Adhyaya 366
ईश्वरः महादेवीं प्रति उपदिशति—हिरण्यायाः उत्तरतः सिद्धिस्थाननामसु प्रदेशेषु गन्तव्यम्, यत्र सिद्धमहर्षयः निवसन्ति। ततः प्रकीर्णतीर्थेषु लिङ्गानां माहात्म्यं संख्याभिः सह निरूप्यते—अनन्तानि लिङ्गानि सन्ति, तथापि केषुचित् समूहेषु शताधिकानि प्रमुखलिङ्गानि, वज्रिणीतटे एकोनविंशतिः, न्यङ्कुमतीतटे द्वादशशतान्यधिकानि, कपिलातटे षष्टिः श्रेष्ठलिङ्गानि, सरस्वत्याः सम्बन्धिनि तु अगण्यानि इति। प्रभासक्षेत्रं सरस्वत्याः पञ्चस्रोतसा परिभाष्यते; तेषां प्रवाहैः द्वादशयोजनपरिमितं पुण्यक्षेत्रं निर्दिश्यते। सर्वत्र तडागकूपादिषु जलं प्रादुर्भवति; तत् ‘सारस्वतं’ जलम् इति ज्ञेयम्, तस्य पानं प्रशस्यते। श्रद्धया यत्र कुत्रापि स्नानं कृतं चेत् सारस्वतस्नानफलप्रदं भवतीति। अन्ते ‘स्पर्शलिङ्गं’ श्रीसोमेश इति निर्दिश्यते; क्षेत्रस्य मध्यलिङ्गं यत् सोमेशत्वेन ज्ञायते, तत्र पूजनं कृतं चेत् सोमेशपूजनमेव भवतीति—प्रकीर्णदेवालयान् एकस्मिन् शैवसन्दर्भे समन्वयति।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि हिरण्यायाश्च उत्तरे । सिद्धिस्थानानि दिव्यानि यत्र सिद्धा महर्षयः
ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवि हिरण्यायाश्च उत्तरे, सिद्धिस्थानानि दिव्यानि यत्र सिद्धा महर्षयः।
Verse 2
तत्र लिंगान्यनेकानि शक्यंते कथितुं न हि । साग्रं शतं पुनस्तत्र लिंगानां प्रवरं स्मृतम्
तत्र लिङ्गान्यनेकानि शक्यन्ते कथितुं न हि; साग्रं शतं पुनस्तत्र लिङ्गानां प्रवरं स्मृतम्।
Verse 3
वज्रिण्यास्तु तटे देवि लिंगान्येकोनविंशतिः । न्यंकुमत्यास्तटे देवि सहस्रं द्विशताधिकम्
वज्रिण्यास्तु तटे देवि लिङ्गान्येकोनविंशतिः; न्यङ्कुमत्यास्तटे देवि सहस्रं द्विशताधिकम्।
Verse 4
प्राधान्येन वरारोहे पूर्वे स्वायंभुवेंऽतरे । कपिलायास्तटेदेवि लिंगानां षष्टिरुत्तमा
प्राधान्येन वरारोहे पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे; कपिलायास्तटे देवि लिङ्गानां षष्टिरुत्तमा।
Verse 5
सरस्वत्यां पुनस्तत्र लिंगसंख्या न विद्यते । एवं पंचमुखा देवि लिंगमाला विभूषिता
सरस्वत्यां पुनस्तत्र लिङ्गानां संख्या न विद्यते। एवं देवि पञ्चमुखः प्रभुः लिङ्गमालया विभूषितः॥
Verse 6
प्रभासे कथिता देवि पंचस्रोताः सरस्वती । यस्याः प्रवाहैः संभिन्नं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्
प्रभासे देवि कथिता सरस्वती पञ्चस्रोताः। यस्याः प्रवाहैः संभिन्नं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्॥
Verse 7
तत्र वापीषु कूपेषु यत्र तत्रोद्भवं जलम् । सारस्वतं तु तज्ज्ञेयं ते धन्या ये पिबंति तत्
तत्र वापीषु कूपेषु यत्र तत्रोद्भवं जलम्। सारस्वतं तु तज्ज्ञेयं धन्यास्ते ये पिबन्ति तत्॥
Verse 8
यत्रतत्र नरः स्नात्वा सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । सारस्वतस्नानफलं लभते नात्र संशयः
यत्र तत्र नरः स्नात्वा सम्यक्श्रद्धासमन्वितः। सारस्वतस्नानफलं लभते नात्र संशयः॥
Verse 9
यत्प्रोक्तं स्पर्शलिंगं तु श्रीसोमेशेति विश्रुतम् । प्रभासक्षेत्रलिंगानां कला तस्यैव शांकरी
यत्प्रोक्तं स्पर्शलिङ्गं तु श्रीसोमेशेति विश्रुतम्। प्रभासक्षेत्रलिङ्गानां कला तस्यैव शाङ्करी॥
Verse 10
यद्वा तद्वा पूजयित्वा लिंगं क्षेत्रस्य मध्यगम् । श्रीसोमेशमिति ज्ञात्वा सोमेशः पूजितो भवेत्
यत्किमपि लिङ्गं क्षेत्रस्य मध्यस्थितं पूजयित्वा, तदेव ‘श्रीसोमेशः’ इति ज्ञात्वा, सोमेश एव पूजितो भवति।
Verse 365
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रकीर्णस्थानलिंगमाहात्म्यवर्णनंनाम पंचषष्ट्युत्तरत्रिशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां, सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘प्रकीर्णस्थानलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः।