Adhyaya 208

Verse 1

देव्युवाच । इदं देयमिदं देयमिति प्रोक्तं तु यच्छ्रुतौ । दानादानविशेषांस्तु श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

देव्युवाच—श्रुतौ पुनः पुनरिदं देयमिदं देयमिति निगद्यते। दानस्य च अदानस्य च विशेषान् तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि॥

Verse 2

कानि दानानि शस्तानि कस्मै देयानि कान्यपि । कालं देशं च पात्रं च सर्वमाचक्ष्व मे विभो

कानि दानानि प्रशस्तानि, कस्मै च दातव्यानि कान्यपि? कालं देशं च पात्रं च सर्वं मे विभो सम्यगाचक्ष्व॥

Verse 3

ईश्वर उवाच । वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश । सुजन्मानि च चत्वारि महादानानि षोडश

ईश्वर उवाच—वृथा जन्मानि चत्वारि, वृथा दानानि षोडश। सुजन्मानि च चत्वारि, महादानानि षोडश॥

Verse 4

देव्युवाच । एतद्विस्तरतो ब्रूहि देवदेवजगत्पते

देव्युवाच—एतद्विस्तरतो ब्रूहि, देवदेव जगत्पते॥

Verse 5

ईश्वर उवाच । वृथा जन्मानि चत्वारि यानि तानि निबोध मे । कुपुत्राणां वृथा जन्म ये च धर्मबहिष्कृताः । प्रवासं ये च गच्छंति परदाररताः सदा

ईश्वर उवाच—वृथा जन्मानि चत्वारि यानि तानि निबोध मे। कुपुत्राणां वृथा जन्म, ये च धर्मबहिष्कृताः। प्रवासं ये च गच्छन्ति, परदाररताः सदा॥

Verse 6

परपाकं च येऽश्नंति पर दाररताश्च ये । अप्रत्याख्यं वृथा दानं सदोषं च तथा प्रिये

परपाकभोजिनो ये च परदाररताश्च ये । निन्द्यं तेषां समाचरणं, प्रिये, अप्रत्याख्यं वृथा दानं सदोषं च तथा वृथा ॥

Verse 7

आरूढपतिते चैव अन्यायोपार्जितं धनम् । वृथा ब्रह्महने दानं पतिते तस्करे तथा

आरूढपतिते दत्तं दानं वृथा भवेत् ध्रुवम् । अन्यायोपार्जितं वित्तं मलिनं, ब्रह्महने तथा । पतिते तस्करे दत्तं दानं निष्फलमेव हि ॥

Verse 8

गुरोश्चाप्रीतिजनने कृतघ्ने ग्रामयाजके । ब्रह्मबन्धौ च यद्दत्तं यद्दत्तं वृषलीपतौ

गुरोश्चाप्रीतिजनने कृतघ्ने ग्रामयाजके । ब्रह्मबन्धौ च यद्दत्तं वृषलीपतौ च यद्दत्तं तदपि वृथा भवेत् ॥

Verse 9

वेदविक्रयिणे चैव यस्य चोपपतिर्गृहे । स्त्रीनिर्जिते च यद्दत्तं वृथादानानि षोडश

वेदविक्रयिणे दत्तं यस्य चोपपतिर्गृहे । स्त्रीनिर्जिते च यद्दत्तं—एतानि वृथा दानानि षोडश स्मृतानि ॥

Verse 10

सुजन्म च सुपुत्राणां ये च धर्मे रता नराः । प्रवासं न च गच्छंति परदारपराङ्मुखाः

सुजन्म च सुपुत्राणां ये च धर्मे रता नराः । प्रवासं न च गच्छन्ति परदारपराङ्मुखाः ॥

Verse 11

गावः सुवर्णं रजतं रत्नानि च सरस्वती । तिलाः कन्या गजोश्वश्च शय्या वस्त्रं तथा मही

गावः सुवर्णं रजतं रत्नानि सरस्वतीदानं तिलाः कन्यादानं गजोऽश्वौ शय्या वस्त्रं तथा मही—एतानि महादानानि परिगण्यन्ते।

Verse 12

धान्यं पयश्च च्छत्रं च गृहं चोपस्करान्वितम् । एतान्येव महादेवि महादानानि षोडश

धान्यं पयः छत्रं चोपस्करान्वितं गृहं च—एतान्येव, महादेवि, षोडश महादानानि।

Verse 13

गर्वावृतस्तु यो दद्याद्भयात्क्रोधात्तथैव च । भुंक्ते दानफलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशय

गर्वावृतो यो दद्यात् भयात् क्रोधात् तथैव च, स तद्दानफलं गर्भस्थ एव भुङ्क्ते—नात्र संशयः।

Verse 14

बालत्वेऽपि च सोऽश्नाति यद्दत्तं दंभकारणात् । मन्युना मंतुना चैव तथैवार्थस्य कारणात्

बालत्वेऽपि स अश्नाति यद्दत्तं दम्भकारणात्; मन्युना मंतुना चैव तथैवार्थस्य कारणात्।

Verse 15

देशे काले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा । न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते

देशे काले च पात्रे च शुद्धेन मनसा, न्यायार्जितेनार्थेन यो दद्यात्—स यौवने तद् दानफलं अश्नुते।

Verse 16

अन्यायेनार्जितं द्रव्यमपात्रे प्रतिपादितम् । क्लिष्टं च विधिहीनं च वृद्धभावे तदश्नुते

अन्यायोपार्जितं द्रव्यं यदपात्रे निवेदितम् । क्लेशेन च विधिहीनं च तस्य फलं जरा-कालेऽश्नुते ॥

Verse 17

तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः । शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः

तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः । शुभार्जितं धनं दद्याच्छ्रद्धया शाठ्यवर्जितः ॥

Verse 18

स्वाध्यायाढ्यं योगवंतं प्रशांतं पुराणज्ञं पापभीरुं वदान्यम् । स्त्रीषु क्षान्तं धार्मिकं गोशरण्यं व्रतैः क्रान्तं तादृशं पात्रमाहुः

स्वाध्यायसमृद्धं योगयुक्तं प्रशान्तं पुराणविदं पापभीतिं वदान्यम् । स्त्रीषु क्षान्तं धर्मनिष्ठं गोशरण्यं व्रतैः कृतार्थं तादृशं पात्रमाहुः ॥

Verse 19

सत्यं दमस्तपः शौचं सन्तोषोऽनैर्ष्यमार्जवम् । ज्ञानं शमो दया दानमेतत्पात्रस्य लक्षणम्

सत्यं दमस्तपः शौचं सन्तोषोऽनैर्ष्यमार्जवम् । ज्ञानं शमो दया दानं—एतत्पात्रस्य लक्षणम् ॥

Verse 20

एवंविधे तु यत्पात्रे गामेकां तु प्रयच्छति । समानवत्सां कपिलां धेनुं सर्वगुणान्विताम्

एवंविधे तु यत्पात्रे गामेकां तु प्रयच्छति । समानवत्सां कपिलां धेनुं सर्वगुणान्विताम् ॥

Verse 21

रौप्यपादां स्वर्णशृङ्गीं रुद्रलोके महीयते । एकां गां दशगुर्दद्याद्गोशती च तथा दश

रौप्यपादां स्वर्णशृङ्गीं गां रुद्रलोके महीयते। एकां गां दशगुर्दत्त्वा, तथा गोशतीं दशगुर्दद्यात्॥

Verse 22

शतं सहस्रगुर्दद्यात्सर्वे समफलाः स्मृताः । सुशीला सोमसंपन्ना तरुणी च पयस्विनी । सवत्सा न्यायलब्धा च प्रदेया ब्राह्मणाय गौः

शतगुर्दद्यात् सहस्रगुर्दद्यात्—सर्वे समफलाः स्मृताः। सुशीला सोमसंपन्ना तरुणी पयस्विनी, सवत्सा न्यायलब्धा गौर्ब्राह्मणाय प्रदेया॥

Verse 23

वंध्या सरोगा हीनांगी दुष्टा वृद्धा मृतप्रजा । अन्यायलब्धा दूरस्था नेदृशी गां प्रदापयेत्

वन्ध्यां सरोगां हीनाङ्गीं दुष्टां वृद्धां मृतप्रजाम्। अन्यायलब्धां दूरस्थां नेदृशीं गां प्रदापयेत्॥

Verse 24

यो हीदृशीं गां ददाति देवोद्देशेन मानवः । प्रत्युताधोगतिं याति क्लिश्यते च महेश्वरि

यो हीदृशीं गां ददाति देवोद्देशेन मानवः। प्रत्युताधोगतिं याति क्लिश्यते च महेश्वरि॥

Verse 25

रुष्टा क्लिष्टा दुर्बला व्याधिता च न दातव्या या च मूल्यैरदत्तैः । लेशो विप्रेभ्यो यया जायते वै तस्या दातुश्चाफलाः सर्वलोकाः

रुष्टां क्लिष्टां दुर्बलां व्याधितां च न दातव्या, या च मूल्यैरदत्तैः। लेशो विप्रेभ्यो यया जायते वै, तस्या दातुश्चाफलाः सर्वलोकाः॥

Verse 26

अतिथये प्रशान्ताय सीदते चाहिताग्नये । श्रोत्रियाय तथैकापि दत्ता बहुगुणा भवेत्

अतिथये प्रशान्ताय दीनाय चाहिताग्नये । श्रोत्रियाय तथैकापि गौर्दत्ता बहुगुणा भवेत् ॥

Verse 27

गां विक्रीणाति चेद्देवि ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । नासौ प्रशस्यते पात्रं ब्राह्मणो नैव स स्मृतः

गां विक्रीणाति चेद्देवि ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । नासौ प्रशस्यते पात्रं ब्राह्मणो नैव स स्मृतः ॥

Verse 28

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः । विभक्ता दक्षिणा ह्येषा दातारं नोपतिष्ठति

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः । विभक्ता दक्षिणा ह्येषा दातारं नोपतिष्ठति ॥

Verse 29

प्रासादा यत्र सौवर्णाः शय्या रव्रोज्ज्वलास्तथा । वराश्चाप्सरसो यत्र तत्र गच्छंति गोप्रदाः

प्रासादा यत्र सौवर्णाः शय्या रत्नोज्ज्वलास्तथा । वराश्चाप्सरसो यत्र तत्र गच्छन्ति गोप्रदाः ॥

Verse 30

नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति गंगासमा सरित् । नास्ति सत्यात्परो धर्मो नान्यो देवो महेश्वरात्

नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति गङ्गासमा सरित् । नास्ति सत्यात्परो धर्मो नान्यो देवो महेश्वरात् ॥

Verse 31

उच्चैः पाषाणयुक्ता च न समा नैव चोषरा । न नदीकूलविकटा भूमिर्देया कदाचन

उच्चैः पाषाणसमाकीर्णा विषमा चोषरा तथा । नदीकूलविकटाभूमिर्भूमिर्देया न कदाचन ॥

Verse 32

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः । आच्छेत्ता चानुमंता च तान्येव नरकं व्रजेत्

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः । आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरकं व्रजेत् ॥

Verse 33

कुरुते पुरुषः पापं यत्किञ्चिद्वृत्तिकर्शितः । अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुद्ध्यति

कुरुते पुरुषः पापं यत्किञ्चिद्वृत्तिकर्शितः । अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुद्ध्यति ॥

Verse 34

छत्रं शय्यासनं शंखो गजाश्वाश्चामराः स्त्रियः । भूमिश्चैषां प्रदानस्य शिवलोकः फलं स्मृतम्

छत्रं शय्यासनं शङ्खो गजाश्वाश्चामराः स्त्रियः । भूमिश्चैषां प्रदानस्य शिवलोकः फलं स्मृतम् ॥

Verse 35

आदित्येऽहनि संक्रांतौ ग्रहणे चन्द्र सूर्ययोः । पारणैश्चैव गोदाने नोपोष्यः पौत्रवान्गृही

आदित्येऽहनि संक्रान्तौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पारणैश्चैव गोदाने नोपोष्यः पौत्रवान्गृही ॥

Verse 36

इन्दुक्षये तु संक्रान्त्यामेकादश्यां शते कृते । उपवासं न कुर्वीत यदीच्छेत्संततिं ध्रुवम्

इन्दुक्षये संक्रान्त्यां चैकादश्यां च शतं कृत्वा । यः संततिं ध्रुवामिच्छेत् स उपवासं न कारयेत् ॥

Verse 37

यथा शुक्ला तथा कृष्णा न विशेषोऽस्ति कश्चन । तथापि वर्धते धर्मः शुक्लायामेव सर्वदा

यथा शुक्ला तथा कृष्णा न विशेषोऽस्ति कश्चन । तथापि शुक्लपक्षेऽस्मिन् धर्मो वर्धेत सर्वदा ॥

Verse 38

दशम्येकादशीविद्धा द्वादशी च क्षयं गता । नक्तं तत्र प्रकुर्वीत नोपवासो विधीयते

दशम्येकादशीविद्धा द्वादशी च क्षयं गता । तत्र नक्तं प्रकुर्वीत नोपवासो विधीयते ॥

Verse 39

उपोष्यैकादशीं यस्तु त्रयोदश्यां तु पारणम् । करोति तस्य नश्येत्तु द्वादश दद्वादशीफलम्

उपोष्यैकादशीं यस्तु त्रयोदश्यां तु पारणम् । करोति तस्य नश्येत द्वादशीफलमुत्तमम् ॥

Verse 40

उपवासे तथा श्राद्धे न खादेद्दन्तधावनम् । दन्तानां काष्ठसंगाच्च हन्ति सप्तकुलानि वै

उपवासे तथा श्राद्धे न खादेद्दन्तधावनम् । दन्तानां काष्ठसंस्पर्शात् सप्तकुलानि हन्ति वै ॥

Verse 41

दर्शं च पौर्णमासं च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते

दर्शं च पौर्णमासं च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धं यथाविधि नाकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥

Verse 42

हानिश्च संततेः प्रोक्ता दौर्भाग्यं समवाप्नुयात् । द्रव्याभावेथ श्राद्धस्य विधिं वक्ष्यामि तत्त्वतः

हानिश्च संततेः प्रोक्ता दौर्भाग्यं समवाप्नुयात् । द्रव्याभावे तु श्राद्धस्य विधिं वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥

Verse 43

एकेनापि हि विप्रेण षट्पिण्डं श्राद्धमाचरेत् । षडर्घ्यान्पारयेत्तत्र तेभ्यो दद्याद्यथाविधि

एकेनापि हि विप्रेण षट्पिण्डं श्राद्धमाचरेत् । षडर्घ्यान् पारयेत्तत्र तेभ्यो दद्याद्यथाविधि ॥

Verse 44

पिता भुंक्ते द्विज करे मुखे भुंक्ते पितामहः । प्रपितामहस्तालुस्थः कण्ठे मातामहः स्मृतः

पिता भुङ्क्ते द्विजकरे मुखे भुङ्क्ते पितामहः । प्रपितामहस्तालुस्थः कण्ठे मातामहः स्मृतः ॥

Verse 45

प्रमातामहस्तु हृदये वृद्धो नाभौ तु संस्थितः । अलाभे ब्राह्मणस्यैव कुशः कार्यो द्विजः प्रिये । इदं सर्वपुराणेभ्यः सारमुद्धत्य चोच्यते

प्रमातामहस्तु हृदये वृद्धो नाभौ तु संस्थितः । अलाभे ब्राह्मणस्यैव कुशः कार्यो द्विजः प्रिये । इदं सर्वपुराणेभ्यः सारमुद्धृत्य चोच्यते ॥

Verse 46

न चैतन्नास्तिके देयं पिशुने वेदनिन्दके । प्रातःप्रातरिदं श्राव्यं पूजयित्वा महेश्वरम्

नैतद् नास्तिकाय दातव्यं न पिशुनाय वेदनिन्दकाय वा। महेश्वरं समभ्यर्च्य प्रातःप्रातरिदं श्रावयेत्॥

Verse 47

कुलीनं सर्वशास्त्रज्ञं यथा देवं महेश्वरम् । अस्य धर्मस्य वक्तारं छत्रं दद्यात्प्रपूजयेत्

कुलीनं सर्वशास्त्रज्ञं महेश्वरमिव देववत्। अस्य धर्मस्य वक्तारं छत्रं दत्त्वा प्रपूजयेत्॥

Verse 48

अपूज्याद्वाचकाद्यस्तु श्लोकमेकं शृणोति च । नासौ पुण्यमवाप्नोति शास्त्रचौरः स्मृतो हि सः

अपूज्याद् वाचकाद् यस्तु श्लोकमेकं शृणोति च। नासौ पुण्यमवाप्नोति शास्त्रचौरः स्मृतो हि सः॥

Verse 49

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेद्वाचकं बुधः । अन्यथा निष्फलं तस्य पुस्तकश्रवणं भवेत्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पूजयेद् वाचकं बुधः। अन्यथा निष्फलं तस्य पुस्तकश्रवणं भवेत्॥

Verse 50

यस्यैव तिष्ठते गेहे शास्त्रमेतत्सदुर्लभम् । तस्य देवि गृहे तीर्थैः सह तिष्ठेच्छिवः स्वयम्

यस्यैव तिष्ठते गेहे शास्त्रमेतत् सुदुर्लभम्। तस्य देवि गृहे तीर्थैः सह तिष्ठेच्छिवः स्वयम्॥

Verse 51

बहुनात्र किमुक्तेन भवेन्मोक्षस्य भाजनम् । न चैतत्पिशुने देयं नास्तिके दंभसंयुते

बहुनात्र किमुक्तेन—एवंविधो जनो मोक्षस्य पात्रं भवति। एतदुपदेशं तु पिशुनाय न देयं, न च दम्भसंयुताय नास्तिकाय।

Verse 52

इदं शान्ताय दान्ताय देयं शैवद्विजन्मने

इदं शान्ताय दान्ताय देयं—शैवद्विजन्मने।

Verse 208

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां, सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, श्राद्धकल्पे, दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टोत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।