Adhyaya 153

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि हिरण्येश्वरमुत्तमम् । ब्रह्मकुण्डस्य वायव्ये धनुषां द्वितये स्थितम्

ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवि हिरण्येश्वरमुत्तमम्। ब्रह्मकुण्डस्य वायव्ये धनुषां द्वितये स्थितम्॥

Verse 2

सर्वपापप्रशमनं दारिद्र्यौघविनाशनम् । कृतस्मराच्च परतो ह्यग्नितीर्थाच्च पूर्वतः

सर्वपापप्रशमनं दारिद्र्यौघविनाशनम्। कृतस्मराच्च परतो ह्यग्नितीर्थाच्च पूर्वतः॥

Verse 3

यमेश्वराच्च नैरृत्ये समुद्रस्योत्तरे तथा । तस्य लिंगस्य प्राग्भागे ब्रह्मा तेपे महत्तपः । आराधयामास तदा देवदेवं त्रिलोचनम्

यमेश्वराच्च नैरृत्ये समुद्रस्योत्तरे तथा। तस्य लिङ्गस्य प्राग्भागे ब्रह्मा तेपे महत्तपः। आराधयामास तदा देवदेवं त्रिलोचनम्॥

Verse 4

ततस्तुष्टो महादेवो ब्रह्मन्ब्रूहि वरो मम

ततस्तुष्टो महादेवो ब्रह्मन् ब्रूहि वरो मम॥

Verse 5

ब्रह्मोवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव याज यामीति मे मतिः । स्थानं च यन्महापुण्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि

ब्रह्मोवाच—यदि तुष्टोऽसि मे देव याजयामीति मे मतिः। स्थानं च यन्महापुण्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि॥

Verse 6

ईश्वर उवाच । कृतस्मराद्ब्रह्मकुंडं यमेशात्सागरावधि । एतदंतरमासाद्य पापी चापि विमुच्यते

ईश्वर उवाच—कृतस्मरात् ब्रह्मकुण्डं यावद्, यमेश्वरात् सागरावधि यावत्; एतदन्तरं पवित्रं देशं प्राप्य यः तिष्ठति, स पापीऽपि पापात् विमुच्यते।

Verse 7

वहेद्विषुवती तत्र सदा पुण्यात्मनां नृणाम् । यत्र तत्र कुरु विभो मनसा ते यथेप्सितम्

तत्र पुण्यात्मनां नृणां हिताय विषुवती नदी सदा वहतु; विभो, यत्र यत्रेच्छसि तत्र तत्र मनसा यथेप्सितं कुरु।

Verse 8

इत्युक्तः स तदा ब्रह्मा प्रारेभे यज्ञमुत्तमम्

इत्युक्तः स तदा ब्रह्मा तस्मिन् काले यज्ञमुत्तमं प्रारेभे।

Verse 9

ततो भागार्थिनो देवा इन्द्राद्यास्तत्र चागताः । ऋषयो भागकामास्तु सर्वे तत्र समागताः

ततः भागार्थिनो देवा इन्द्रादयः सर्वे तत्रागताः; ऋषयश्च भागकामाः सर्वे तत्र समागताः।

Verse 10

ततो यज्ञागतेभ्यः स दक्षिणामददात्पुनः । ततोऽथ दक्षिणा क्षीणा दीयमाना यशस्विनि

ततः स यज्ञागताभ्यः पुनर्दक्षिणामददात्; दीयमानायां तु, यशस्विनि, दक्षिणा क्षीणा बभूव।

Verse 11

ततोब्रह्मा बहूद्विग्नो दध्यौ वै मनसा तदा । बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत्

ततः परमदुःखितो ब्रह्मा मनसा तदा चिन्तयामास। बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा स विनयेनैतद्वचनमब्रवीत्॥

Verse 12

भगवन्वै विरूपाक्ष क्रतुर्नैव समाप्यते । दक्षिणाहै न्यतो देव न याति परिपूर्णताम्

भगवन् विरूपाक्ष! क्रतुरयं नैव समाप्यते। दक्षिणाहीनो देव! नायं परिपूर्णतां याति॥

Verse 13

दक्षिणासहिताः सर्वे यथा यांति तथा कुरु । पितामहवचः श्रुत्वा कृत्वा ध्यानं तदा मया

दक्षिणासहिताः सर्वे यथा यान्ति तथा कुरु इति। पितामहस्य वचः श्रुत्वा मया तदा ध्यानं कृतम्॥

Verse 14

स्मृता सरस्वती देवी देवानां हितकाम्यया । आगता सा महापुण्या उक्ता देवी मया तदा

देवानां हितकाम्यया सरस्वती देवी स्मृता मया। सा महापुण्या आगता; ततः सा देवी मया सम्बोधिताऽभवत्॥

Verse 15

पद्मयोनेर्धनं क्षीणं क्रतुर्वै न समाप्यते । तस्मान्मम प्रसादेन भव काञ्चनवाहिनी

पद्मयोनेर्धनं क्षीणं ततोऽयं क्रतुर् न समाप्यते। तस्मान्मम प्रसादेन त्वं भव काञ्चनवाहिनी॥

Verse 16

सरस्वत्यास्ततः स्रोत उत्थितं पश्चिमामुखम् । काञ्चनानां तु पद्मानि उच्छ्रितानि सहस्रशः

ततः सरस्वत्याः स्रोतः पश्चिमाभिमुखं समुत्थितम्। काञ्चनानि च पद्मानि सहस्रशः समुच्छ्रितानि बभूवुः॥

Verse 17

काञ्चनेन प्रवाहेण तोयं सारस्वतं शुभम् । दैत्यसूदनमासाद्य अग्नितीर्थावधि प्रिये । पूरयामास पद्मैश्च कोटिशश्च समंततः

काञ्चनेन प्रवाहेण सारस्वतं शुभं जलम्। दैत्यसूदनमासाद्य अग्नितीर्थावधि प्रिये॥ पद्मैः कोटिशश्चैव समन्तात् पूरयामास॥

Verse 18

काञ्चनानि तु तान्येव दत्त्वा विप्रेषु दक्षिणाम् । यज्ञं निर्वर्तयामास हृष्टो ब्रह्मा द्विजैः सह

तान्येव काञ्चनानि तु विप्रेषु दक्षिणां ददौ। हृष्टो ब्रह्मा द्विजैः सार्धं यज्ञं निर्वर्तयामास॥

Verse 19

शेषाणि यानि पद्मानि तानि निःक्षिप्य भूतले । तदूर्ध्वं स्थापयामास लिगं तु कनके श्वरम्

शेषाणि यानि पद्मानि तानि भूतले निःक्षिप्य। तदूर्ध्वं स्थापयामास लिङ्गं कनकेश्वराभिधम्॥

Verse 20

तत्र लिंगं प्रतिष्ठाप्य सर्वदेवनमस्कृतम् । ऋषिभ्यो दक्षिणां प्रादादेकैकस्य यथाक्रमम् । काञ्चनानां च पद्मानां प्रत्येकमयुतं ददौ

तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य सर्वदेवनमस्कृतम्। ऋषिभ्यो दक्षिणां प्रादादेकैकस्य यथाक्रमम्॥ काञ्चनानां च पद्मानां प्रत्येकमयुतं ददौ॥

Verse 21

ततः शेषाणि पद्मानि निहितानि धरातले । ब्रह्मकुण्डस्य मध्ये तु नापुण्यो लभते नरः

ततः शेषाणि पद्मानि धरातले निहितानि। ब्रह्मकुण्डस्य मध्ये तु नापुण्यो नरः कदाचन लाभं लभते॥

Verse 22

तत्कुण्डतोयमद्यापि नानावर्णं प्रदृश्यते । तत्राधः पद्मसंयोगान्नीरं स्वर्णायते क्षणात्

तत्कुण्डतोयं अद्यापि नानावर्णं प्रदृश्यते। अधः पद्मसंयोगात् तत्र नीरं क्षणात् स्वर्णायते॥

Verse 23

हिरण्मयानि पद्मानि अधः कृत्वा प्रजापतिः । लिंगमूर्ध्वं प्रतिष्ठाप्य स्वयं पूजितवांस्तदा । हिरण्यकमलैर्दिव्यैर्हिरण्येशस्ततोऽभवत्

प्रजापतिः अधः हिरण्मयानि पद्मानि कृत्वा, लिङ्गं ऊर्ध्वं प्रतिष्ठाप्य तदा स्वयमेव पूजितवान्। दिव्यैर्हिरण्यकमलैः स हरिण्येश इति ख्यातोऽभवत्॥

Verse 24

सर्वपापप्रशमनं तथा दारिद्र्यनाशनम् । दृष्ट्वा हिरण्मयेशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते

एतत् सर्वपापप्रशमनं तथा दारिद्र्यनाशनम्। हिरण्मयेशानं दृष्ट्वा नरः सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

Verse 25

माघ मासे चतुर्दश्यां यस्तल्लिंगं प्रपूजयेत् । पूजितं तेन सकलं ब्रह्माण्डं सचराचरम्

माघमासे चतुर्दश्यां यः तल्लिङ्गं प्रपूजयेत्। तेन पूजितं भवति सकलं ब्रह्माण्डं सचराचरम्॥

Verse 26

सर्वदानानि दत्तानि सर्वे देवाश्च तोषिताः । ब्रह्माण्डं तेन दत्तं स्याद्येन तल्लिंगमर्चितम्

येन तल्लिङ्गं सम्यगर्चितं, तेन सर्वदानानि दत्तानि मन्यन्ते, सर्वे देवाश्च तोषिताः; तेन ब्रह्माण्डमेव दत्तं स्यादिव।

Verse 27

एतन्मया ते कथितं स्नेहेन वरवर्णिनि । न कस्यचिन्मयाऽख्यातं महागोप्यं वरानने

स्नेहेन ते मया प्रोक्तमेतद् वरवर्णिनि; न कस्यचिन्मयाऽख्यातं महागोप्यं वरानने।

Verse 28

य इदं शृयुयाद्भक्त्या पठेद्वा भक्तिसंयुतः । स गच्छेद्देवलोकं तु मुक्तः सर्वैस्तु पातकैः

य इदं भक्त्या शृणुयात् पठेद्वा भक्तिसंयुतः, स सर्वपातकैर्मुक्तो देवलोकं गच्छति।

Verse 29

इति ते चातिविख्याताः पवित्राः पञ्च भैरवाः । ब्रह्मकुण्डसमीपस्थाः कथितास्तव सुन्दरि

इति ते कथिताः पवित्राः पञ्च भैरवाः अतिविख्याताः, ब्रह्मकुण्डसमीपस्थाः, सुन्दरि।

Verse 153

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मकुण्डमाहात्म्ये हिरण्येश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मकुण्डमाहात्म्ये ‘हिरण्येश्वरमाहात्म्यवर्णन’नाम त्रिपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।