Adhyaya 49
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरदेव्योः संवादरूपेण प्रभासक्षेत्रे शनैश्चरैश्वरः (सौरीश्वरः) नाम महालिङ्गतीर्थविशेषः प्रतिष्ठाप्यते। स लिङ्गः ‘महाप्रभः’ शक्तिकेन्द्ररूपः, महापातकभयशमनकारकश्च कथ्यते; शनैश्चरस्य महत्त्वं शम्भुभक्तिसम्बन्धेनोन्नीयते। शनिवासरव्रतस्य विधिः प्रदर्श्यते—शमीपत्रैः सह तिल-माष-गुड-ओदनादिभिः पूजनं, तथा योग्याय दानरूपेण कृष्णवृषभप्रदानम्। कथामध्ये दाशरथिः राजा दशरथः ज्योतिषोक्तसंकटं श्रुत्वा प्रवर्तते—शनैश्चरस्य रोहिणीं प्रति गमनं ‘शकटभेद’दोषं जनयित्वा अनावृष्टि-दुर्भिक्षभयहेतुरिति। उपायोऽन्यथा नास्तीति ज्ञात्वा स धैर्यतपसा तारामण्डलं गत्वा शनिं प्रतियुध्य इव तेजस्विना भावेन समुपतिष्ठते, ततो वरान् प्रार्थयते—रोहिण्याः अहिंसा, शकटभेदस्य निवृत्तिः, द्वादशवर्षदुर्भिक्षस्य अभावश्च; शनिः सर्वान् वरान् ददाति। अन्ते दशरथकृतं शनिस्तोत्रं निबध्यते—शनैश्चरस्य भीषणरूपं, राज्यप्रदानहरणशक्तिं च स्तौति। शनिः प्रतिजानाति—ये भक्त्या पूजां कृत्वा अञ्जलिं बद्ध्वा स्तोत्रं पठन्ति, ते शनिदोषात् तथा अन्यग्रहपीडाभ्यः अपि जन्मनक्षत्र-लग्न-दशान्तर्दशादिषु कालेषु रक्ष्यन्ते। फलश्रुतौ शनिवासरे प्रातःपाठः स्मरणं च ग्रहजन्यदुःखशमनं कामसिद्धिं च ददाति।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्माच्छुक्रेश्वराद्गच्छेद्देवि लिंगं महाप्रभम् । शनैश्चरैश्वरंनाम महापातकनाशनम्
ईश्वर उवाच—तस्माच्छुक्रेश्वराद्देवि गच्छेत् लिङ्गं महाप्रभम्; शनैश्चरैश्वरं नाम महापातकनाशनम्।
Verse 2
बुधेश्वरात्पश्चिमतो ह्यजादेव्यग्निगोचरे । तस्या धनुः पंचकेन नातिदूरे व्यवस्थितम्
बुधेश्वरात् पश्चिमतो ह्यजादेव्यग्निगोचरे; तस्या धनुःपञ्चकेन नातिदूरे व्यवस्थितम्।
Verse 3
कल्पलिंगं महादेवि पूजितं देवदानवैः । छायापुत्रेण संतप्तं तपः परमदुष्करम्
कल्पलिङ्गं महादेवि पूजितं देवदानवैः; छायापुत्रेण संतप्तं तपः परमदुष्करम्।
Verse 4
अनादि निधनो देवो येन लिंगेऽवतारितः । प्राप्तवान्यो ग्रहेशत्वं भक्त्या शंभोः प्रसादतः
यः तस्मिन् लिङ्गेऽनादिनिधनं देवं प्रतिष्ठापयामास, स शम्भोः प्रसादात् भक्त्या च ग्रहेशत्वं प्राप्तवान्।
Verse 5
यस्य दृष्ट्या बिभेति स्म देवासुरगणो महान् । न स कोऽप्यस्ति वै प्राणी ब्रह्मांडे सचराचरे
यस्य दृष्ट्या महाँ देवासुरगणो बिभेति, स ब्रह्माण्डे सचराचरे न कश्चिदपि प्राणी अस्ति यो न तस्य वशे भवेत्।
Verse 6
देवो वा दानवो वापि सौरिणा पीडितो न यः । शनिवारेण संपूज्य भक्त्या सौरीश्वरं शिवम्
देवो वा दानवो वापि यः सौरिणा न पीड्यते, स शनिवारे भक्त्या सौरीश्वरं शिवं संपूज्य तादृशात् पीडनात् मुक्तो भवति।
Verse 7
शमीपत्रैर्महादेवि तिलमाषगुडौदनैः । संतर्प्य तु विधानेन दद्यात्कृष्णं वृषं द्विजे
शमीपत्रैस्तिलमाषगुडौदनैश्च विधानेन संतर्प्य, महादेवि, द्विजाय कृष्णं वृषं दद्यात्।
Verse 8
स्तुत्वा स्तोत्रैश्च विविधैः पुराणश्रुतिसंभवैः । अथ वैकेन देवेशः स्तोत्रेण परितोषितः
पुराणश्रुतिसंभवैर्विविधैः स्तोत्रैः स्तुत्वा, अथ देवेशः एकेनैव स्तोत्रेण विशेषतः परितोषितः।
Verse 9
राज्ञा दशरथेनैव कृतेन तु बलीयसा । स्तुत्यः सौरीश्वरो देवः सर्वपीडोपशांतये
राज्ञा दशरथेनैव बलीयसा कृतं स्तोत्रं सर्वपीडोपशान्तये सौरीश्वरदेवस्य स्तुत्यर्थं नित्यं पठनीयम्।
Verse 10
देव्यु वाच । कथं दशरथो राजा चक्रे शानैश्चरीं स्तुतिम् । कथं संतुष्टिमगमत्तस्य देवः शनैश्चरः
देव्युवाच—कथं दशरथो राजा शनैश्चरं प्रति स्तुतिं चकार? कथं च तेन देवः शनैश्चरः सन्तुष्टिमगमत्?
Verse 11
ईश्वर उवाच । रघुवंशेऽति विख्यातो राजा दशरथो बली । चक्रवर्ती स विज्ञेयः सप्तद्वीपाधिपः पुरा
ईश्वर उवाच—रघुवंशेऽतिविख्यातो बली राजा दशरथः। स चक्रवर्ती विज्ञेयः पुरा सप्तद्वीपाधिपः।
Verse 12
कृत्तिकांते शनिं कृत्वा दैवज्ञैर्ज्ञापितो हि सः । रोहिणीं भेद यित्वा तु शनिर्यास्यति सांप्रतम्
कृत्तिकान्ते शनिं प्राप्तं दैवज्ञैः स ज्ञापितः। इदानीं रोहिणीं भित्त्वा शनिर्याति स्ववर्त्मना।
Verse 13
उक्तं शकटभेदं तु सुरासुरभयंकरम् । द्वादशाब्दं तु दुर्भिक्षं भविष्यति सुदारुणम्
शकटभेद इत्युक्तं सुरासुरभयंकरम्। द्वादशाब्दं सुदारुणं दुर्भिक्षं भविष्यति।
Verse 14
एतच्छ्रुत्वा मुनेर्वाक्यं मंत्रिभिः सहितो नृपः । आकुलं तु जगद्दृष्ट्वा पौरजानपदादिकम्
एतन्मुनेर्वचनं श्रुत्वा नृपो मन्त्रिभिः सह । आकुलं जगदालोक्य पौरजानपदादिकम् ॥
Verse 15
वदंति सततं लोका नियमेन समागताः । देशाश्च नगर ग्रामा भयाक्रांताः समंततः । मुनीन्वसिष्ठप्रमुखान्पप्रच्छ च स्वयं नृपः
वदन्ति सततं लोका नियमेन समागताः । देशा नगरग्रामाश्च भयाक्रान्ताः समन्ततः । मुनीन् वसिष्ठप्रमुखान् पप्रच्छ स्वयं नृपः ॥
Verse 16
दशरथ उवाच । समाधानं किमत्रास्ते ब्रूहि मे द्विज सत्तम
दशरथ उवाच । समाधानं किमत्रास्ते ब्रूहि मे द्विजसत्तम ॥
Verse 17
वसिष्ठ उवाच । प्राजापत्ये च नक्षत्रे तस्मिन्भिन्ने कुतः प्रजाः । अयं योगो ह्यसाध्यस्तु ब्रह्मादींद्रादिभिः सुरैः
वसिष्ठ उवाच । प्राजापत्ये च नक्षत्रे तस्मिन् भिन्ने कुतः प्रजाः । अयं योगो ह्यसाध्यस्तु ब्रह्मादीन्द्रादिभिः सुरैः ॥
Verse 18
तदा संचिंत्य मनसा साहसं परमं महत् । समादाय धनुर्दिव्यं दिव्यैरस्त्रैः समन्वितम्
तदा सञ्चिन्त्य मनसा साहसं परमं महत् । समादाय धनुर्दिव्यं दिव्यैरस्त्रैः समन्वितम् ॥
Verse 19
रथमारुह्य वेगेन गतो नक्षत्रमंडलम् । रथं तु कांचनं दिव्यं मणिरत्नविभूषितम्
रथमारुह्य स वेगेन नक्षत्रमण्डलं गतः। दिव्यं काञ्चनरथं तु मणिरत्नविभूषितम्॥
Verse 20
ध्वजैश्च चामरैश्छत्रैः किंकिणैरथ शोभितम् । हंसवर्णहयैर्युक्तं महाकेतुसमन्वितम्
ध्वजैश्च चामरैश्छत्रैः किंकिणीभिश्च शोभितम्। हंसवर्णहयैर्युक्तं महाकेतुसमन्वितम्॥
Verse 21
दीप्यमानो महारत्नैः किरीटमुकुटोज्ज्वलः । बभ्राज स तदाकाशे द्वितीय इव भास्करः
दीप्यमानो महारत्नैः किरीटमुकुटोज्ज्वलः। बभ्राज स तदाकाशे द्वितीय इव भास्करः॥
Verse 22
आकर्णं चापमापूर्य संहारास्त्रं नियोज्य च । कृत्तिकांते शनिं ज्ञात्वा प्रविश्य किल रोहिणीम्
आकर्णं चापमापूर्य संहारास्त्रं नियोज्य च। कृत्तिकान्ते शनिं ज्ञात्वा प्रविश्य किल रोहिणीम्॥
Verse 23
दृष्ट्वा दशरथोऽस्याग्रे तस्थौ सभ्रुकुटीमुखः । संहारास्त्रं शनिर्दृष्ट्वा सुरासुरविमर्द्दनम्
दृष्ट्वा दशरथोऽस्याग्रे तस्थौ सभ्रुकुटीमुखः। संहारास्त्रं शनिर्दृष्ट्वा सुरासुरविमर्दनम्॥
Verse 24
हसित्वा तद्रयात्सौरिरिदं वचनमब्रवीत् । पौरुषं तव राजेंद्र परं रिपुभयंकरम्
ततः सौरिपुत्रः शनैश्चरः हसित्वा इदं वचनमब्रवीत्— “राजेन्द्र, तव पौरुषं परमं, रिपूणां भयङ्करं च।”
Verse 25
देवासुरमनुष्याश्च सिद्धविद्याधरोरगाः । मया विलोकिताः सर्वे भयं चाशु व्रजंति ते
देवा असुरा मनुष्याश्च सिद्धा विद्याधरोरगाः— मया ये विलोकिताः सर्वे, ते सर्वेऽपि शीघ्रं भयमापद्यन्ते।
Verse 26
तुष्टोहं तव राजेंद्र तपसा पौरुषेण च । वरं ब्रूहि प्रदास्यामि मनसा यदभीप्सितम्
राजेन्द्र, तव तपसा पौरुषेण च अहं तुष्टोऽस्मि। वरं ब्रूहि; मनसा यदभीप्सितं तत् प्रदास्यामि।
Verse 27
दशरथ उवाच । रोहिणीं भेदयित्वा तु न गंतव्यं त्वया शने । सरितः सागरा यावद्यावच्चद्रार्कमेदिनी
दशरथ उवाच— “शने, रोहिणीं भेदयित्वा त्वया न गन्तव्यम्; यावत् सरितः सागरे प्रवहन्ति, यावच्चन्द्रार्कमेदिनी तिष्ठति।”
Verse 28
याचितं ते मया सौरे नान्य मिच्छामि ते वरम् । एवमुक्तः शनिः प्रादाद्वरं तस्मै तु शाश्वतम्
सौरे, मया याचितं एतदेव; तव अन्यं वरं न इच्छामि। एवमुक्तः शनिः तस्मै शाश्वतं वरं प्रादात्।
Verse 29
प्राप्यैवं तु वरं राजा कृतकृत्योऽभवत्तदा । पुनरेवाब्रवीत्सौरिर्वरं वरय सुव्रत
एवं वरं प्राप्य राजा तदा कृतकृत्योऽभवत्। पुनरेव सौरिरब्रवीत्—“सुव्रत, वरं वरय।”
Verse 30
प्रार्थयामास हृष्टात्मा वरमेवं शनेस्तदा । न भेत्तव्यं च शकटं त्वया भास्करनंदन
ततः हृष्टात्मा स शनेः समक्षं वरमेवं प्रार्थयामास—“भास्करनन्दन, त्वया शकटं न भेत्तव्यम्।”
Verse 31
द्वादशाब्दं तु दुर्भिक्षं न कर्तव्यं कदाचन । कीर्तिरेषा मदीया च त्रैलोक्ये विचरिष्यति
“द्वादशाब्दं दुर्भिक्षं कदाचन न कर्तव्यम्। मदीया चैषा कीर्तिस्त्रैलोक्ये विचरिष्यति।”
Verse 32
ईश्वर उवाच । वरद्वयं ततः प्राप्य हृष्टरोमा स पार्थिवः । रथोपरि धनुर्मुक्त्वा भूत्वा चैव कृतांजलिः
ईश्वर उवाच—ततः वरद्वयं प्राप्य स पार्थिवो हृष्टरोमा। रथोपरि धनुर्मुक्त्वा कृताञ्जलिरभवत्॥
Verse 33
ध्यात्वा सरस्वतीं देवीं गणनाथं विनायकम् । राजा दशरथः स्तोत्रं सौरेरिदमथाकरोत्
सरस्वतीं देवीं गणनाथं विनायकं च ध्यात्वा, राजा दशरथः सौरेरिदं स्तोत्रमथ अकरोत्॥
Verse 34
राजोवाच । नमो नीलमयूखाय नीलोत्पलनिभाय च । नमो निर्मांसदेहाय दीर्घश्मश्रुजटाय च
राजोवाच । नीलमयूखाय नीलोत्पलनिभाय च नमो नमः । निर्मांसदेहाय दीर्घश्मश्रुजटाधराय च नमो नमः ॥
Verse 35
नमो विशालनेत्राय शुष्कोदरभयान क । नमः परुषगात्राय स्थूलरोमाय वै नमः
विशालनेत्राय शुष्कोदरभयानकाय नमो नमः । परुषगात्राय स्थूलरोम्णे च पुनर्नमः ॥
Verse 36
नमो नित्यं क्षुधार्त्ताय नित्यतप्ताय वै नमः । नमः कालाग्निरूपाय कृतांतक नमोस्तु ते
नित्यं क्षुधार्त्ताय नित्यतप्ताय वै नमः । कालाग्निरूपाय कृतान्तक नमोऽस्तु ते ॥
Verse 37
नमो दीर्घाय शुष्काय कालदृष्टे नमोऽस्तु ते । नमस्ते कोटराक्षाय दुर्निरीक्ष्याय वै नमः
दीर्घाय शुष्काय कालदृष्टये नमोऽस्तु ते । नमस्ते कोटराक्षाय दुर्निरीक्ष्याय वै नमः ॥
Verse 38
नमो घोराय रौद्राय भीषणाय करा लिने । नमस्ते सर्वभक्षाय वलीमुख नमोऽस्तु ते
नमो घोराय रौद्राय भीषणाय करालिने । नमस्ते सर्वभक्षाय वलीमुख नमोऽस्तु ते ॥
Verse 39
सूर्यपुत्र नमस्तेऽस्तु भास्करे भयदायक । अधोदृष्टे नमस्तुभ्यं वपुःश्याम नमोऽस्तु ते
सूर्यपुत्र नमस्तेऽस्तु, भास्कर भयदायक। अधोदृष्टे नमस्तुभ्यं, वपुःश्याम नमोऽस्तु ते॥
Verse 40
नमो मन्दगते तुभ्यं निस्त्रिंशाय नमोनमः । नमस्त उग्ररूपाय चण्डतेजाय ते नमः
नमो मन्दगते तुभ्यं, निस्त्रिंशाय नमोनमः। नमस्त उग्ररूपाय, चण्डतेजाय ते नमः॥
Verse 41
तपसा दग्धदेहाय नित्यं योगरताय च । नमस्ते ज्ञाननेत्राय कश्यपात्मजसूनवे
तपसा दग्धदेहाय, नित्यं योगरताय च। नमस्ते ज्ञाननेत्राय, कश्यपात्मजसूनवे॥
Verse 42
तुष्टो ददासि वै राज्यं रुष्टो हरसि तत्क्षणात् । देवासुरमनुष्याश्च पशुपक्षिसरीसृपाः
तुष्टो ददासि वै राज्यं, रुष्टो हरसि तत्क्षणात्। देवासुरमनुष्याश्च, पशुपक्षिसरीसृपाः॥
Verse 43
त्वया विलोकिताः सौरे दैन्यमाशु व्रजंति च । ब्रह्मा शक्रो यमश्चैव ऋषयः सप्ततारकाः
त्वया विलोकिताः सौरे, दैन्यमाशु व्रजन्ति च। ब्रह्मा शक्रो यमश्चैव, ऋषयः सप्ततारकाः॥
Verse 44
राज्यभ्रष्टाश्च ते सर्वे तव दृष्ट्या विलोकिताः । देशाश्च नगरग्रामा द्वीपाश्चैवाद्रयस्तथा
राज्यभ्रष्टाश्च ते सर्वे तव दृष्ट्या विलोकिताः । देशाश्च नगरग्रामा द्वीपाश्चैवाद्रयस्तथा ॥
Verse 45
रौद्रदृष्ट्या तु ये दृष्टाः क्षयं गच्छंति तत्क्षणात्
रौद्रदृष्ट्या तु ये दृष्टाः क्षयं गच्छंति तत्क्षणात् ॥
Verse 46
प्रसादं कुरु मे सौरे वरार्थेऽहं तवाश्रितः । सौरे क्षमस्वापराधं सर्वभूतहिताय च
प्रसादं कुरु मे सौरे वरार्थेऽहं तवाश्रितः । सौरे क्षमस्वापराधं सर्वभूतहिताय च ॥
Verse 47
ईश्वर उवाच । एवं स्तुतस्तदा सौरी राज्ञा दशरथेन च । महराजः शनिर्वाक्यं हृष्टरो माऽब्रवीदिदम्
ईश्वर उवाच । एवं स्तुतस्तदा सौरी राज्ञा दशरथेन च । महराजः शनिर्वाक्यं हृष्टरो माऽब्रवीदिदम् ॥
Verse 48
शनिरुवाच । तुष्टोऽहं तव राजेन्द्र स्तवेनानेन सुव्रत । वरं ब्रूहि प्रदास्यामि स्वेच्छया रघुनंदन
शनिरुवाच । तुष्टोऽहं तव राजेन्द्र स्तवेनानेन सुव्रत । वरं ब्रूहि प्रदास्यामि स्वेच्छया रघुनंदन ॥
Verse 49
दशरथ उवाच । अद्यप्रभृति पिंगाक्ष पीडा कार्या न कस्यचित् । देवासुरमनुष्याणां पशुपक्षिसरीसृपाम्
दशरथ उवाच—अद्यप्रभृति, हे पिङ्गाक्ष, कस्यचित् अपि पीडा न कार्या; देवासुरमनुष्याणां पशुपक्षिसरीसृपाणां च।
Verse 50
शनिरुवाच । ग्रहाणां दुर्ग्रहो ज्ञेयो ग्रहपीडां करोम्यहम् । अदेयं प्रार्थितं राजन्किंचिद्युक्तं ददाम्यहम्
शनिरुवाच—ग्रहाणां दुर्ग्रहोऽहं ज्ञेयः; ग्रहपीडां करोम्यहम्। अप्रार्थितं वा अदेयं यत्, राजन्, तत् न ददामि; किंतु युक्तं किञ्चिद् ददाम्यहम्।
Verse 51
त्वया प्रोक्तं मम स्तोत्रं ये पठि ष्यंति मानवाः । पुरुषाश्च स्त्रियो वापि मद्भयेनोपपीडिताः
त्वया प्रोक्तं मम स्तोत्रं ये पठिष्यन्ति मानवाः—पुरुषाः स्त्रियो वा—मद्भयेनोपपीडिताः।
Verse 52
देवासुरमनुष्यास्तु सिद्धविद्याधरोरगाः । मृत्युस्थाने स्थितो वापि जन्मप्रांतगतस्तथा
देवासुरमनुष्याः सिद्धविद्याधरोरगाः; मृत्युस्थाने स्थितो वा, जन्मप्रान्तगतस्तथा।
Verse 53
एककालं द्विकालं वा तेषां श्रेयो ददाम्यहम् । पूजयित्वा जपेत्स्तोत्रं भूत्वा चैव कृतांजलिः
एककालं द्विकालं वा तेषां श्रेयो ददाम्यहम्। पूजयित्वा जपेत् स्तोत्रं भूत्वा चैव कृताञ्जलिः।
Verse 54
तस्य पीडां न चैवाहमिह कुर्यां कदाचन । जन्मस्थाने स्थितो वापि मृत्युस्थाने स्थितोऽपि च
तस्याहमिह कदाचन पीडां न करिष्यामि—जन्मस्थाने स्थितो वा, मृत्युस्थाने स्थितोऽपि च।
Verse 55
जन्मऋक्षे च लग्ने च दशास्वंतर्दशासु च । रक्षामि सततं तस्य पीडां चान्यग्रहस्य च
जन्मऋक्षे च लग्ने च दशास्वन्तर्दशासु च, तस्याहं सततं रक्षामि—मत्तोऽन्यग्रहतो वा या पीडा भवेत्।
Verse 56
अनेनैव प्रकारेण र्पाडामुक्तस्त्वसौ भवेत् । एतत्प्रोक्तं मया दत्तं वरं च रघुनंदन
अनेनैव प्रकारेण स पिडामुक्तो भवेत्; एतन्मया प्रोक्तं, दत्तो वरश्च, हे रघुनन्दन।
Verse 57
ईश्वर उवाच । वरद्वयं च संप्राप्य राजा दशरथः पुरा । मेने कृतार्थमात्मानं नमस्कृत्य शनैश्चरम्
ईश्वर उवाच—वरद्वयं संप्राप्य पुरा राजा दशरथः कृतार्थमात्मानं मेने; शनैश्चरं नमस्कृत्य प्रणनाम।
Verse 58
शनिं स्तुत्वाऽभ्यनुज्ञातो रथमारुह्य वीर्यवान् । स्वस्थानं गतवान्राजा पूज्यमानो दिवौकसैः
शनिं स्तुत्वाऽभ्यनुज्ञातो वीर्यवान् रथमारुह्य; राजा स्वस्थानं गतवान्, दिवौकसैः पूज्यमानः।
Verse 59
य इदं प्रातरुत्थाय सौरिवारे पठेन्नरः । सर्वग्रहोद्भवा पीडा न भवेद्भुवि तस्य तु
यः प्रातः समुत्थाय सौरिवारे इदं पठति नरः, तस्य भुवि वसतः सर्वग्रहोद्भवा पीडा न भवति।
Verse 60
शनैश्चरं स्मरेद्देवं नित्यं भक्तिसमन्वितः । पूजयित्वा पठेत्स्तोत्रं तस्य तुष्यति भास्करिः
भक्तिसमन्वितः सदा शनैश्चरदेवं स्मरेत्; पूजयित्वा स्तोत्रं पठेत्, तेन भास्करी तुष्यति।
Verse 61
इति ते कथितं देवि माहात्म्यं शनिदैवतम् । सर्वपापोपशमनं सर्वकामफलप्रदम्
इति देवि, शनिदैवतस्य माहात्म्यं ते कथितम्; तत् सर्वपापोपशमनं सर्वकामफलप्रदम्।