Adhyaya 139

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि चित्रादित्यमनुत्तमम् । तस्यैव दक्षिणे भागे व्रह्मकुण्डसमीपतः

ईश्वर उवाच—ततः गच्छेत् महादेवि चित्रादित्यमनुत्तमम्; तस्यैव दक्षिणे भागे ब्रह्मकुण्डसमीपतः।

Verse 2

महाप्रभावो देवेशि सर्वदारिद्र्यनाशनः । मित्रो नाम पुरा देवि धर्मात्माऽभूद्धरातले । कायस्थः सर्वभूतानां नित्यं भूतहिते रतः

देवेशि, अयं महाप्रभावः सर्वदारिद्र्यनाशनः। पुरा देवि धरातले ‘मित्र’ इति धर्मात्मा कायस्थः आसीत्, सर्वभूतहिते नित्यं रतः।

Verse 3

तस्यापत्यद्वयं जज्ञ ऋतुकालाभिगामिनः । पुत्रः परमतेजस्वी चित्रोनाम वरानने

तस्मादृतुकाले सम्यगभिगम्य तस्य द्वे अपत्ये जज्ञाते। वरानने, परमतेजस्वी पुत्रश्चित्र इति नाम्ना बभूव॥

Verse 4

तथा चित्राऽभवत्कन्या रूपाढ्या शीलमंडना

तथा च चित्रा नाम कन्या जज्ञे, रूपाढ्या शीलमण्डना च॥

Verse 5

आभ्यां तु जातमात्राभ्यां मित्रः पञ्चत्वमेयिवान् । अथ तस्य वरा भार्या सह तेनाग्निमाविशत्

आभ्यां जातमात्राभ्यां तु मित्रः पञ्चत्वमेयिवान्। अथ तस्य वरा भार्या सह तेनाग्निमाविशत्॥

Verse 6

अथ तौ बालकौ दीनावृषिभिः परिपालितौ । वृद्धिं गतौ महारण्ये बालावेव स्थितौ व्रते

अथ तौ बालकौ दीनौ ऋषिभिः परिपालितौ। महारण्ये वृद्धिं गतौ, व्रते बालावेव स्थितौ॥

Verse 7

प्रभासं क्षेत्रमासाद्य तपः परममास्थितौ । प्रतिष्ठाप्य महा देवं भास्करं वारितस्करम्

प्रभासक्षेत्रमासाद्य तौ तपः परममास्थितौ। प्रतिष्ठाप्य महादेवं भास्करं वारितस्करम्॥

Verse 8

पूजयामास धर्मात्मा धूपमाल्यानुलेपनैः । वसिष्ठकथितैश्चैव ह्यष्टषष्टिसमन्वितैः । नामभिः सूर्यदेवेशं तुष्टाव प्राञ्जलिः प्रभुम्

स धर्मात्मा धूपैर्माल्यैरनुलेपनैश्च पूजयामास। वसिष्ठेनोक्तैः अष्टषष्टिनामभिः सूर्यदेवेशं प्रभुं प्राञ्जलिः स्थित्वा तुष्टाव॥

Verse 9

चित्र उवाच । प्रणम्य शिरसा देवं भास्करं गगनाधिपम् । आदिदेवं जगन्नाथं पापघ्नं रोगनाशनम्

चित्र उवाच—शిరसा प्रणम्य गगनाधिपं भास्करदेवं नमामि। आदिदेवं जगन्नाथं पापघ्नं रोगनाशनं च॥

Verse 10

सहस्राक्षं सहस्रांशुं सहस्रकिरणद्युतिम्

सहस्राक्षं सहस्रांशुं सहस्रकिरणद्युतिं तं स्तौमि॥

Verse 11

तमहं संस्तविष्यामि संपृक्तं गुह्यनामभिः । मुंडीरस्वामिनं प्रातर्गंगासागरसंगमे । कालप्रियं तु मध्याह्ने यमुनातीरमाश्रितम्

तं अहं गुह्यनामभिः संपृक्तं संस्तविष्यामि—प्रातर्गङ्गासागरसंगमे मुंडीरस्वामिनं, मध्याह्ने तु कालप्रियं यमुनातीरमाश्रितम्॥

Verse 12

मूलस्थानं चास्तमने चन्द्रभागातटे स्थितम् । यत्र सांबः स्वयं सिद्ध उपवासपरायणः

अस्तमने चन्द्रभागातटे स्थितं मूलस्थानं च। यत्र सांबः स्वयं सिद्धः उपवासपरायणः॥

Verse 13

वाराणस्यां लोहिताक्षं गोभिलाक्षे बृहन्मुखम् । प्रयागेषु प्रतिष्ठानं वृद्धादित्यं महाद्युतिम्

वाराणस्यां लोहिताक्षो देवः, गोभिलाक्षे बृहन्मुखः। प्रयागेषु प्रतिष्ठानं, वृद्धादित्यः महाद्युतिः॥

Verse 14

कोट्यक्षे द्वादशादित्यं गंगादित्यं चतुर्घटे । नैमिषे चैव गोघ्ने च भद्रं भद्रपुटे स्थितम्

कोट्यक्षे द्वादशादित्यः, चतुर्घटे गंगादित्यः। नैमिषे च तथा गोघ्ने, भद्रः भद्रपुटे स्थितः॥

Verse 15

जयायां विजयादित्यं प्रभासे स्वर्णवेतसम् । कुरुक्षेत्रे च सामंतं त्रिमंत्रं च इलावृते

जयायां विजयादित्यः, प्रभासे स्वर्णवेतसः। कुरुक्षेत्रे च सामन्तः, त्रिमन्त्रश्च इलावृते॥

Verse 16

महेन्द्रे क्रमणादित्यमृणे सिद्धेश्वरं विदुः । कौशांब्यां पद्मबोधं च ब्रह्मबाहौ दिवाकरम्

महेन्द्रे क्रमणादित्यः, ऋणे सिद्धेश्वरः स्मृतः। कौशाम्ब्यां पद्मबोधश्च, ब्रह्मबाहौ दिवाकरः॥

Verse 17

केदारे चण्डकांतिं च नित्ये च तिमिरापहम् । गंगामार्गे शिवद्वारमादित्यं भूप्रदी पने

केदारे चण्डकान्तिश्च, नित्ये तिमिरापहः। गंगामार्गे शिवद्वार आदित्यः, भूप्रदीपनः॥

Verse 18

हंसं सरस्वतीतीरे विश्वामित्रं पृथूदके । उज्जयिन्यां नरद्वीपं सिद्धायाममलद्युतिम्

सरस्वतीतीरे स हंसः, पृथूदके विश्वामित्रः; उज्जयिन्यां नरद्वीपः, सिद्धायाम् अमलद्युतिः—निर्मलप्रभः।

Verse 19

सूर्यं कुन्तीकुमारे च पञ्चनद्यां विभावसुम् । मथुरायां विमलादित्यं संज्ञादित्यं तु संज्ञिके

कुन्तीकुमारे स ‘सूर्यः’ पूज्यते, पञ्चनद्यां ‘विभावसुः’; मथुरायां ‘विमलादित्यः’, संज्ञिके तु ‘संज्ञादित्यः’।

Verse 20

श्रीकण्ठे चैव मार्तण्डं दशार्णे दशकं स्मृतम् । गोधने गोपतिं देवं कर्णं चैव मरुस्थले

श्रीकण्ठे स ‘मार्तण्डः’ प्रसिद्धः, दशार्णे ‘दशकः’ स्मृतः; गोधने ‘गोपतिः’ देवः, मरुस्थले च ‘कर्णः’।

Verse 21

पुष्पं देवपुरे चैव केशवार्कं तु लोहिते । वैदिशे चैव शार्दूलं शोणे वारुणवासिनम्

देवपुरे स ‘पुष्पः’ स्तूयते, लोहिते ‘केशवार्कः’; वैदिशे ‘शार्दूलः’, शोणे ‘वारुणवासिन्’ इति।

Verse 22

वर्धमाने च सांबाख्यं कामरूपे शुभंकरम् । मिहिरं कान्यकुब्जे च मंदारं पुण्यवर्धने

वर्धमाने स ‘सांबाख्यः’ कथ्यते, कामरूपे ‘शुभंकरः’; कान्यकुब्जे ‘मिहिरः’, पुण्यवर्धने ‘मन्दारः’।

Verse 23

गन्धारे क्षोभणादित्यं लंकायाममरद्युतिम् । कर्णादित्यं च चंपायां प्रबोधे शुभदर्शिनम्

गन्धारे स भगवान् “क्षोभणादित्यः” प्रसिद्धः; लङ्कायां “अमरद्युतिः”; चम्पायां “कर्णादित्यः”; प्रबोधे च “शुभदर्शिनः” इति कीर्त्यते।

Verse 24

द्वारा वत्यां तु पार्वत्यं हिमवन्ते हिमापहम् । महातेजं तु लौहित्ये अमलांगे च धूजटिम्

द्वारवत्यां स “पार्वत्यः” इति; हिमवति “हिमापहः”; लौहित्ये “महातेजाः”; अमलाङ्गे च “धूजटिः” इति कथ्यते।

Verse 25

रोहिके तु कुमाराख्यं पद्मायां पद्मसंभवम् । धर्मादित्यं तु लाटायां मर्द्दके स्थविरं विदुः

रोहिके स “कुमाराख्यः” इति; पद्मायां “पद्मसम्भवः”; लाटायां “धर्मादित्यः”; मर्द्दके च “स्थविरः” इति विद्वांसो विदुः।

Verse 26

सुखप्रदं तु कौबेर्यां कोसले गोपतिं तथा । कौंकणे तु पद्मदेवं तापनं विन्ध्यपर्वते

कौबेर्यां स “सुखप्रदः”; कोसले च “गोपतिः”; कौंकणे “पद्मदेवः”; विन्ध्यपर्वते तु “तापनः” इति कीर्त्यते।

Verse 27

त्वष्टारं चैव काश्मीरे चरित्रे रत्नसंभवम् । पुष्करे हेमगर्भस्थं विद्यात्सूर्यं गभस्तिके

काश्मीरे स “त्वष्टा” इति; चरित्रे “रत्नसम्भवः”; पुष्करे “हेमगर्भस्थः”; गभस्तिकायां तु “सूर्यः” इति विज्ञेयः।

Verse 28

प्रकाशायां तु मुज्झालं तीर्थग्रामे प्रभाकरम् । कांपिल्ये रिल्लकादित्यं धनके धनवासिनम्

प्रकाशायां तु स भगवान् ‘मुज्झाल’ इति कीर्त्यते; तीर्थग्रामे ‘प्रभाकर’ इति; कांपिल्ये ‘रिल्लकादित्य’ इति; धनके च ‘धनवासिन्’ इति प्रसिद्धः।

Verse 29

अनलं नर्मदातीरे सर्वत्र गमनाधिकम् । अष्टषष्टिं तु देवस्य भास्करस्यामितद्युतेः

नर्मदातीरे ‘अनल’ नाम व्रतं सर्वत्र गमनाधिक्यप्रदं प्रसिद्धम्। तत्रामितद्युतिः भास्करदेवस्य अष्टषष्टिविधं स्तवन-पूजनं कर्तव्यम्।

Verse 30

प्रातरुत्थाय वै नित्यं शक्तिमाञ्छुचिमान्नरः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

प्रातःकाले नित्यं उत्थाय शक्तिमान् शुचिर्नरः यः एतत् पठति शृणुयाद्वापि, स सर्वपापैः प्रमुच्यते।

Verse 31

राज्यार्थी लभते राज्यं धनार्थी लभते धनम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रान्सौख्यार्थी लभते सुखम्

राज्यार्थी राज्यं लभते, धनार्थी धनं लभते। पुत्रार्थी पुत्रान् लभते, सौख्यार्थी सुखं लभते।

Verse 32

रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् । यान्यान्प्रार्थयते कामांस्तांस्तान्प्राप्नोति मानवः

रोगार्तो रोगात् मुच्यते, बद्धो बन्धनात् मुच्यते। यान् यान् कामान् प्रार्थयते मानवः, तान् तान् क्रमशः प्राप्नोति।

Verse 33

ईश्वर उवाच । एवं च स्तुवतस्तस्य चित्रस्य विमलात्मनः । ततस्तुष्टः सहस्रांशुः कालेन महता विभुः

ईश्वर उवाच—एवं स्तुवतः तस्य चित्रस्य विमलात्मनः। ततः कालेन महता विभुः सहस्रांशुः तुष्टोऽभवत्॥

Verse 34

अब्रवीद्वत्स भद्रं ते वरं वरय सुव्रत

अब्रवीत्—वत्स, भद्रं ते; वरं वरय, सुव्रत॥

Verse 35

सोऽब्रवीद्यदि मे तुष्टो भगवंस्तीक्ष्णदीधितेः । प्रौढत्वं सर्वकार्येषु नय मां ज्ञानितां तथा

सोऽब्रवीत्—यदि मे तुष्टो भगवन् तीक्ष्णदीधितेः। प्रौढत्वं सर्वकार्येषु देहि, नय मां ज्ञानितां तथा॥

Verse 36

तत्तथेति प्रति ज्ञातं सूर्येण वरवर्णिनि । ततः सर्वज्ञतां प्राप्तश्चित्रो मित्रकुलोद्भवः

तत्तथेति प्रतिज्ञातं सूर्येण वरवर्णिनि। ततः सर्वज्ञतां प्राप्तश्चित्रो मित्रकुलोद्भवः॥

Verse 37

तं ज्ञात्वा धर्मराजस्तु बुद्ध्या परमया युतम् । चिंतयामास मेधावी लेख कोऽयं भवेद्यदि

तं ज्ञात्वा धर्मराजस्तु बुद्ध्या परमया युतम्। चिन्तयामास मेधावी—लेखकोऽयं भवेद्यदि॥

Verse 38

ततो मे सर्वसिद्धिः स्यान्निर्वृतिश्च परा भवेत् । एवं चिंतयतस्तस्य धर्मराजस्य भामिनि

ततो मम सर्वसिद्धिः स्यात्, निर्वृतिश्च परा भवेत्। इति एवं चिन्तयतः तस्य धर्मराजस्य, भामिनि, कथा प्रवर्तते॥

Verse 39

अग्नितीर्थे गते चित्रे स्ना नार्थं लवणाम्भसि । स तत्र प्रविशन्नेव नीतस्तु यमकिंकरैः

अग्नितीर्थं गतः चित्रः स्नानार्थं लवणाम्भसि। स तत्र प्रविशन्नेव यमकिंकरैर्नीतोऽभवत्॥

Verse 40

सशरीरो महादेवि यमादेशपरायणैः । स चित्रगुप्तनामाऽभूद्विश्वचारित्रलेखकः

सशरीरो महादेवि यमादेशपरायणैः। स चित्रगुप्तनामाऽभूद् विश्वचारित्रलेखकः॥

Verse 41

चित्रादित्येतिनामाऽभूत्ततो लोके वरानने

चित्रादित्य इति नामाऽभूत् ततो लोके वरानने॥

Verse 42

सप्तम्यां नियताहारो यस्तं पूजयते नरः । सप्त जन्मानि दारिद्र्यं न दुःखं तस्य जायते

सप्तम्यां नियताहारो यस्तं पूजयते नरः। सप्त जन्मानि दारिद्र्यं न दुःखं तस्य जायते॥

Verse 43

तत्रैव चाश्वो दातव्यः सकोषं खड्गमेव च । हिरण्यं चैव विप्राय एवं यात्राफलं लभेत्

तत्रैवाश्वं दद्यात्, सकोषं खड्गं च; विप्राय हिरण्यं च दत्त्वा, एवं यात्राफलं प्राप्नुयात्।

Verse 139

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीति-साहस्र्यां संहितायां, सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम नवत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।