Adhyaya 183
अध्यायः १८३ मध्ये ईश्वरः देवीं प्रति ‘मिश्रतीर्थ’ इति विख्यातस्य ‘त्रिसंगम’ नाम्नः परमतीर्थस्य माहात्म्यं उपदिशति—यत्र सरस्वती-हिरण्या-सागरस्य त्रिवेणी-संगमः। एतत् स्थानं देवैरपि दुर्लभं, सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठं, विशेषतः सूर्यपर्वणि तत्र कृतं स्नान-दान-जपादि कोटिगुणफलप्रदं, कुरुक्षेत्रादपि अधिकं प्रभावशालि इति प्रतिपाद्यते। मङ्कीश्वरलिङ्गस्य सन्निधौ तीर्थानां बहुसंख्यं निर्दिश्य, तावत् अन्तराले अपि असंख्यतीर्थसमूहः सन्निहित इति ‘सामीप्य-तत्त्वं’ प्रकाश्यते। तथा च येऽपि लोके हीनवर्णिताः, तेऽपि अत्र पुण्यप्रभावात् स्वर्गफलम् आप्नुवन्तीति तीर्थस्य परिवर्तनशक्तिः कथ्यते। यात्राफलार्थिनां धर्मः अपि निर्दिश्यते—उपयुक्तवस्त्रदानं, सुवर्णदानं, गोदानं च ब्राह्मणाय कर्तव्यम्; कृष्णपक्षचतुर्दश्यां पितृतर्पणं विधेयम्। अन्ते त्रिसंगमं महापातकनाशनं, विशेषतः वैशाखे अतिशयफलदं इति निगद्यते; पापनाशाय पितृप्रीत्यर्थं च वृषोत्सर्गः प्रशस्यते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मिश्रतीर्थमनुत्तमम् । त्रिसंगमेति विख्यातं सौरं तीर्थमनुत्तमम्
ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवि मिश्रतीर्थमनुत्तमम्। त्रिसङ्गम इति विख्यातं सौरं तीर्थमनुत्तमम्॥
Verse 2
सरस्वती हिरण्या च समुद्रश्चैव भामिनि । त्रयाणां संगमो यत्र दुष्प्राप्यो दैवतैरपि
सरस्वती हिरण्या च समुद्रश्चैव भामिनि। त्रयाणां सङ्गमो यत्र दुष्प्राप्यो दैवतैरपि॥
Verse 3
सर्वेषां तत्र तीर्थानां प्रधानं तीर्थमुत्तमम् । सूर्यपर्वणि संप्राप्ते कुरुक्षेत्राद्विशिष्यते
सर्वेषां तत्र तीर्थानां प्रधानं तीर्थमुत्तमम्। सूर्यपर्वणि संप्राप्ते कुरुक्षेत्राद्विशिष्यते॥
Verse 4
स्नानं दानं जपस्तत्र सर्वं कोटिगुणं भवेत्
स्नानं दानं जपस्तत्र सर्वं कोटिगुणं भवेत्॥
Verse 5
मंकीश्वरान्महादेवि यावल्लिंगं कृतस्मरम् । एतस्मिन्नन्तरे देवि तीर्थानां दशकोटयः
मंकीश्वरात् महादेवि यावत् कृतस्मराख्यं लिङ्गं, तावन्मध्ये देवि तीर्थानां दशकोटयः सन्ति।
Verse 6
कृमिकीटपतंगाश्च श्वपचा वा नराधमाः । सोऽपि स्वर्गमवाप्नोति किं पुनर्भावितात्मवान्
कृमिकीटपतङ्गाश्च श्वपचा वा नराधमाः, सोऽपि तत्र स्वर्गमवाप्नोति; किं पुनर्भावितात्मवान्।
Verse 7
तत्र पीतानि वस्त्राणि काञ्चनं सुरभिस्तथा । ब्राह्मणाय प्रदातव्या सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
तत्र सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः पीतानि वस्त्राणि काञ्चनं सुरभिं च ब्राह्मणाय यथाविधि प्रदातव्यम्।
Verse 8
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । तर्पिताः पितरस्तेन यावच्चन्द्रार्कतारकम्
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा यः पितॄन् तर्पयेत्, तेन तर्पिताः पितरः यावच्चन्द्रार्कतारकम्।
Verse 9
एतत्त्रिसंगमं देवि महापातकनाशनम् । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु वैशाख्यां तु विशेषतः
एतत् त्रिसङ्गमं देवि महापातकनाशनम्; त्रिषु लोकेषु दुर्लभं, वैशाख्यां तु विशेषतः।
Verse 10
वृषो त्सर्गो विशेषेण तत्र कार्यो नरोत्तमैः । सर्वपापविनाशाय पितॄणां प्रीतये प्रिये
प्रिये, तत्र नरोत्तमैर्विशेषेण वृषोत्सर्गः कार्यः—सर्वपापविनाशाय पितॄणां प्रीतये च।
Verse 183
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनम्’ इति नाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।