Adhyaya 34

Verse 1

ईश्वर उवाच । सरस्वती वरं प्राप्य वरिष्ठं वडवानलात् । पुनस्तं सागरे क्षेप्तुमुद्यता सा मनस्विनी

ईश्वर उवाच । सरस्वती वरं प्राप्य वरिष्ठं वडवानलात् । पुनस्तं सागरे क्षेप्तुमुद्यता सा मनस्विनी ॥

Verse 2

देवादेशात्प्रभासस्य पुरतः संस्थिता तदा । समुद्रमाहूय तदा वाडवार्पणकांक्षिणी

देवादेशात्प्रभासस्य पुरतः संस्थिता तदा । समुद्रमाहूय तदा वाडवार्पणकाङ्क्षिणी ॥

Verse 3

त्वमादिः सर्वदेवानां त्वं प्राणः प्राणिनां सदा । देवादेशाद्गृहाण त्वमागत्यार्णव वाडवम्

त्वमेव सर्वदेवानामादिः, त्वं च प्राणिनां सदा प्राणः। अतः देवाज्ञया आगत्य, हे अर्णव, वाडवं गृहाण।

Verse 4

एवं संचिंतितो देव्या यदासावंभसांपतिः । तथा जलात्समुत्तीर्य समायातो महाद्युतिः

एवं देव्या संचिन्तिते यदा अम्भसां पतिः। तदा स जलात् समुत्तीर्य महाद्युतिः समायातः॥

Verse 5

तं दृष्ट्वा विस्मिता देवी दिव्यं विष्णुमिवापरम् । श्यामं कमलपत्राक्षं सागरं सुमनोरमम्

तं दृष्ट्वा विस्मिता देवी दिव्यं विष्णुमिवापरम्। श्यामं कमलपत्राक्षं सागरं सुमनोरमम्॥

Verse 6

विचित्रमाल्याभरणं चित्रवस्त्रानुलेपनम् । आपगाभिः सरूपाभिः स्त्रीरूपाभिः समावृतम्

विचित्रमाल्याभरणं चित्रवस्त्रानुलेपनम्। आपगाभिः सरूपाभिः स्त्रीरूपाभिः समावृतम्॥

Verse 7

एवंविधं समालोक्य सा देवी ब्रह्मणः सुता । सरस्वती जलनिधिमुवाचेदं शुचिस्मिता

एवंविधं समालोक्य सा देवी ब्रह्मणः सुता। सरस्वती जलनिधिं शुचिस्मिता इदं उवाच॥

Verse 8

त्वमग्रजः सर्वभवोद्भवानां त्वं जीवितं जन्मवतां नराणाम् । तस्मात्सुराणां कुरु कार्यमिष्टं वह्निं गृहाण त्वमिहोपनीतम्

त्वमग्रजः सर्वभवोद्भवानां त्वं जीवितं जन्मवतां नराणाम्। तस्मात्सुराणां कुरु कार्यमिष्टं वह्निं गृहाण त्वमिहोपनीतम्॥

Verse 9

अत्रांतरे सोऽपि विमृश्य सर्वं कार्यं स्वबुद्ध्या किमिहोपपन्नम् । कृत्वाऽनलस्य ग्रहणं मयेदं कार्यं सुराणां विहितं भवेच्च

अत्रान्तरे सोऽपि विमृश्य सर्वं कार्यं स्वबुद्ध्या किमिहोपपन्नम्। कृत्वाऽनलस्य ग्रहणं मयेदं कार्यं सुराणां विहितं भवेच्च॥

Verse 10

एवं चिंतयतस्तस्य ग्रहणं रुचितं ततः । वाडवाग्नेः समुद्रस्य सुरपीडाकृते यदा

एवं चिन्तयतस्तस्य ग्रहणं रुचितं ततः। वाडवाग्नेः समुद्रस्य सुरपीडाकृते यदा॥

Verse 11

तदा तेन पुरःस्थेन देवी साभिहिता भृशम् । वाडवं संप्रयच्छैनं सुरशत्रुं सरस्वति

तदा तेन पुरःस्थेन देवी साभिहिता भृशम्। वाडवं संप्रयच्छैनं सुरशत्रुं सरस्वति॥

Verse 12

ततस्तया प्रणम्याशु पितामहपुरःसरान् । चारणांश्चारुचित्रांग्या सरस्वत्या दिवि स्थितान्

ततस्तया प्रणम्याशु पितामहपुरःसरान्। चारणांश्चारुचित्राङ्ग्या सरस्वत्या दिवि स्थितान्॥

Verse 13

पुनश्च करसंस्थोऽसौ वाडवोऽभिहितस्तया । त्वमपो भक्षयस्वेति सुरैरुक्त इमा इति

पुनश्च सा करसंस्थं वाडवम् अभिहितवती—“त्वम् एताः अपो भक्षयस्व” इति; स च सुरैः पूर्वमेव एवम् उक्तः।

Verse 14

एवमुक्त्वा समुद्रस्य तदा देव्या समर्प्पितः । वाडवोऽग्निः सरस्वत्या सुरादेशान्महाबलः

एवम् उक्त्वा तदा देवी सरस्वती सुरादेशानुसारिणी महाबलं वाडवाग्निं समुद्रे समर्पितवती।

Verse 15

तं समर्प्य ततस्तस्मि न्नदी भूत्वा सरस्वती । प्रविष्टा सागरं देवी नारदेश्वरमार्गतः

तं समर्प्य ततः सरस्वती नदीरूपा भूत्वा देवी नारदेश्वरमार्गतः सागरं प्रविष्टवती।

Verse 16

दैत्यसूदनसांनिध्ये दत्त्वार्घ्यं लवणांभसि । अर्घ्येश्वरं प्रतिष्ठाप्य दैत्यसूदन पश्चिमे

दैत्यसूदनसांनिध्ये लवणाम्भसि अर्घ्यं दत्त्वा, अर्घ्येश्वरं प्रतिष्ठाप्य, दैत्यसूदनस्य पश्चिमे न्यधात्।

Verse 17

ततोऽब्धिं संप्रविष्टा सा पंचस्रोता महानदी । स्वरूपेणैव सा पुण्या पुनः पुण्यतमाऽभवत्

ततः सा पञ्चस्रोता महानदी अब्धिं संप्रविष्टा; स्वरूपेणैव पुण्या सती पुनः पुण्यतमा बभूव।

Verse 18

प्रभासक्षेत्रसंपर्कात्समुद्रस्य च संगमात् । सागरोऽपि समासाद्य सरस्वत्यास्तु वाडवम् । निर्धनो वै धनं प्राप्याचिन्तयत्क्व क्षिपाम्यहम्

प्रभासक्षेत्रसंस्पर्शात् समुद्रसङ्गमात् च, सागरोऽपि सरस्वत्याः वाडवाग्निं समासाद्य निर्धन इव धनं लब्ध्वा चिन्तयामास—“क्व नु एतत् निक्षिपामि?”

Verse 19

स तेनैव करस्थेन दीप्य मानेन सागरः । वह्निना शिखरस्थेन भाति मेरुरिवापरः

स तेनैव करस्थेन दीप्यमानेन वह्निना सागरः शोभते स्म; शिखरस्थाग्निना मेरुरिव अपरः प्रकाशते।

Verse 20

तं तथाविधमालोक्य तत्र ये जलचारिणः । यादोगणास्ते मुमुचुर्दाहभीता महास्वनम्

तं तथाविधं सागरं दृष्ट्वा तत्र जलचारिणः यादोगणाः दाहभीताः महास्वनं मुमुचुः।

Verse 21

तं श्रुत्वा भैरवं शब्दमायातो दैत्यसूदनः । आह यादोगणान्सर्वान्मा भैष्ट सुमहाबलाः

तं भैरवं शब्दं श्रुत्वा दैत्यसूदनः तत्रागात्, सर्वान् यादोगणान् उवाच—“मा भैष्ट, सुमहाबलाः।”

Verse 22

यस्मादनेन प्रथमा आपो भक्ष्या न तत्रगाः । प्राणिनस्तन्न भेतव्यं भवद्भिस्तु ममाज्ञया

यस्मात् अनेन वह्निना तत्र आपः प्रथमेव न भक्ष्याः; अतः प्राणिभिः न भेतव्यम्—ममाज्ञया भवद्भिः निर्भयैः स्थेयम्।

Verse 23

एवमुक्तस्तु कृष्णेन तूष्णींभूता जलेचराः

एवमुक्ते तु कृष्णेन जलेचरगणास्तदा । तूष्णींभूता बभूवुस्ते मौनमास्थाय सर्वतः ॥

Verse 24

तूष्णींभूतेषु सर्वेषु जलजेषु जलेश्वरम् । प्राहाच्युतः प्रक्षिप त्वमपां मध्ये तु वाडवम्

तूष्णींभूतेषु सर्वेषु जलजेषु तदा हरेः । वरुणं प्राहच्युतोऽयं प्रक्षिपापां मध्ये वाडवम् ॥

Verse 25

अगाधेम्भसि तेनासौ निक्षिप्तो वाडवोऽनलः । वरुणेन पिबन्नास्ते तज्जलं सुमहाबलः

अगाधेऽम्भसि तेनासौ निक्षिप्तो वाडवोऽनलः । वरुणेन पिबन्नास्ते तज्जलं सुमहाबलः ॥

Verse 26

तस्योच्छ्वासानिलोद्धूतं तत्तोयं सागराद्बहिः । निर्मर्यादेव युवतिरितश्चेतश्चधावति

तस्योच्छ्वासानिलोद्धूतं तत्तोयं सागराद्बहिः । निर्मर्यादेव युवतिरितश्चेतश्च धावति ॥

Verse 27

अथ काले गते देवि शुष्यत्यंबु शनैःशनैः । विदित्वा क्षीयमाणास्ता अपो जलनिधिस्ततः

अथ काले गते देवि शुष्यत्यम्बु शनैः शनैः । विदित्वा क्षीयमाणास्ता आपो जलनिधिस्ततः ॥

Verse 28

आहैवं पुंडरीकाक्षमपः कुरु त्वमक्षयाः । अन्यथा सर्वनाशेन जलानां मामिहाग्रतः । भक्षयिष्यत्यसौ वह्निर्वाडवो हि जनार्द्दन

एवं स पुञ्डरीकाक्षं जनार्दनं प्रति प्राह— “अपः त्वमक्षयाः कुरु; अन्यथा ममाग्रतः स वाडवो वह्निः जलानां सर्वनाशं कृत्वा मां समूलं भक्षयिष्यति।”

Verse 29

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य समुद्रस्य तु भीषणम् । कृतं तदक्षयं तोयमा त्मनो भयनाशनम्

समुद्रस्य तु भीषणं वच एतच्छ्रुत्वा स भगवान् तोयमक्षयं चकार, येनात्मनः भयमपि नाशितम्।

Verse 30

ज्ञात्वा सुराः सर्वमिदं विचेष्टितं कृत्यानलस्यास्य निबंधनं तथा । प्रलोभनं तोयपुरःसरा द्विषः पुपूजिरे केशवमत्र चारिणम्

एतत्सर्वं विचेष्टितं सुराः ज्ञात्वा— अस्य कृत्यानलस्य निबन्धनं तथा, तोयपुरःसरैः प्रलोभनं च— अत्र चारिणं केशवं सम्यक् पुपूजिरे।

Verse 31

एवं सरस्वती प्राप्ता प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् । ब्रह्मलोकान्महादेवि सर्वपापप्रणाशिनी

एवं ब्रह्मलोकात् महादेवि सर्वपापप्रणाशिनी सरस्वती प्रभासं क्षेत्रमुत्तमं प्राप्ता।

Verse 32

सोमेशाद्दक्षिणाग्नेये सागरस्य समी पतः । संस्थिता तु महादेवी वडवानलधारिणी

सोमेशात् दक्षिणाग्नेये सागरस्य समीपतः महादेवी संस्थिता, वडवानलधारिणी।

Verse 33

स्नात्वाऽग्नितीर्थे पूर्वं तां पूजयेद्विधिना नरः । दंपत्योर्भोजनं तत्र परिधानं सकञ्चु कम्

अग्नितीर्थे पूर्वं स्नात्वा नरः तां विधिनाऽर्चयेत् । तत्र दम्पत्योर्भोजनं दद्यात् परिधानं सकञ्चुकम् ॥

Verse 34

दत्त्वा ततो महादेवं पूजयेच्च कपर्द्दिनम् । इति वृत्तं पुरा देवि चाक्षुषस्यांतरेऽभवत्

दत्त्वा ततः महादेवं पूजयेच्च कपर्द्दिनम् । इति वृत्तं पुरा देवि चाक्षुषस्यान्तरेऽभवत् ॥

Verse 35

दधीच्यन्वयजातस्य वाडवस्य महा त्मनः । अस्मिन्पुनर्महादेवि प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे । और्वस्तु भार्गवे वंशे समुत्पन्नो महाद्विजः

दधीच्यन्वयजातस्य वाडवस्य महात्मनः । अस्मिन् पुनर्महादेवि प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे । और्वस्तु भार्गवे वंशे समुत्पन्नो महाद्विजः ॥

Verse 36

संक्षिप्तोऽसौ सरस्वत्या देवमात्रा महाप्रभः । तावत्स्थास्यत्यपां गर्भे यावन्मन्वतरावधिः

संक्षिप्तोऽसौ सरस्वत्या देवमात्रा महाप्रभः । तावत्स्थास्यत्यपां गर्भे यावन्मन्वतरावधिः ॥

Verse 37

इति ते कथितं देवि सरस्वत्याः समुद्भवम् । श्रुतं पापहरं नृणां कीर्त्तिदं पुण्यवर्द्धनम्

इति ते कथितं देवि सरस्वत्याः समुद्भवम् । श्रुतं पापहरं नृणां कीर्त्तिदं पुण्यवर्द्धनम् ॥