Adhyaya 111

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुष्करारण्यमुत्तमम् । तस्मादीशानकोणस्थं धनुषां षष्टिभिः स्थितम्

ईश्वर उवाच—ततः, महादेवि, उत्तमं पुष्करारण्यं गच्छेत्। तस्माद् ईशानकोणे धनुषां षष्टिभिः स्थितं तत्।

Verse 2

तत्र कुण्डं महादेवि ह्यष्टपुष्करसंज्ञितम् । सर्व पापहरं देवि दुष्प्राप्यमकृतात्मभिः

तत्र महादेवि ‘अष्टपुष्कर’ इति ख्यातं पुण्यं कुण्डं विद्यते। देवि, तत् सर्वपापहरं, किन्त्वकृतात्मभिर्दुर्लभं भवति॥

Verse 3

तत्र कुण्डसमीपे तु पुरा रामेशधीमता । स्थापितं तन्महालिङ्गं रामेश्वर इति स्मृतम्

तत्र कुण्डसमीपे पुरा धीमता रामेशेन तन्महालिङ्गं स्थापितम्। तत् ‘रामेश्वर’ इति नाम्ना स्मृतं प्रसिद्धम्॥

Verse 4

तस्य पूजनमात्रेण मुच्यते ब्रह्महत्यया

तस्य रामेश्वरलिङ्गस्य पूजनमात्रेणैव ब्रह्महत्यापापात् विमुच्यते॥

Verse 5

श्रीदेव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि रामेश्वरसमुद्भवम् । कथं तत्रागमद्रामः ससीतश्च सलक्ष्मणः

श्रीदेव्युवाच— भगवन्, रामेश्वरस्य समुद्भवं विस्तरेण ब्रूहि। कथं रामः सीतया सह लक्ष्मणेन च तत्रागमत्॥

Verse 6

कथं प्रतिष्ठितं लिङ्गं पुष्करे पापतस्करे । एतद्विस्तरतो ब्रूहि फलं माहात्म्यसंयुतम्

पुष्करे पापतस्करे कथं लिङ्गं प्रतिष्ठितम्? एतत् माहात्म्यसंयुक्तं फलं च विस्तरतो ब्रूहि॥

Verse 7

ईश्वर उवाच । चतुर्विंशयुगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा । पुरा रावणनाशार्थं जज्ञे दशरथात्मजः

ईश्वर उवाच—चतुर्विंशयुगे पुरा वसिष्ठपुरोधसा सह दशरथात्मजो रामो रावणवधार्थं जज्ञे।

Verse 8

ततः कालान्तरे देवि ऋषिशापान्महातपाः । ययौ दाशरथी रामः ससीतः सहलक्ष्मणः

ततः कालान्तरे देवि ऋषिशापात् महातपाः दाशरथी रामः ससीतः सहलक्ष्मणः प्रययौ।

Verse 9

वनवासाय निष्क्रांतो दिव्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः । ततो यात्राप्रसंगेन प्रभासं क्षेत्रमागतः

वनवासाय निष्क्रान्तो दिव्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः। ततो यात्राप्रसङ्गेन प्रभासक्षेत्रमागतः॥

Verse 10

तं देशं तु समासाद्य सुश्रांतो निषसाद ह । अस्तं गते ततः सूर्ये पर्णान्यास्तीर्य भूतले

तं देशं तु समासाद्य सुश्रान्तो निषसाद ह। अस्तं गते ततः सूर्ये पर्णान्यास्तीर्य भूतले॥

Verse 11

सुष्वापाथ निशाशेषे ददृशे पितरं स्वकम् । स्वप्ने दशरथं देवि सौम्यरूपं महाप्रभम्

सुष्वापाथ निशाशेषे ददृशे पितरं स्वकम्। स्वप्ने दशरथं देवि सौम्यरूपं महाप्रभम्॥

Verse 12

प्रातरुत्थाय तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् । यथा दशरथः स्वप्ने दृष्टस्तेन महात्मना

प्रातः समुत्थाय स महात्मा तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत्—यथा स्वप्ने तेन दशरथो नृपो दृष्ट इति।

Verse 13

ब्राह्मणा ऊचुः । वृद्धिकामाश्च पितरो वरदास्तव राघव । दर्शनं हि प्रयच्छंति स्वप्नान्ते हि स्ववंशजे

ब्राह्मणा ऊचुः—हे राघव, वृद्धिकामा वरदाश्च तव पितरः स्ववंशजे स्वप्नान्ते दर्शनं हि प्रयच्छन्ति।

Verse 14

एतत्तीर्थं महापुण्यं सुगुप्तं शार्ङ्गधन्वनः । पुष्करेति समाख्यातं श्राद्धमत्र प्रदीयताम्

एतत्तीर्थं महापुण्यं शार्ङ्गधन्वनः सुगुप्तम्। पुष्करेति समाख्यातं; अतः श्राद्धमत्र प्रदीयताम्।

Verse 15

नूनं दशरथो राजा तीर्थे चास्मिन्समीहते । त्वया दत्तं शुभं पिण्डं ततः स दर्शनं गतः

नूनं दशरथो राजा अस्मिन्तीर्थे समीहते। त्वया दत्तः शुभः पिण्डः; ततोऽसौ दर्शनं गतः।

Verse 16

ईश्वर उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः । निमंत्रयामास तदा श्राद्धार्हान्ब्राह्मणाञ्छुभान्

ईश्वर उवाच—तेषां तद्वचनं श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः। तदा श्राद्धार्हान् शुभान् ब्राह्मणान् निमन्त्रयामास।

Verse 17

अब्रवील्लक्ष्मणं पार्श्वे स्थितं विनतकंधरम् । फलार्थं व्रज सौमित्रे श्राद्धार्थं त्वरयाऽन्वितः

ततः स पार्श्वे स्थितं विनतकन्धरं लक्ष्मणमब्रवीत्— “सौमित्रे, श्राद्धार्थं फलार्थं च शीघ्रं व्रज, त्वरया समन्वितः।”

Verse 18

स तथेति प्रतिज्ञाय जगाम रघुनंदनः । आनयामास शीघ्रं स फलानि विविधानि च

स “तथेति” प्रतिज्ञाय रघुनन्दनः प्रस्थितः; स शीघ्रमेव विविधानि फलानि समानीय पुनरागात्।

Verse 19

बिल्वानि च कपित्थानि तिन्दुकानि च भूरिशः । बदराणि करीराणि करमर्दानि च प्रिये

बिल्वानि कपित्थानि तिन्दुकानि च भूयांसि; बदराणि करीराणि करमर्दानि च, प्रिये।

Verse 20

चिर्भटानि परूषाणि मातुलिंगानि वै तथा । नालिकेराणि शुभ्राणि इंगुदीसंभवानि च

चिर्भटानि परूषाणि मातुलिङ्गानि चापि; शुभ्राणि नालिकेराणि इंगुदीसम्भवानि च।

Verse 21

अथैतानि पपाचाशु सीता जनकनंदिनी । ततस्तु कुतपे काले स्नात्वा वल्कलभृच्छुचिः

अथैतानि जनकनन्दिनी सीता शीघ्रं पपाच। ततः कुतपकाले स्नात्वा शुचिर्वल्कलभृत् (श्राद्धकर्मणि) समुपचक्राम।

Verse 22

ब्राह्मणानानयामास श्राद्धार्हान्द्विजसत्तमान् । गालवो देवलो रैभ्यो यवक्रीतोऽथ पर्वतः

श्राद्धार्हान् द्विजवरान् ब्राह्मणान् स समाह्वयत्—गालवो देवलो रैभ्यः यवक्रीतश्च पर्वतः।

Verse 23

भरद्वाजो वसिष्ठश्च जावालिर्गौतमो भृगुः । एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः

भरद्वाजो वसिष्ठश्च जावालिर्गौतमो भृगुः। एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः॥

Verse 24

श्राद्धार्थं तस्य संप्राप्ता रामस्याक्लिष्टकर्मणः । एतस्मिन्नेव काले तु रामः सीतामभाषत

श्राद्धार्थं तस्य संप्राप्ता रामस्याक्लिष्टकर्मणः। एतस्मिन्नेव काले तु रामः सीतामभाषत॥

Verse 25

एहि वैदेहि विप्राणां देहि पादावनेजनम् । एतच्छ्रुत्वाऽथ सा सीता प्रविष्टा वृक्षमध्यतः

एहि वैदेहि, विप्राणां देहि पादावनेजनम्। इति श्रुत्वा तदा सीता वृक्षमध्यं प्रविवेश ह॥

Verse 26

गुल्मैराच्छाद्य चात्मानं रामस्यादर्शने स्थिता । मुहुर्मुहुर्यदा रामः सीतासीतामभाषत

गुल्मैराच्छाद्य चात्मानं रामस्यादर्शने स्थिता। मुहुर्मुहुर्यदा रामः “सीते सीते”त्यभाषत॥

Verse 27

ज्ञात्वा तां लक्ष्मणो नष्टां कोपाविष्टं च राघवम् । स्वयमेव तदा चक्रे ब्राह्मणार्ह प्रतिक्रियाम्

तां नष्टां ज्ञात्वा राघवं च कोपाविष्टं निरीक्ष्य लक्ष्मणः स्वयमेव तदा ब्राह्मणार्हां यथाविधिं प्रतिक्रियां चकार।

Verse 28

अथ भुक्तेषु विप्रेषु कृत पिंडप्रदानके । आगता जानकी सीता यत्र रामो व्यवस्थितः

अथ विप्रेषु भुक्तेषु पिण्डप्रदानकर्मणि च समापिते, यत्र रामो व्यवस्थितः तत्र जानकी सीता समागता।

Verse 29

तां दृष्ट्वा परुषैर्वाक्यैर्भर्त्सयामास राघवः । धिग्धिक्पापे द्विजांस्त्यक्त्वा पितृकृत्यमहोदयम् । क्व गताऽसि च मां हित्वा श्राद्धकाले ह्युपस्थिते

तां दृष्ट्वा राघवः परुषैर्वाक्यैर्भर्त्सयामास— ‘धिक् धिक् पापे! द्विजान् त्यक्त्वा पितृकृत्यमहोदयम्। क्व गतासि मां हित्वा, श्राद्धकाले ह्युपस्थिते?’

Verse 30

ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भयभीता च जानकी

ईश्वर उवाच— तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जानकी भयभीता बभूव।

Verse 31

कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वेपमाना ह्यभाषत । मा कोपं कुरु कल्याण मा मां निर्भर्त्सय प्रभो

सा कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वेपमाना ह्यभाषत— ‘मा कोपं कुरु कल्याण, मा मां निर्भर्त्सय प्रभो।’

Verse 32

शृणु यस्माद्विभोऽन्यत्र गता त्यक्त्वा तवान्तिकम् । दृष्टस्तत्र पिता मेऽद्य तथा चैव पितामहः

शृणु, विभो—तवान्तिकं त्यक्त्वा अहमन्यत्र गतः; तत्राहं अद्य मे पितरं ददर्श, तथा च पितामहमपि।

Verse 33

तस्य पूर्वतरश्चापि तथा मातामहादयः । अंगेषु ब्राह्मणेन्द्राणामाक्रान्तास्ते पृथक्पृथक्

तस्य पूर्वतराश्चापि मातामहादयः; ब्राह्मणेन्द्राणामङ्गेषु ते पृथक्पृथगाक्रान्ता आसन्।

Verse 34

ततो लज्जा समभवत्तत्र मे रघुनन्दन । पित्रा तत्र महाबाहो मनोज्ञानि शुभानि च

ततो मे तत्र लज्जा समभवत्, रघुनन्दन; तत्रैव महाबाहो पित्रा मे मनोज्ञानि शुभानि च कृतानि।

Verse 35

तत्र पुष्करसान्निध्ये दक्षिणे धनुषां त्रये । लिंगं प्रतिष्ठयामास रामेश्वरमिति श्रुतम्

तत्र पुष्करसान्निध्ये दक्षिणे धनुषां त्रये, लिङ्गं प्रतिष्ठयामास—‘रामेश्वरम्’ इति श्रुतम्।

Verse 36

भक्ष्याणि भक्षितान्येव यानि वै गुणवन्ति च । स कथं सुकषायाणि क्षाराणि कटुकानि च । भक्षयिष्यति राजेन्द्र ततो मे दुःखमाविशत्

भक्ष्याणि गुणवन्ति च यानि स भुक्तवान् एव; स कथं सुकषायाणि क्षाराणि कटुकानि च भक्षयिष्यति, राजेन्द्र? इति मे दुःखं ततोऽविशत्।

Verse 37

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मितो राघवोऽभवत् । विशेषेण ददौ तस्मिञ्छ्राद्धं तीर्थे तु पुष्करे

तस्याः वचनं श्रुत्वा राघवो विस्मयमगात्। तत्र पुष्करतीर्थे विशेषेण श्रद्धया श्राद्धं सम्यक् अकरोत्॥

Verse 39

यस्तं पूजयते भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । स प्राप्नोति परं स्थानं य्रत्र देवो जनार्दनः

योऽसौ तं भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् पूजयति। स जनार्दनदेवस्य यत्र वासः, तत् परं स्थानं प्राप्नोति॥

Verse 40

किमत्र बहुनोक्तेन द्वादश्यां यत्प्रदापयेत् । न तत्र परिसंख्यानं त्रिषु लोकेषु विद्यते

किमत्र बहुनोक्तेन? द्वादश्यां यत् प्रदापयेत्, तस्य पुण्यस्य परिसंख्यानं त्रिषु लोकेषु न विद्यते॥

Verse 41

शुक्रांगारकसंयुक्ता चतुर्थी या भवेत्क्वचित् । षष्ठी वात्र वरारोहे तत्र श्राद्धे महत्फलम्

शुक्राङ्गारकसंयुक्ता चतुर्थी या कदाचन भवेत्। अथवा षष्ठी, वरारोहे, तदा कृतं श्राद्धं महत्फलप्रदम्॥

Verse 42

यावद्द्वादशवर्षाणि पितरश्च पितामहाः । तर्पिता नान्यमिच्छन्ति पुष्करे स्वकुलोद्भवे

यावद्द्वादशवर्षाणि पितरः पितामहाश्च तर्पिताः सन्तः। पुष्करे स्वकुलोद्भवेन कृततर्पणात्, नान्यद् इच्छन्ति॥

Verse 43

तत्र यो वाजिनं दद्यात्सम्यग्भक्तिसमन्वितः । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

तत्र यः सम्यग्भक्तिसमन्वितो वाजिनं ददाति, स मानवोऽश्वमेधयज्ञसमं पुण्यफलं प्राप्नोति।

Verse 44

इति ते कथितं सम्यङ्माहात्म्यं पापनाशनम् । रामेश्वरस्य देवस्य पुष्करस्य च भामिनि

इति, भामिनि, रामेश्वरदेवस्य पुष्करस्य च सम्यङ्माहात्म्यं पापनाशनं ते कथितम्।

Verse 111

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्करमाहात्म्ये रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनंनामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्करमाहात्म्ये रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनंनामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।