Adhyaya 123
ईश्वरः देव्याै प्राभासक्षेत्रे रावणेश्वरस्य माहात्म्यं कथयति। त्रिलोकीजयाभिलाषी रावणः पुष्पकविमानेन गच्छन् सहसा नभसि स्तब्धोऽभवत्; क्षेत्रनियमेन तद्गमनं न शक्यते इति सूच्यते। स प्रहस्तं प्रेषयति; स च सोमेश्वरं देवादिगणैः स्तूयमानं, वलखिल्यादितपस्विसंघैः सेव्यमानं च दृष्ट्वा निवेदयति—शिवस्य अनतिक्रम्यतेजसा विमानं नातिक्रामति। ततः रावणः अवतीर्य भक्त्या पूजनं करोति; भयात् जनाः पलायन्ते, देवालयपरिसरः शून्य इव दृश्यते। तदा अशरीरिणी वाणी धर्मोपदेशं ददाति—देवस्य यात्राकाले विघ्नं मा कुरु; दूराद् आगच्छन्ति द्विजातयः, तेषां हिंसा न कार्या। अपि च सोमेश्वरदर्शनमात्रेण बाल्ययौवनवृद्धावस्थासु संचिताः दोषाः प्रक्षाल्यन्ते इति। रावणः तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य रावणेश्वरं नाम्ना पूजयति, उपवासं रात्रौ जागरणं च गीतवाद्यैः सह आचरति। शिवात् वरं लभते—तत्र नित्यसन्निधिः, लौकिकसमृद्धिः, तथा अस्य लिङ्गस्य पूजकाः दुर्जयाः स्युः सिद्धिं च प्राप्नुयुः। ततः स पुनः स्वाभिलषितं दिग्विजयं प्रति प्रस्थितः; अध्यायः तु क्षेत्रस्य पवित्रतां कर्मफलनियमं च प्रतिपादयति।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि रावणेश्वरमुत्तमम् । तस्माद्दक्षिणनैरृत्ये धनुषां षोडशे स्थितम्
ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवि रावणेश्वरमुत्तमम्। तस्माद्दक्षिणनैरृत्ये धनुषां षोडशे स्थितम्॥
Verse 2
प्रतिष्ठितं दशास्येन सर्वपातकनाशनम् । पौलस्त्यो रावणो देवि राक्षसस्तु सुदारुणः
प्रतिष्ठितं दशास्येन सर्वपातकनाशनम्। पौलस्त्यो रावणो देवि राक्षसस्तु सुदारुणः॥
Verse 3
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी पुष्पकेण चचार ह । कस्यचित्त्वथ कालस्य विमानं तस्य पुष्पकम्
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी पुष्पकेण चचार ह। कस्यचित्त्वथ कालस्य विमानं तस्य पुष्पकम्॥
Verse 4
व्रजद्वै व्योममार्गेण निश्चलं सहसाऽभवत् । स्तंभितं पुष्पकं दृष्ट्वा रावणो विस्मयान्वितः
व्रजद्वै व्योममार्गेण निश्चलं सहसाऽभवत्। स्तंभितं पुष्पकं दृष्ट्वा रावणो विस्मयान्वितः॥
Verse 5
प्रहस्तं प्रेषयामास किमिदं व्रज मेदिनीम् । अहताऽस्य गतिर्यस्मात्त्रैलोक्ये सचराचरे
प्रहस्तं प्रेषयामास किमिदं व्रज मेदिनीम्। अहताऽस्य गतिर्यस्मात्त्रैलोक्ये सचराचरे॥
Verse 6
तत्कस्मान्निश्चलं जातं विमानं पुष्पकं मम । अथाऽसौ सत्वरो देवि जगाम वसुधातले
“तत्कस्मान्निश्चलं जातं मम पुष्पकविमानम्?” इति चिन्तयन्; अथ स देवि सत्वरं वसुधातलं जगाम।
Verse 7
अपश्यद्देवदेवेशं श्रीसोमेशं महाप्रभम् । स्तूयमानं सुरगणैः शतशोऽथ सहस्रशः
स देवदेवेशं श्रीसोमेशं महाप्रभं ददर्श; यं सुरगणाः शतशोऽथ सहस्रशः स्तूयमानं समन्ततः।
Verse 8
तं दृष्ट्वा राक्षसे न्द्राय तत्सर्वं विस्तरात्प्रिये । प्रहस्तः कथयामास यद्दृष्टं क्षेत्रमध्यतः
तं दृष्ट्वा प्रिये, प्रहस्तः राक्षसेन्द्राय क्षेत्रमध्यतः यद्दृष्टं तत्सर्वं विस्तरात् कथयामास।
Verse 9
प्रहस्त उवाच । राक्षसेश महाबाहो शिवक्षेत्रं निजं प्रभो । प्रभासेति समाख्यातं गणगन्धर्वसेवितम्
प्रहस्त उवाच—राक्षसेश महाबाहो प्रभो, एतत् शिवक्षेत्रं निजं; ‘प्रभास’ इति समाख्यातं गणगन्धर्वसेवितम्।
Verse 10
तत्र सोमेश्वरो देवः स्वयं तिष्ठति शङ्करः । अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च दंतोलूखलिभिस्तथा । ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च पूज्यमानः समंततः
तत्र देवः सोमेश्वरो स्वयं शङ्करः प्रत्यक्षं तिष्ठति; अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च दन्तोलूखलिभिस्तथा वलखिल्यैश्च ऋषिभिः समन्ततः पूज्यते।
Verse 11
प्रभावात्तस्य देवस्य नेदं गच्छति पुष्पकम् । न स प्रालंघ्यते देवो ह्यलंघ्यो यः सुरासुरैः
तस्य देवस्य प्रभावात् पुष्पकं न प्रवर्तते । न स देवः प्रालङ्घ्यते, यः सुरासुरैरप्यलङ्घ्यः ॥
Verse 12
ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अवतीर्य धरापृष्ठं सोमेशं समपश्यत
ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अवतीर्य धरापृष्ठं सोमेशं समपश्यत ॥
Verse 13
पूजयामास देवेशि भक्त्या परमया युतः । रत्नैर्बहुविधैर्वस्त्रैर्गन्धपुष्पानुलेपनैः
पूजयामास देवेशि भक्त्या परमया युतः । रत्नैर्बहुविधैर्वस्त्रैर्गन्धपुष्पानुलेपनैः ॥
Verse 14
अथ पौरजना दृष्ट्वा रावणं राक्षसेश्वरम् । सर्वदिक्षु वरारोहे भयाद्भीताः प्रदुद्रुवुः
अथ पौरजना दृष्ट्वा रावणं राक्षसेश्वरम् । सर्वदिक्षु वरारोहे भयाद्भीताः प्रदुद्रुवुः ॥
Verse 15
शून्यं समभवत्सर्वं तत्र देवो व्यवस्थितः । एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी
शून्यं समभवत्सर्वं तत्र देवो व्यवस्थितः । एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी ॥
Verse 16
दशग्रीव महाबाहो अयने चोत्तरे तथा । यात्राकाले तु देवस्य सर्वपापप्रणाशने
दशग्रीव महाबाहो, विशेषतः उत्तरायणे तथा देवस्य यात्राकाले सर्वपापप्रणाशने…
Verse 17
दूरतः समनुप्राप्ता भूरिलोका द्विजातयः । राक्षसानां भयाद्भीताः प्रयांति हि दिशो दश
दूरतः समनुप्राप्ता भूरिलोका द्विजातयः; राक्षसानां भयाद्भीताः प्रयान्ति हि दिशो दश।
Verse 18
भयान्मा त्वं राक्षसेन्द्र यात्राविघ्नकरो भव । बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धक्ये यौवनेऽपि च । तत्सर्वं क्षालयेन्मर्त्यो दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम्
भयान्मा त्वं राक्षसेन्द्र यात्राविघ्नकरो भव। बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धक्ये यौवनेऽपि च, तत्सर्वं क्षालयेन्मर्त्यो दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम्।
Verse 19
ततोऽसौ राक्षसेन्द्रस्तु गत्वैकान्ते सुगह्वरे । लिंगं च स्थापयामास भक्त्या परमया युतः
ततोऽसौ राक्षसेन्द्रस्तु गत्वैकान्ते सुगह्वरे; लिङ्गं च स्थापयामास भक्त्या परमया युतः।
Verse 20
ततस्तन्निरतो भूत्वा सर्वैस्तै राक्षसेश्वरः । पूजयामास देवेशि उपवासपरायणः
ततस्तन्निरतो भूत्वा सर्वैस्तै राक्षसेश्वरः; पूजयामास देवेशि उपवासपरायणः।
Verse 21
चकार पुरतस्तस्य गीतवाद्येन जागरम् । ततोऽर्धरात्रसमये वागुवाचाशरीरिणी
स तस्य पुरतः गीतवाद्यसमन्वितं जागरं चकार । ततः अर्धरात्रसमये पुनरशरीरिणी वाक् उवाच ।
Verse 22
दशग्रीव महाबाहो परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । मम प्रसादात्त्रैलोक्यं वशगं ते भविष्यति । अत्र संनिहितो नित्यं स्थास्याम्यहमसंशयम्
दशग्रीव महाबाहोऽनघ, अहं ते परितुष्टोऽस्मि। मम प्रसादात् त्रैलोक्यं ते वशगं भविष्यति। अत्र च नित्यं संनिहितोऽहं स्थास्यामि, असंशयम्।
Verse 23
ये चैतत्पूजयिष्यंति लिंगं भक्तियुता नराः । अजेयास्ते भविष्यंति शत्रूणां राक्षसेश्वर
ये चैतल्लिङ्गं भक्तियुता नराः पूजयिष्यन्ति, राक्षसेश्वर, ते शत्रूणामजेयाः भविष्यन्ति।
Verse 24
यास्यंति परमां सिद्धिं मत्प्रसादादसंशयम् । एवमुक्त्वा वरारोहे विरराम वृषध्वजः
ते मत्प्रसादात् परमां सिद्धिं यास्यन्ति, असंशयम्। एवमुक्त्वा वरारोहे, विरराम वृषध्वजः।
Verse 25
रावणोऽपि स संतुष्टो भूयोभूयो महेश्वरम् । पूजयित्वा च तल्लिंगं समारुह्य च पुष्पकम् । त्रैलोक्यविजयाकांक्षी इष्टं देशं जगाम ह
रावणोऽपि स संतुष्टो भूयोभूयो महेश्वरं तल्लिङ्गं च पूजयित्वा। ततः पुष्पकं समारुह्य त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी इष्टं देशं जगाम ह।
Verse 123
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोर्विशत्युत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ इति नाम त्रयोर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।