Adhyaya 19

Verse 1

देव्युवाच । यद्येवं सकलश्चंद्रः कथं न विधृतस्त्वया । अन्तभावे कलानां तत्कारणं कथय प्रभो

देव्युवाच—यदि एवं सकलः शशाङ्कः, कथं न त्वया पूर्णतया विधृतः? कलानामन्तर्धानस्य कारणं मे ब्रूहि, प्रभो।

Verse 2

ईश्वर उवाच । अमा षोडशभेदेन देवि प्रोक्ता महाकला । संस्थिता परमा माया देहिनां देह धारिणी

ईश्वर उवाच—देवि, अमावस्या षोडशभेदेन महाकला इति प्रोक्ता; सा परमा माया देहिनां देहं धारयन्ती संस्थिता।

Verse 3

अमादिपौर्णमास्यंता या एव शशिनः कलाः । तिथयस्ताः समाख्याताः षोडशैव प्रकीर्तिताः

अमादिपौर्णमास्यन्ता याः शशिनः कलाः, ताः एव तिथयः समाख्याताः; षोडशैव प्रकीर्तिताः।

Verse 4

अमा सूक्ष्मा परा शक्तिः सा त्वं देवि प्रकीर्तिता । प्रलयोत्पत्तियोगेन स्थिताः कालक्रमोदिताः

अमा सूक्ष्मा परा शक्तिः; सा त्वमेव देवि प्रकीर्तिता। प्रलयोत्पत्तियोगेन कालक्रमोदिताः स्थिताः।

Verse 5

षोडशैव स्वरा ये तु आद्याः सृष्टयंतकाः प्रिये । कालस्यावयवास्ते च विज्ञेयाः कालवेदिभिः

प्रिये, ये षोडश आद्याः स्वराः सृष्ट्यन्तकाः, ते कालस्यावयवाः; कालवेदिभिः तथा विज्ञेयाः।

Verse 6

त्रुटिर्लवो निमेषश्च कला काष्ठा मुहूर्तकम् । रात्र्यहःपक्षमासाश्च अयनं वत्सरं युगम्

त्रुटिर्लवो निमेषश्च कला काष्ठा मुहूर्तकः । ततः रात्र्यहः पक्षमासाश्च अयनं वत्सरं युगम्—एते कालस्य क्रमभेदाः स्मृताः ।

Verse 7

मन्वतरं तथा कल्पं महाकल्पं च षोडश । कला विसर्जनी या तु जीवमाश्रित्य वर्तते

मन्वन्तरं तथा कल्पं महाकल्पं च षोडश । या तु विसर्जनी कला सा जीवमाश्रित्य वर्तते ॥

Verse 9

सा सृजत्यखिलं विश्वं विषुवद्वयसंयुतम् । तथा संवरणी या तु विश्वं संहरते प्रिये । नेत्रपाताच्चतुर्भागस्त्रुटिकालो निगद्यते । तस्माच्च द्विगुणं विद्धि निमिषं तन्महेश्वरि

सा सृजत्यखिलं विश्वं विषुवद्वयसंयुतम् । तथा संवरणी या तु विश्वं संहरते प्रिये । नेत्रपाताच्चतुर्भागस्त्रुटिकालो निगद्यते । तस्माच्च द्विगुणं विद्धि निमिषं तन्महेश्वरि ॥

Verse 10

निमिषैस्त्रिंशद्भिः काष्ठा ताभिर्विंशतिभिः कला । विंशतिकलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः

निमिषैस्त्रिंशद्भिः काष्ठा ताभिर्विंशतिभिः कला । विंशतिकलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः ॥

Verse 11

दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं द्वयाद्भवेत् । तैः पंचदशभिः पक्षो द्विपक्षो मास उच्यते

दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं द्वयाद्भवेत् । तैः पंचदशभिः पक्षो द्विपक्षो मास उच्यते ॥

Verse 12

मासैश्चैवायनं षड्भिर्वर्षं स्यादयनद्वये । चत्वारिंशच्च लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः

षड्भिर्मासैः अयनं भवति; द्वाभ्यामयनाभ्यां वर्षं स्यात्। ततः चत्वारिंशल्लक्षाणि, पुनश्च लक्षाणां त्रितयं लक्षाणि चोच्यते।

Verse 13

विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम् । चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम्

सौरवर्षपरिमाणेन चतुर्युगं विंशतिसहस्रं ज्ञेयम्। तादृशचतुर्युगैकसप्तत्या मन्वन्तरमिति उदाहृतम्।

Verse 14

ऐंद्रमेतद्भवेदायुः समासांतं च कीर्तितम् । चतुर्दशेन्द्रैः प्रलीनैः कल्पं ब्रह्मदिनं भवेत्

एतदिन्द्रस्य आयुः ऐन्द्रं भवति, समासान्तं यावत् कीर्तितम्। चतुर्दशेन्द्रैः प्रलीनैः सति कल्पो ब्रह्मणो दिनं भवेत्।

Verse 15

रात्रिश्च तावती चैव चतुर्युगसहस्रिका । अनेन दिनमानेन शताब्दं जीवति प्रिये

रात्रिरपि तावती एव, चतुर्युगसहस्रिका। अनेन दिनमानेन, प्रिये, शताब्दं ब्रह्मा जीवति।

Verse 16

ममैव निमिषार्द्धेन सहस्राणि चतुर्द्दश । विनश्यंति ततो विष्णोरसंख्याताः पितामहाः

मम निमिषार्धेनैव चतुर्दशसहस्राणि विनश्यन्ति। ततः परं विष्णोः असंख्याता पितामहाः (ब्रह्माणः) अपि व्यतीताः।

Verse 17

एवं क्रमेण देवेशि समुत्पन्नमिदं जगत् । शशिसूर्यविभागेन चित्ररूपमनंतकम्

एवं क्रमेण देवेशि समुत्पन्नमिदं जगत्। शशिसूर्यविभागेन चित्ररूपमनन्तकम्॥

Verse 18

कला देवि यदाद्यंतमनादिमजमव्ययम् । तदान्वितः शशी तस्यामधोमुखमवस्थितः

कला देवि यदाद्यन्तमनादिमजमव्ययम्। तदान्वितः शशी तस्यामधोमुखमवस्थितः॥

Verse 19

एवं क्षयोदयं ज्ञेयं चंद्रार्काभ्यामवस्थितम् । सृष्टिक्रमं मया प्रोक्तं संहारमधुना शृणु

एवं क्षयोदयं ज्ञेयं चन्द्रार्काभ्यामवस्थितम्। सृष्टिक्रमं मया प्रोक्तं संहारमधुना शृणु॥

Verse 21

अहोरात्रं मुहूर्तेन मुहूर्तं तु कलाहतम् । कलां काष्ठा हतां कृत्वा काष्ठां निमिषभाजिताम्

अहोरात्रं मुहूर्तेन मुहूर्तं तु कलाहतम्। कलां काष्ठाहतां कृत्वा काष्ठां निमिषभाजिताम्॥

Verse 22

निमिषं च लवैर्हत्वा लवं त्रुटिविभाजितम् । तदतीतं प्रशांतं च निर्विकारमलक्षणम्

निमिषं च लवैर्हत्वा लवं त्रुटिविभाजितम्। तदतीतं प्रशान्तं च निर्विकारमलक्षणम्॥

Verse 23

तस्य चेयं परा माया कला शिरसि धारिता । सा शक्तिर्देवदेवस्य विश्वाकारा परा प्रिये । मोहयित्वा तु संतानं संसारयति पार्वति

तस्यैषा परमा माया—कला—शिरसि धारिता। सा शक्तिर्देवदेवस्य विश्वाकारा परा प्रिये, संतानं मोहयित्वा तु संसारयति पार्वति॥

Verse 24

एवमेतज्जगद्देवि उत्पत्तिस्थितिलक्षणम् । यत्रैवोत्पद्यते कृत्स्नं पुनस्तत्रैव लीयते

एवमेतज्जगद्देवि उत्पत्तिस्थितिलक्षणम्। यत्रैवोत्पद्यते कृत्स्नं पुनस्तत्रैव लीयते॥

Verse 25

सेयं मायामयी शक्तिः शुद्धाशुद्धस्वरूपिणी । चंद्ररूपा स्थिता सा तु तव देवि प्रकाशयेत्

सेयं मायामयी शक्तिः शुद्धाशुद्धस्वरूपिणी। चन्द्ररूपा स्थिता सा तु तव देवि प्रकाशयेत्॥

Verse 26

देव्युवाच । पंचाग्निनोपसन्तप्ता वर्षकोटीरनेकधा । तत्तपः सफलं जातं मेऽद्य देव जगत्पते

देव्युवाच। पञ्चाग्निनोपसन्तप्ता वर्षकोटीरनेकधा। तत्तपः सफलं जातं मेऽद्य देव जगत्पते॥

Verse 27

सृष्टियोगो मया ज्ञातः संहारश्च महेश्वर । चन्द्रोत्पत्तिस्वरूपं च कलामानं तथैव च

सृष्टियोगो मया ज्ञातः संहारश्च महेश्वर। चन्द्रोत्पत्तिस्वरूपं च कलामानं तथैव च॥

Verse 28

अधुना मम देवेश सन्देहो हृदि संस्थितः । कौतूहलं परं देव कथयस्व महेश्वर

अधुना मम देवेश हृदि सन्देहः समास्थितः। परं कौतूहलं देव कथयस्व महेश्वर॥

Verse 29

अमृतादेव संभूतः सर्वाह्लादकरः शशी । प्रियश्च तव देवेश वल्लभश्चंद्रमास्तथा

अमृतादेव सम्भूतः सर्वाह्लादकरः शशी। प्रियश्च तव देवेश वल्लभश्चन्द्रमास्तथा॥

Verse 31

सर्वौषधीनामधिपः पितॄणां प्रीणनं परम् । तदाश्रयश्च त्वद्भक्तस्त्व त्सेवातत्परः शशी

सर्वौषधीनामधिपः पितॄणां प्रीणनं परम्। तदाश्रयश्च त्वद्भक्तस्त्वत्सेवातत्परः शशी॥

Verse 32

तथापि सकलंकोऽयं कौतुकं कुरुते मम । देवि ब्रह्मांडसंघट्टमालामंडितशेखरः

तथापि सकलाङ्कोऽयं कौतुकं कुरुते मम। देवि ब्रह्माण्डसंघट्टमालामण्डितशेखरः॥

Verse 33

शीर्षे तव निविष्टस्य कष्टं चंद्रस्य चेद्यदि । तर्हि नाथ न शोच्या वै संसारे दुःखभागिनः

शीर्षे तव निविष्टस्य कष्टं चन्द्रस्य चेद्यदि। तर्हि नाथ न शोच्या वै संसारे दुःखभागिनः॥

Verse 34

न चास्ति त्रिषु लोकेषु न चैतत्संभविष्यति । यत्र शक्तो भवत्कर्तुं दुःखस्यास्य च संक्षयम्

नास्ति त्रिषु लोकेषु न चैतद्भविता क्वचित्। यः शक्तो भवितुं कर्तुं दुःखस्यास्य च संक्षयम्॥

Verse 35

सर्वेषां वर्तते शंका यथा मम महेश्वर । उत्पन्नं कारणं किंतद्येन सोमस्य लांछनम्

सर्वेषां वर्तते शङ्का यथा मम महेश्वर। उत्पन्नं कारणं किं तद्येन सोमस्य लाञ्छनम्॥

Verse 36

किमेतत्कारणं देव कथयस्व महेश्वर । अमृते संभवो यस्य कथं तस्यापि लांछनम्

किमेतत्कारणं देव कथयस्व महेश्वर। अमृते सम्भवो यस्य कथं तस्यापि लाञ्छनम्॥

Verse 37

प्रियश्च तव देवेश लांछनं चापि तिष्ठति । कौतूहलं परं देव तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि

प्रियश्च तव देवेश लाञ्छनं चापि तिष्ठति। कौतूहलं परं देव तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि॥

Verse 38

एवमुक्तः स पार्वत्या देवदेवो महेश्वरः । उवाच परमप्रीतः प्रेम्णा शैलसुतां प्रभुः

एवमुक्तः स पार्वत्या देवदेवो महेश्वरः। उवाच परमप्रीतः प्रेम्णा शैलसुतां प्रभुः॥

Verse 39

ईश्वर उवाच । किं ते देवि महाशंकाद्योत्पन्ना वरवर्णिनि । ममोपरि न कर्त्तव्या निरुद्विग्ना भव प्रिये । पितुस्तव प्रभावेन लांछनं शशिनोऽभवत्

ईश्वर उवाच—देवि वरवर्णिनि, किं ते महाशङ्का समुत्पन्ना? मयि संशयं मा कार्षीः; निरुद्विग्ना भव प्रिये। तव पितुः प्रभावेन शशिनो लाञ्छनं जातम्।

Verse 40

भावित्वात्कर्मणो देवि दक्षस्याज्ञाव्यतिक्रमात् । समं वर्त्तस्व भार्याभिरित्युक्तः शशलांछनः

देवि, भावित्वात् कर्मणः दक्षस्याज्ञाव्यतिक्रमात् च, शशलाञ्छनः—‘भार्याभिः समं वर्तस्व’ इत्युक्तः।

Verse 41

तद्वाक्यमन्यथा चक्रे ततः शप्तः शशी प्रिये । इदं पृष्टं तु यद्देवि त्वया लांछनकारणम्

तद्वाक्यमन्यथा चक्रे; ततः शप्तः शशी प्रिये। यद् देवि त्वया पृष्टं लाञ्छनकारणं, तदिदम्।

Verse 42

कल्पेकल्पे पृथग्भावं कारणैरस्ति भामिनि । असंख्यातं च तद्वक्तुं शक्यं नैव मया प्रिये

भामिनि, कल्पे कल्पे कारणैः पृथग्भावोऽस्ति। तद् असंख्यातं; तस्मात् प्रिये, सर्वं वक्तुं मया न शक्यते।

Verse 43

असंख्येयाश्चन्द्रमसः संभवंति पुनःपुनः । विनश्यंति च देवेशि सर्वमन्वन्तरान्तरम्

देवेशि, चन्द्रमसः असंख्येयाः पुनःपुनः संभवन्ति; विनश्यन्ति च सर्वं मन्वन्तरान्तरम्।

Verse 44

असंख्याताश्च कल्पाख्या असंख्याताः पितामहाः । हरयश्चाप्यसंख्याता एक एव महेश्वरः

असंख्याता एव कल्पाख्याः, असंख्याता पितामहाः। असंख्याता हरयश्चैव—एक एव महेश्वरः॥

Verse 45

कोटिकोट्ययुतान्यत्र ब्रह्माण्डानि मम प्रिये । जलबुद्बुदवद्देवि संजातानि तु लीलया

कोटिकोट्ययुतान्यत्र ब्रह्माण्डानि मम प्रिये। जलबुद्बुदवद्देवि लीलया संजायन्ति॥

Verse 46

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्धा शंभोस्तु संनिधिः

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः। प्रधानेन तदा सृष्टाः, शंभोः संनिधिमाप्नुयुः॥

Verse 47

लयं चैव तथान्योन्यमाद्यंतं प्रकरोति च । सर्गसंहारसंस्थानां कर्त्ता देवो महेश्वरः

लयं च तथान्योन्यमाद्यन्तं प्रकरोति यः। सर्गसंहारसंस्थानां कर्ता देवो महेश्वरः॥

Verse 48

सर्गे च रजसा पृक्तः सत्त्वस्थः परिपालने । प्रतिसर्गे तमोयुक्तः सोऽहं देवि त्रिधा स्थितः

सर्गे रजसा पृक्तोऽहं सत्त्वस्थः परिपालने। प्रतिसर्गे तमोयुक्तः—त्रिधा तिष्ठामि देवि अहम्॥

Verse 49

तस्मान्माहेश्वरो ब्रह्मा ब्रह्मणोऽधिपतिः शिवः । सदाशिवो भवेद्विष्णुर्ब्रह्मा सर्वात्मको ह्यतः

तस्मात् ब्रह्मा माहेश्वरस्वरूपः; ब्रह्मणोऽप्यधिपतिः शिवः। सदाशिवो विष्णुत्वं प्राप्नोति; अतः ब्रह्मापि सर्वात्मस्वरूपेण व्याप्तः।

Verse 50

स एव भगवान्रुद्रो विष्णुर्विश्व जगत्प्रभुः । अस्मिन्नण्डे त्विमेलोका अन्तर्विश्वमिदंजगत्

स एव भगवान् रुद्रो विष्णुरपि विश्वजगत्प्रभुः। अस्मिन् ब्रह्माण्डे त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगच्च समाहितम्।

Verse 51

चन्द्रसूर्यग्रहा देवि ब्रह्माण्डेऽस्मिन्मनस्विनि । संख्यातुं नैव शक्यन्ते ये भविष्यंति ये गताः

चन्द्रसूर्यग्रहा देवि ब्रह्माण्डेऽस्मिन् मनस्विनि। संख्यातुं नैव शक्यन्ते ये गताः ये च भविष्यन्ति॥

Verse 52

अस्मिन्वाराहकल्पे तु वर्तमाने मनस्विनि । षडतीता महादेवि रोहिणीपतयः पुरा

अस्मिन् वाराहकल्पे तु वर्तमाने मनस्विनि। षडतीता महादेवि रोहिणीपतयः पुरा॥

Verse 53

सप्तमोऽयं महादेवि वर्ततेऽमृतसंभवः । दक्षशापेन यो देवि संक्षीणो दृश्यतेऽधुना

सप्तमोऽयं महादेवि वर्ततेऽमृतसम्भवः। दक्षशापेन यो देवि संक्षीणो दृश्यतेऽधुना॥

Verse 54

अथ द्वितीये संप्राप्ते परार्द्धे चैव वेधसः । तस्य त्रिंशत्तिमे कल्पे पितृ कल्पेति विश्रुते

अथ वेधसः परार्धद्वितीये संप्राप्ते, तस्य त्रिंशत्तमे कल्पे—पितृकल्प इति विश्रुते—एषा गणना कथ्यते।

Verse 55

स्वायंभुवेंऽतरे प्राप्ते तस्यादौ त्वं सती किल । तस्मिन्काले महादेवि योभूद्दक्षः पिता तव

स्वायम्भुवे मन्वन्तरे संप्राप्ते तस्यादौ त्वं सती किलाभूः। तस्मिन्काले महादेवि दक्षः पिता तवाभवत्।

Verse 56

प्राणात्प्रजापतेर्जन्म तस्य दक्षस्य कीर्तितम् । अस्मिन्मन्वन्तरे देवि दक्षः प्राचेतसोऽभवत्

प्रजापतेः प्राणात् तस्य दक्षस्य जन्म कीर्तितम्। अस्मिन्मन्वन्तरे देवि दक्षः प्राचेतसोऽभवत्।

Verse 57

अंगुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षो भविष्यत्यधुना प्रिये । युगेयुगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः

अधुना प्रिये दक्षिणाङ्गुष्ठाद् दक्षो भविष्यति। युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः।

Verse 58

पुनश्चैव विनश्यन्ति विद्वांस्तत्र न मुह्यति । तस्यापमानात्त्वं देवि देहं तत्यक्थ वै पुरा

पुनश्चैव विनश्यन्ति; विद्वांस्तत्र न मुह्यति। तस्यापमानात् देवि त्वं देहं त्यक्तवती पुरा।

Verse 59

तावद्वियुक्तोऽहं देवि त्वया मुक्तोऽभवं पुरा । यावद्वराहकल्पस्य चाक्षुषस्यान्तरं प्रिये

तावदहं देवि त्वया वियुक्तोऽभवं, पुरा त्वद्वियोगेन मुक्तोऽस्मि; यावत् प्रिये वराहकल्पस्य चाक्षुषस्यान्तरं।

Verse 60

एकविंशो मनुश्चायं कल्पे वाराहसंज्ञके । कल्पेकल्पे महादेवि भवेन्नामान्तरं तव

वराहसंज्ञकेऽस्मिन् कल्पेऽयं मनुरेकविंशः; कल्पे कल्पे महादेवि तव नामान्तरं भवेत्।

Verse 61

अस्मिन्कल्पे तु वाराहे हिमवत्तपसार्ज्जिते । संभूता पार्वती देवि चाक्षुषस्यांतरे गते

अस्मिन् तु वाराहकल्पे हिमवत्तपसार्ज्जिते, चाक्षुषस्यान्तरे गते देवि पार्वती त्वं संभूता।

Verse 62

ब्रह्मणो दिनमेकं तु षण्मासेन तवावधिः । त्वं वियुक्ता मया सार्द्धं दक्षकोपेन भामिनि

ब्रह्मणो दिनमेकं तु तव षण्मासावधिः; भामिनि दक्षकोपेन त्वं मया सार्द्धं वियुक्ताभूत्।

Verse 63

तव क्रोधेन ये शप्ता ऋषयो वै मया पुरा । तेऽपि देवि त्वया सार्द्धं जाता वैवस्वतेंतरे

तव क्रोधेन ये शप्ता ऋषयो मया पुरा, तेऽपि देवि त्वया सार्द्धं वैवस्वतेऽन्तरे जाता।

Verse 64

भृगुरंगिरा मरीचिस्तु पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च अष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः

भृगुरङ्गिरा मरीचिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अत्रिर्वसिष्ठश्चैव—एतेऽष्टौ ब्रह्मणः सुताः ॥

Verse 65

दक्षस्य यज्ञे ते शप्ताः पूर्वं स्वायंभुवेन्तरे । जाता देवि पुनस्ते वै कल्पेस्मिंश्चाक्षुषे गते

दक्षस्य यज्ञे ते शप्ताः पूर्वं स्वायम्भुवेऽन्तरे । जाता देवि पुनस्ते वै कल्पेऽस्मिंश्चाक्षुषे गते ॥

Verse 66

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् । ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्नौ पूर्वं प्रजेप्सया

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् । ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्नौ पूर्वं प्रजेप्सया ॥

Verse 67

ऋषयो जज्ञिरे पूर्वं सूर्यबिंबसमप्रभाः । पितुस्तव समीपं ते वरणाय तव प्रिये । प्रस्थापिता मया पूर्वं तत्त्वं जानासि सुव्रते

ऋषयो जज्ञिरे पूर्वं सूर्यबिम्बसमप्रभाः । पितुस्तव समीपं ते वरणाय तव प्रिये । प्रस्थापिता मया पूर्वं तत्त्वं जानासि सुव्रते ॥

Verse 68

अथ किं बहुनोक्तेन वच्मि ते प्रश्नमुत्तमम् । द्वितीये तु परार्द्धेऽस्मिन्वर्त्तमाने च वेधसः

अथ किं बहुनोक्तेन वच्मि ते प्रश्नमुत्तमम् । द्वितीये तु परार्द्धेऽस्मिन्वर्तमाने च वेधसः ॥

Verse 69

श्वेतकल्पात्समारभ्य यावद्वाराहगोचरम् । समतीताश्च ये चन्द्रास्ताञ्छृणुष्व वरानने

श्वेतकल्पात् आरभ्य यावत् वाराहकल्पगोचरम् । ये चन्द्राः समतीताः, तान् शृणुष्व वरानने ॥

Verse 70

चतुःशतानि देवेशि षड्विंशत्यधिकानि तु । गतानि शीतरश्मीनां सप्तविंशोऽधुना प्रिये

चतुःशतानि देवेशि षड्विंशत्यधिकानि तु । गतानि शीतरश्मीनां सप्तविंशोऽधुना प्रिये ॥

Verse 71

वैवस्वतेंऽतरे प्राप्ते यश्चायं वर्ततेऽधुना । त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयपुरःसरः

वैवस्वतान्तरे प्राप्ते यश्चायं वर्ततेऽधुना । त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयपुरःसरः ॥

Verse 72

संजातो रोहिणीनाथो योऽधुना वर्त्तते प्रिये । तस्योत्पत्तिप्रसंगेन विष्णोर्मानुषसंभवान्

संजातो रोहिणीनाथो योऽधुना वर्तते प्रिये । तस्योत्पत्तिप्रसङ्गेन विष्णोर्मानुषसंभवान् ॥

Verse 73

देहावतारान्वक्ष्यामि प्रारंभात्प्रथमान्प्रिये । पञ्चमः पंचदश्यां स त्रेतायां तु बभूव ह

देहावतारान् वक्ष्यामि प्रारम्भात् प्रथमान् प्रिये । पञ्चमः पञ्चदश्यां स त्रेतायां तु बभूव ह ॥

Verse 74

मांधाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यपुरःसरः । एकोनविंशत्रेतायां सर्वक्षत्रांतकोऽभवत्

मांधाता चक्रवर्त्तित्वं प्राप, उतथ्यः पुरःसरः सन् तं निनाय। एकोनविंशे त्रेतायुगे सर्वक्षत्रान्तकोऽभवत्।

Verse 75

जामदग्न्यस्तथा षष्ठो विश्वामित्रपुरःसरः । चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा

षष्ठो जामदग्न्यः प्रादुर्भूतः, विश्वामित्रः पुरःसरः। चतुर्विंशे युगे रामो जज्ञे, वसिष्ठः पुरोधाः।

Verse 76

सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः । अष्टमे द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्

सप्तमो दशरथात्मजः रावणार्थे जज्ञे। अष्टमे द्वापरे विष्णुरष्टाविंशः पराशरात् प्रादुर्भूतः।

Verse 77

वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरःसरः । तत्रैव नवमो विष्णुरदितेः कश्यपात्मजः

ततो वेदव्यासः जज्ञे, जातूकर्ण्यः पुरःसरः। तत्रैव नवमो विष्णुरदितेः कश्यपात्मजः प्रादुर्भूतः।

Verse 78

देवक्यां वसुदेवात्तु ब्रह्मगर्गपुरःसरः । एकविंशतमस्यास्य द्वापरस्यांशसंक्षये । नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले स्वयम्

देवक्यां वसुदेवात् विष्णुः प्रादुर्भूतः, ब्रह्मगर्गौ पुरःसरौ। एकविंशतिद्वापरस्यांशसंक्षये, धर्मे नष्टे, तदा वृष्णिकुले विष्णुः स्वयमेव जज्ञे।

Verse 79

कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनः । पूर्वजन्मनि विष्णुः स प्रमतिर्नाम वीर्यवान्

धर्मव्यवस्थापनार्थम् असुरविनाशनाय च, पूर्वजन्मनि स एव विष्णुः वीर्यवान् ‘प्रमति’र्नामाभूत्।

Verse 80

गोत्रेण वै चंद्रमसः संध्यामिश्रे भविष्यति । कल्किर्विष्णुयशानाम पाराशर्यप्रतापवान्

गोत्रेण चान्द्रमसो भवेत्, संध्यामिश्रे च प्रादुर्भविष्यति। विष्णुयशसः कुलसमुद्भवः स कल्किः पाराशर्यप्रतापवान्।

Verse 81

दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरःसरः । अनुकर्षश्च वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्

दशमोऽयं भाव्यसम्भूतो याज्ञवल्क्यपुरःसरः। अनुकर्षश्च सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्।

Verse 82

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्भृशं शतसहस्रशः । निःशेषाञ्छूद्रराज्ञस्तांस्तदा स तु करिष्यति

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतसहस्रशो भृशम्। निःशेषाञ्छूद्रराज्ञस्तान् तदा स तु करिष्यति।

Verse 83

पाखंडान्म्लेच्छजातींश्च दस्यूंश्चैव सहस्रशः । नात्यर्थं धार्मिका ये च ब्रह्मब्रह्मद्विषः क्वचित्

पाखण्डान् म्लेच्छजातींश्च दस्यूंश्च सहस्रशः। नात्यर्थं धार्मिका ये च, क्वचिद् ब्रह्मब्रह्मद्विषः।

Verse 84

प्रवृत्तचक्रो बलवाञ्च्छूराणामंतको बली । अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति

प्रवृत्तचक्रो बलवान् शूराणामन्तको बली। अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति॥

Verse 85

मानवस्य तु सोंऽशेन देवस्य भुवि वै प्रभुः । क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन नोदितान् । गंगायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः

मानवस्य तु सोऽंशेन देवस्य भुवि वै प्रभुः। क्षपयित्वा तु तान् सर्वान् भाविनार्थेन नोदितान्॥ गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः॥

Verse 86

ततो व्यतीते कल्कौ तु सामात्ये सहसैनिके । नृपेष्वपि च नष्टेषु तदात्वप्रहराः प्रजाः

ततो व्यतीते कल्कौ तु सामात्ये सहसैनिके। नृपेष्वपि च नष्टेषु तदात्वप्रहराः प्रजाः॥

Verse 87

रक्षणे विनिवृत्ते च हत्वा चान्योन्यमाहवे । परस्परहतास्ताश्च निराक्रंदाः सुदुःखिताः

रक्षणे विनिवृत्ते च हत्वा चान्योन्यमाहवे। परस्परहतास्ताश्च निराक्रन्दाः सुदुःखिताः॥

Verse 88

क्षीणे कलियुगे चास्मिन्दशवर्षसहस्रके । स संध्यांशे तु निःशेषे कृतं वै प्रतिपत्स्यति

क्षीणे कलियुगे चास्मिन् दशवर्षसहस्रके। स सन्ध्यांशे तु निःशेषे कृतं वै प्रतिपत्स्यति॥

Verse 89

यदा चंद्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती । एकराशौ समेष्यंति प्रपत्स्यति तदा कृतम्

यदा चन्द्रः सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती च एकस्मिन् राशौ समागच्छन्ति, तदा कृतयुगस्य प्रवृत्तिर्भविष्यति।

Verse 90

अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयंतीनाम शर्वरी । मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्द्दनः

अभिजिन्नाम नक्षत्रं, जयंतीनाम शर्वरी; विजयो नाम मुहूर्तो यत्र जनार्दनः समजायत।

Verse 91

देव्युवाच । नोक्तं यथावदखिलं भृगुशापविचेष्टितम् । पूर्वावतारान्मे ब्रूहि नोक्तपूर्वान्महेश्वर

देव्युवाच—भृगुशापसमुत्थितं सर्वं यथावत् न उक्तम्। पूर्वावतारान् मे ब्रूहि, हे महेश्वर, ये पूर्वं न कथिताः।

Verse 92

ईश्वर उवाच । यदा तु पृथिवी व्याप्ता दानवैर्बलवत्तरैः । ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन ह

ईश्वर उवाच—यदा पृथिवी बलवद्भिर्दानवैर्व्याप्ता, तदा भृगुनिमित्तशापेन ततः प्रभृति एवं प्रवृत्तम्।

Verse 93

जज्ञे पुनःपुनर्विष्णुः कर्त्तुं धर्मव्यवस्थितिम् । धर्मान्नारायणः साध्यः संभूतश्चाक्षुषेंतरे

धर्मव्यवस्थां कर्तुं विष्णुः पुनःपुनर्जज्ञे। धर्मात् नारायणः साध्यरूपेण प्रादुर्भूतः, चाक्षुषेऽन्तरे च समुत्पन्नः।

Verse 94

यज्ञं प्रवर्तयामास स च वैवस्वतेंऽतरे । प्रादुर्भावे तदा तस्य ब्रह्मा चासीत्पुरोहितः

यज्ञं प्रवर्तयामास स वैवस्वतमन्वन्तरेऽभवत्। तस्य प्रादुर्भावे तदा ब्रह्मैव पुरोहितोऽभूत्॥

Verse 95

चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्विह । संभूतः स समुद्रात्तु हिरण्यकशिपोर्वधे

चतुर्थ्यां तु युगाख्यायां सुरेष्वापन्नसंकटेष्विह। समुद्रात् स समुत्पन्नो हिरण्यकशिपोर्वधाय॥

Verse 96

द्वितीयो नरसिंहोऽभूद्रुद्रस्तस्य पुरःसरः । लोकेषु बलिसंस्थेषु त्रेतायां सप्तमे युगे

द्वितीयो नरसिंहोऽभूद्रुद्रस्तस्य पुरःसरः। बलिसंस्थेषु लोकेषु त्रेतायां सप्तमे युगे॥

Verse 97

दैत्यैस्त्रैलोक्य आक्रांते तृतीयो वामनोभवत् । संक्षिप्यात्मानमंगेषु बृहस्पतिपुरःसरः

दैत्यैस्त्रैलोक्यमाक्रान्ते तृतीयो वामनोऽभवत्। संक्षिप्यात्मानमङ्गेषु बृहस्पतिपुरःसरः॥

Verse 98

त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह । नष्टे धर्मे चतुर्थांशे मार्कंडेयपुरःसरः । एते दिव्यावतारा वै मानुष्ये कथिताः पुरा

त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह। नष्टे धर्मे चतुर्थांशे मार्कण्डेयपुरःसरः॥ एते दिव्यावतारा वै मानुष्ये कथिताः पुरा॥