Adhyaya 285

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुनर्न्यंकुमतीं नदीम् । तत्र कृत्वा गयाश्राद्धं गोष्पदे तीर्थ उत्तमे

ईश्वर उवाच—ततो, महादेवि, पुनर्न्यङ्कुमतीं नदीं गच्छेत्। तत्र गोष्पदे नाम तीर्थे उत्तमे गयाश्राद्धं कृत्वा पुण्यं समश्नुते।

Verse 2

ततः पश्येद्वराहं तु तस्माद्धरिगृहं व्रजेत् । तत्र मातृस्तु संपूज्य स्नात्वा सागरसंगमे

ततः वराहं पश्येत्; तस्माद् हरिगृहं व्रजेत्। तत्र मातृगणान् सम्यक् संपूज्य, सागर-सङ्गमे स्नात्वा पुण्यं लभेत्॥

Verse 3

न्यंकुमत्यर्णवोपेते ततः पूर्वमनु व्रजेत् । अगस्तेराश्रमं दिव्यं क्षुधाहरमितिस्मृतम्

ततः न्यङ्कुमत्याः सागरोपेततटे स्थित्वा, पूर्वाभिमुखं व्रजेत्। तत्रागस्त्यस्य दिव्याश्रमं गच्छेत्, यः ‘क्षुधाहरः’ इति स्मृतः॥

Verse 4

यत्रेल्वलं च वातापिं संहृत्य भगवान्मुनिः । मुक्त्वाऽपद्भ्यो ब्राह्मणांश्च तेभ्यः स्थानं ततो ददौ

यत्र भगवान् मुनिः इल्वलं च वातापिं च संहृत्य, ब्राह्मणान् आपद्भ्यः विमोचयामास। ततः स तेषां सुरक्षितं स्थानं ददौ॥

Verse 5

अगस्त्याश्रममेतद्धि अगस्तिप्रियमुत्तमम् । न्यंकुमत्यास्तटे रम्ये सर्वपातकनाशने

एष ह्यगस्त्याश्रमः श्रेष्ठोऽगस्त्यप्रिय उत्तमः। न्यङ्कुमत्याः रम्यतटे सर्वपातकनाशने स्थितः॥

Verse 6

देव्युवाच । अगस्तिनेह वातापिः किमर्थमुपशामितः । अत्र वै किंप्रभावश्च स दैत्यो ब्राह्मणांतकः । किमर्थं चोद्गतो मन्युरगस्तेस्तु महात्मनः

देव्युवाच—अगस्तिनेह वातापिः किमर्थमुपशामितः? अत्र कः प्रभावोऽस्ति, यतः स दैत्यो ब्राह्मणान्तकः? किमर्थं च महात्मनः अगस्त्यस्य मन्युरुद्गतः?

Verse 7

ईश्वर उवाच । इल्वलो नाम दैत्येन्द्र आसीद्वै वरवर्णिनि । मणिमत्यां पुरा पुर्यां वातापिस्तस्य चानुजः

ईश्वर उवाच—हे वरवर्णिनि, पुरा मणिमती-नाम्नि पुर्यां इल्वलो नाम दैत्येन्द्रः आसीत्; तस्य च अनुजः वातापिः आसीत्।

Verse 8

स ब्राह्मणं तपोयुक्तमुवाच दितिनंदनः । पुत्र मे भगवन्नेकमिंद्रतुल्यं प्रयच्छतु

ततः दितिनन्दनः तपोयुक्तं ब्राह्मणं उवाच—हे भगवन्, मे एकं पुत्रम् इन्द्रतुल्यं प्रयच्छतु।

Verse 9

तस्मिन्स ब्राह्मणो नैच्छत्पुत्रं दातुं तथाविधम् । चुक्रोध दितिजस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम्

तस्मिन् ब्राह्मणः तथाविधं पुत्रं दातुं न ऐच्छत्; ततः स दितिजः तस्य ब्राह्मणस्य प्रति भृशं चुक्रोध।

Verse 10

प्रभासक्षेत्रमासाद्य स दैत्यः पापबुद्धिमान् । मेषरूपी च वातापिः कामरूपोऽभवत्क्षणात्

प्रभासक्षेत्रम् आसाद्य स पापबुद्धिमान् दैत्यः; वातापिः क्षणात् मेषरूपी कामरूपः अभवत्।

Verse 11

संस्कृत्य भोजयेत्तत्र विप्रान्स च जिघांसति । समा ह्वयति तं वाचा गतं चैव ततः क्षयम्

तत्र स संस्कृत्य विप्रान् भोजयेत्, किन्तु तान् जिघांसति; ततः वाचा तं ह्वयति, स च ततः परं क्षयं गच्छति।

Verse 12

स पुनर्देहमास्थाय जीवन्स्म प्रत्यदृश्यत । ततो वातापिरपि तं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम् । ब्राह्मणं भोजयित्वा तु पुनरेव समाह्वयत्

स पुनर्देहमास्थाय जीवन्स्म प्रत्यदृश्यत । ततो वातापिरपि तं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम् । ब्राह्मणं भोजयित्वा तु पुनरेव समाह्वयत्

Verse 13

स तस्य पार्श्वं निर्भिद्य ब्राह्मणस्य महात्मनः । वातापिः प्रहसंस्तत्र निश्चक्राम द्विजोदरात्

स तस्य पार्श्वं निर्भिद्य ब्राह्मणस्य महात्मनः । वातापिः प्रहसंस्तत्र निश्चक्राम द्विजोदरात्

Verse 14

एवं स ब्राह्मणान्देवि भोजयित्वा पुनःपुनः । विनिर्भिद्योदरं तेषामेवं हंति द्विजान्बहून्

एवं स ब्राह्मणान्देवि भोजयित्वा पुनःपुनः । विनिर्भिद्योदरं तेषामेवं हंति द्विजान्बहून्

Verse 15

ततो वै ब्राह्मणाः सर्वे भयभीताः प्रदुद्रुवुः । अगस्तेराश्रमं जग्मुः कथयामासुरग्रतः

ततो वै ब्राह्मणाः सर्वे भयभीताः प्रदुद्रुवुः । अगस्तेराश्रमं जग्मुः कथयामासुरग्रतः

Verse 16

भगवञ्छृणु नो वाक्यमस्माकं तु भयावहम् । निमंत्रिताः स्म सर्वे वा इल्वलेन वयं प्रभो

भगवञ्छृणु नो वाक्यमस्माकं तु भयावहम् । निमंत्रिताः स्म सर्वे वा इल्वलेन वयं प्रभो

Verse 17

अस्माकं मृत्युरूपं तद्भोजनं नास्ति संशयः । तदस्मान्रक्ष भगवन्विषण्णागतचेतसः

अस्माकं तद्भोजनं मृत्युरूपमेव, नात्र संशयः। अतः हे भगवन्, विषण्णागतचेतसोऽस्मान् रक्ष।

Verse 18

ततः प्रभासमासाद्य यत्र तौ दैत्यपुंगवौ । ब्रह्मघ्रौ पापनिरतौ ददर्श स महामुनिः

ततः स प्रभासं समासाद्य, यत्र तौ दैत्यपुङ्गवौ। ब्रह्मघ्नौ पापनिरतौ तत्र ददर्श महामुनिः॥

Verse 19

वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषरूपं महासुरम् । उवाच देहि मे भोज्यं बुभुक्षा मम वर्तते

वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषरूपं महासुरम्। उवाच—देहि मे भोज्यं, बुभुक्षा मम वर्तते॥

Verse 20

इत्युक्तौ स्वागतं तत्र चक्राते मुनये तदा । भगवन्भोजनं तुभ्यं दास्येऽहं बहुविस्तरम् । कियन्मानस्तवाहारस्तावन्मानं पचाम्यहम्

इत्युक्ते तौ मुनये तत्र स्वागतं चक्रतुस्तदा। ‘भगवन्, तुभ्यं बहुविस्तरं भोजनं दास्ये; यावन्मानस्तवाहारः तावन्मानं पचाम्यहम्’॥

Verse 21

अगस्त्य उवाच । अन्नं पचस्व दैत्येन्द्र किंचित्तृप्तिर्भविष्यति । एवमस्त्विति दैत्येन्द्रः पक्वमाह महामुने

अगस्त्य उवाच—‘अन्नं पचस्व दैत्येन्द्र, किंचित् तृप्तिर्भविष्यति।’ ‘एवमस्तु’ इति दैत्येन्द्रः, ‘पक्वम्’ इति महामुनेरब्रवीत्॥

Verse 22

आस्यतामासनमिदं भुज्यतां स्वेच्छया मुने । इत्युक्तोऽघोरमंत्रं स जपन्कल्पांतकारकम् । धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महामुनिः

“आस्यतामासनमिदं भुज्यतां स्वेच्छया मुने” इत्युक्तः स महामुनिरघोरमन्त्रं कल्पान्तकारकं जपन् धुर्यासनमुपसृत्य निषसाद।

Verse 23

तं पर्यवेषद्दैत्येंद्र इल्वलः प्रहसन्निव । शतहस्तप्रमाणेन राशिमन्नस्य सोऽकरोत्

तं दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहಸन्निव पर्यवेषत्; शतहस्तप्रमाणेन च स अन्नराशिं चकार।

Verse 24

ततो हष्टमनाऽगस्त्यः प्राग्रसत्कवलद्वयम् । रूपं कृत्वा महत्तद्वद्यद्वत्सागरशोषणे

ततो हृष्टमनाऽगस्त्यः प्राग्रसत् कवलद्वयम्; सागरशोषणे यथा, तथा महद्रूपं कृत्वा।

Verse 25

समस्तमेव तद्भोज्यं वातापिं बुभुजे ततः । भुक्तवत्यसुरो ह्वानमकरोत्तस्य इल्वलः

ततः समस्तमेव तद्भोज्यं वातापिं च बुभुजे; भुक्तवति तस्मिन्नसुरे इल्वलस्तस्य ह्वानमकरोत्।

Verse 26

ततोऽसौ दत्तवानन्नमगस्त्यस्य महात्मनः । भस्मीचकार सर्वं स तदन्नं च सदानवम्

ततोऽसौ महात्मनः अगस्त्यस्य दत्तमन्नं तदन्तःस्थं सदानवं च सर्वं भस्मीचकार।

Verse 27

इल्वलं क्रोधमुष्ट्या तु भस्मीचक्रे महामुनिः । ततो हाहारवं कृत्वा सर्वे दैत्या ननंशिरे

तदा महामुनिः क्रोधमुष्ट्या इल्वलं भस्मसात् अकरोत्। ततः ‘हा हा’ इति रवं कृत्वा सर्वे दैत्या ननंशिरे॥

Verse 28

ततोऽगस्त्यो महातेजा आहूय द्विजपुंगवान् । तत्स्थानं च ददौ तेभ्यो दैत्य्रानां द्रव्यपूरितम्

ततो महातेजा अगस्त्यः द्विजपुङ्गवान् आहूय, दैत्यद्रव्यपूरितं तत्स्थानं तेभ्यः ददौ॥

Verse 29

क्षुधा हृता ततो देवि तत्रागस्त्यस्य दानवैः । तेन क्षुधा हरंनाम स्थानमासीद्विजन्मनाम्

ततो देवि, तत्र दानवैः अगस्त्यस्य क्षुधा हृता। तेन ‘क्षुधाहर’ इति स्थानं द्विजन्मनाम् अभवत्॥

Verse 30

तस्य पश्चिमभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् । गंगेश्वरमिति ख्यातं गंगया यत्प्रतिष्ठितम्

तस्य पश्चिमभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम्। ‘गङ्गेश्वरम्’ इति ख्यातं यद् गङ्गया प्रतिष्ठितम्॥

Verse 31

वातापिभक्षणेपूर्वमगस्त्येन महात्मना । दैत्यसंभक्षणोत्पन्नसर्वपातकशुद्धये । समाहूता महादेवि गंगापातकनाशिनी

वातापिभक्षणपूर्वम् अगस्त्येन महात्मना। दैत्यसंभक्षणोत्पन्नसर्वपातकशुद्धये॥ समाहूता महादेवि गङ्गा पातकनाशिनी॥

Verse 32

ततो देवि समा याता गंगा पातकनाशिनी । शुद्धिं चकार तस्यर्षेस्तत्र स्थाने स्थिताऽभवत्

ततो देवि पातकनाशिनी गङ्गा समायाता; सा तस्यर्षेः शुद्धिं चकार, तस्मिन्नेव स्थाने प्रतिष्ठिता बभूव।

Verse 33

अगस्त्यस्याऽश्रमे रम्ये नृणां पापभयापहे । तत्र गंगेश्वरं दृष्ट्वा अभक्ष्योद्भवपातकात् । मुच्यते नात्र संदेहः स्नानदानजपादिना

अगस्त्यस्याश्रमे रम्ये नृणां पापभयापहे। तत्र गङ्गेश्वरं दृष्ट्वा अभक्ष्योद्भवपातकात् मुच्यते नात्र संशयः—स्नानदानजपादिभिः।

Verse 285

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमेप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये न्यंकुमतीमाहात्म्येऽगस्त्याश्रमगंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये न्यङ्कुमतीमाहात्म्ये ‘अगस्त्याश्रमगङ्गेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम पञ्चाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।