पापनाशिनी या पञ्चमी, तस्यां रात्रौ खड्गं खड्गमन्त्रैर्विभूषितं संपूजयेत्।

Verse 40

मंडपं कारयेत्तत्र नवसप्तकरं तथा । प्रागुदक्प्रवणे देशे पताकाभिरलंकृतम् । योगेश्वर्याः संनिधाने विधिना कारयेद्द्विजः

तत्र द्विजो नवसप्तकरप्रमाणं मण्डपं कारयेत्; प्रागुदक्प्रवणे देशे पताकाभिरलंकृतं, योगेश्वर्याः संनिधाने विधिना कारयेत्।

Verse 41

आग्नेय्यां कारयेत्कुण्डं हस्तमात्रं सुशोभनम् । मेखलात्रयसंयुक्तं योन्याऽश्वत्थदलाभया

आग्नेय्यां दिशि हस्तमात्रं सुशोभनं कुण्डं कारयेत्। मेखलात्रयसंयुक्तं योनिरूपाधारं च अश्वत्थदलैः शोभितम्॥

Verse 42

शास्त्रोक्तं मन्त्रसंयुक्तं होतव्यं पायसं ततः । ततः खड्गं तु संस्नाप्य पंचामृतरसेन वै । पूजयेद्विविधैः पुष्पैर्मंत्रपूर्वं द्विजोत्तमैः

शास्त्रोक्तविधिना मन्त्रसंयुक्तं ततः पायसं होमयेत्। अनन्तरं पञ्चामृतरसेन खड्गं संस्नाप्य, मन्त्रपूर्वं द्विजोत्तमैः नानाविधैः पुष्पैः पूजयेत्॥

Verse 43

अभीर्विशसनं खड्गः प्राणिभूतो दुरासदः । अगम्यो विजयश्चैव धर्माधारस्तथैव च । इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा

अभीः, विशसनः, खड्गः, प्राणिभूतः, दुरासदः। अगम्यः, विजयश्चैव, धर्माधारस्तथैव च॥ इत्येतानि तवाष्टौ नामानि वेधसा स्वयमेवोक्तानि पुरा॥

Verse 44

नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः । हिरण्यं च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः । पिता पितामहो देव स्वेन पालय सर्वदा

नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः। हिरण्यं च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः॥ पिता पितामहो देव स्वेन पालय सर्वदा॥

Verse 45

इति खड्गमन्त्रः । एवं संपूज्य विधिना तं खङ्गं ब्राह्मणोत्तमैः । भ्रामयेन्नगरे रात्रौ नान्दीघोषपुरःसरम्

इति खड्गमन्त्रः। एवं विधिना तं खड्गं ब्राह्मणोत्तमैः संपूज्य, रात्रौ नगरे नान्दीघोषपुरःसरं भ्रामयेत्॥

Verse 46

सर्वसैन्येन संयुक्तस्तत्र ब्राह्मणपुंगवैः । एवं कृत्वा विधानं तु पुनर्योगेश्वरीं नयेत् । उच्चार्य मन्त्रमेवं वै खङ्गं तस्यै समर्पयेत्

सर्वसैन्यसमेतैश्च ब्राह्मणपुङ्गवैः सह । एवं विधिं समाप्याथ योगेश्वरीं पुनर्नयेत् ॥ एवमन्त्रं समुच्चार्य तस्यै खङ्गं समर्पयेत् ॥

Verse 47

अञ्जनेन समालेख्य चन्दनेन विलेपितम् । बिल्वपत्रकृतां मालां तस्यै देव्यै निवेदयेत्

अञ्जनेन समालेख्य चन्दनेन च विलेपितम् । बिल्वपत्रकृतां मालां तस्यै देव्यै निवेदयेत् ॥

Verse 48

दुर्गे दुर्गार्तिहे देवि सर्व दुर्गतिनाशिनि । त्राहि मां सर्वदुर्गेषु दुर्गेऽहं शरणं गतः

दुर्गे दुर्गार्तिहे देवि सर्वदुर्गतिनाशिनि । त्राहि मां सर्वदुर्गेषु दुर्गेऽहं शरणं गतः ॥

Verse 49

दत्त्वैवमर्घ्यं देवेशि तत्र खङ्गं च जागृयात् । नित्यं संपूज्य विधिना अष्टम्यां यावदेव हि

दत्त्वैवमर्घ्यं देवेशि तत्र खङ्गं च जागृयात् । नित्यं संपूज्य विधिना अष्टम्यां यावदेव हि ॥

Verse 50

तद्रात्रौ जागरं कृत्वा प्रभाते ह्यरुणोदये । पातयेन्महिषान्मेषानग्रतो गतकंधरान्

तद्रात्रौ जागरं कृत्वा प्रभाते ह्यरुणोदये । पातयेन्महिषान्मेषानग्रतो गतकन्धरान् ॥

Verse 51

शतमर्धशतं वापि तदर्धार्धं यथेच्छया । सुरासवभृतैः कुंभैस्तर्पयेत्परमेश्वरीम्

शतं पञ्चाशतं वापि तदर्धं वा यथेच्छया । सुरासवपूर्णकुम्भैः परमेश्वरीं तर्पयेत् ॥

Verse 52

कापालिकेभ्यस्तद्देयं दासीदासजने तथा । ततोऽपराह्नसमये नवम्यां स्यन्दने स्थिताम्

तद्देयं कापालिकेभ्यो दासीदासजनाय च । ततः अपराह्णसमये नवम्यां स्यन्दने स्थिताम् ॥

Verse 53

योगेशीं भ्रामयेद्राष्ट्रे स्वयं राजा स्वसैन्यवान् । नदद्भिः शंखपटहैः पठद्भिर्बटुचारणैः

योगेशीं भ्रामयेद्राष्ट्रे स्वयं राजा स्वसैन्यवान् । नदद्भिः शङ्खपटहैः पठद्भिर्बटुचारणैः ॥

Verse 54

भूतेभ्यश्च बलिं दद्यान्मंत्रेणानेन भामिनि । सरक्तं सजलं सान्नं गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्

भूतेभ्यश्च बलिं दद्याद् मन्त्रेणानेन भामिनि । सरक्तं सजलं सान्नं गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम् ॥

Verse 55

त्रीन्वारांस्तु त्रिशूलेन दिग्विदिक्षु क्षिपेद्बलिम् । बलिं गृह्णन्त्विमे देवा आदित्या वसवस्तथा

त्रिर्वारं तु त्रिशूलेन दिग्विदिक्षु क्षिपेद्बलिम् । बलिं गृह्णन्त्विमे देवा आदित्या वसवस्तथा ॥

Verse 56

मरुतोऽथाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः । सौम्या भवंतु तृप्ताश्च भूताः प्रेताः सुखावहाः

मरुतोऽश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगाः ग्रहाश्च सर्वे सौम्याः सन्तु तृप्ताश्च; तथा भूताः प्रेताश्च सन्तुष्टाः सुखावहाः भवन्तु।

Verse 57

य एवं कुर्वते यात्रां ब्राह्मणाः क्षेत्रवासिनः । न तेषां शत्रवो नाग्निर्न चौरा न विनायकाः । विघ्नं कुर्वंति देवेशि योगेश्वर्याः प्रसादतः

देवेशि, ये ब्राह्मणाः क्षेत्रवासिनो यात्रामेवं कुर्वन्ति, तेषां न शत्रवो न वह्निर्न चौराः न विनायकाः; योगेश्वर्याः प्रसादतः विघ्नं न जायते।

Verse 58

सुखिनो भोगभोक्तारः सर्वातंकविवर्जिताः । भवन्ति पुरुषा भक्ता योगेश्वर्या निरंतरम्

योगेश्वर्याः निरन्तरं भक्ताः पुरुषाः सुखिनो भवन्ति, भोगभोक्तारः, सर्वातङ्कविवर्जिताश्च।

Verse 59

इत्येष ते समाख्यातो योगेश्वर्या महोत्सवः । पठतां शृण्वतां चैव सर्वाशुभविनाशनः

इत्येष ते योगेश्वर्या महोत्सवः समाख्यातः; पठतां शृण्वतां चैव स सर्वाशुभविनाशनः।

Verse 60

शूलाग्रभिन्नमहिषासुरपृष्ठपीठामुत्खातखड्ग रुचिरांगदबाहुदंडाम् । अभ्यर्च्य पंचवदनानुगतं नवम्यां दुर्गां सुदुर्गगहनानि तरंति मर्त्याः

नवम्यां यः शूलाग्रभिन्नमहिषासुरपृष्ठपीठां, उत्खातखड्गधारिणीं रुचिराङ्गदबाहुदण्डां, पञ्चवदनानुगतां दुर्गामभ्यर्चयति—स मर्त्यः सुदुर्गगहनानि तरति।

Verse 83

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये “योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम्” इति नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः समाप्तः।