Adhyaya 347

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगं वै हाटकेश्वरम् । नलेश्वरात्पूर्वभागे शतधन्वंतरद्वये

ईश्वर उवाच—ततः, महादेवि, नलेश्वरात् पूर्वभागे शतधन्वन्तरद्वये स्थितं हाटकेश्वरनाम लिङ्गं गच्छेत्।

Verse 2

अगस्त्याम्रवनंनाम तत्र स्थाने तु संस्थितम् । चिंतामणेस्तु पूर्वेण ईशाने त्रिशतंधनुः । तत्र पूर्वं तपस्तप्तमगस्त्येन महात्मना

अगस्त्याम्रवनं नाम तत्र स्थाने तु संस्थितम्। चिंतामणेस्तु पूर्वेण ईशाने त्रिशतं धनुः; तत्र पूर्वं महात्मना अगस्त्येन तपस्तप्तम्।

Verse 3

देव्युवाच । कस्मिन्काले महादेव सर्वं विस्तरतो वद

देव्युवाच—कस्मिन् काले, महादेव, एतत् अभवत्? सर्वं विस्तरतो वद।

Verse 4

ईश्वर उवाच । पुरा दैत्यगणा रौद्रा बभूवुर्वरवर्णिनि । कालकेया इति ख्यातास्त्रैलोक्योच्छेदकारकाः

ईश्वर उवाच—पुरा, वरवर्णिनि, दैत्यगणा रौद्रा बभूवुः; ‘कालकेया’ इति ख्याताः, त्रैलोक्योच्छेदकारकाः।

Verse 5

अथ ते निहताः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना । दैत्यसूदननाम्ना तु प्रभासक्षेत्रवासिना

अथ ते सर्वे प्रभविष्णुना विष्णुना निहताः; प्रभासक्षेत्रवासिना ‘दैत्यसूदन’नाम्ना प्रसिद्धेन।

Verse 6

कृत्वा व्याघ्रस्य रूपं तु नाम्ना चक्रमुखीति च । हता वै तेन रूपेण ततोऽभूद्दैत्यसूदनः

व्याघ्ररूपं समास्थाय चक्रमुखीति नाम्ना च । तेनैव रूपेण तान् हत्वा स दैत्यसूदन इति ख्यातिमगात् ॥

Verse 7

हतशेषाः समुद्रांते प्रविष्टा भयविह्वलाः । ततस्ते मंत्रयामासुः पीड्यंते देवताः कथम्

हतशेषा भयाक्रान्ताः समुद्रान्तं प्रविविशुः । ततस्ते मन्त्रयामासुः—कथं देवाः पुनः पीड्येरन् ॥

Verse 9

अथ ते समयं कृत्वा रात्रौ निष्क्रम्य सागरात् । निर्जघ्नुस्तापसांस्तत्र यज्ञदानरतान्प्रिये

अथ ते समयं कृत्वा रात्रौ सागरतो बहिः । तत्र तापसान् निर्जघ्नुः यज्ञदानपरायणान् प्रिये ॥

Verse 10

प्रभासे तु महादेवि तत्र द्वादशयोजने । वसिष्ठस्याश्रमे तत्र महर्षीणां महात्मनाम्

प्रभासे महादेवि द्वादशयोजनावधौ । वसिष्ठस्याश्रमोऽभूत् तत्र महर्षीणां महात्मनाम् ॥

Verse 11

भक्षितानि सहस्राणि पंच सप्त च तापसान् । शतानि पंच रैभ्यस्य विश्वामित्रस्य षोडश

सहस्राणि भक्षितानि पञ्च सप्त च तापसान् । रैभ्यस्य पञ्च शतानि विश्वामित्रस्य षोडश ॥

Verse 12

च्यवनस्य च सप्तैव जाबालेर्द्विशतं मुनेः । वालखिल्याश्रमे पुण्ये षट्छतानि दुरात्मभिः

च्यवनस्य च सप्तैव जाबालेर्द्विशतं मुनेः । वालखिल्याश्रमे पुण्ये षट्छतानि दुरात्मभिः

Verse 13

यत्र क्वचिद्भवेद्यज्ञस्तत्र गत्वा निशागमे । यज्ञदानसमायुक्तानृत्विजो भक्षयंति च

यत्र क्वचिद्भवेद्यज्ञस्तत्र गत्वा निशागमे । यज्ञदानसमायुक्तानृत्विजो भक्षयंति च

Verse 14

ततो भयाकुलाः सर्वे बभूवुर्जगती तले । न च कश्चिद्विजानाति दैत्यानां तु विचेष्टितम्

ततो भयाकुलाः सर्वे बभूवुर्जगती तले । न च कश्चिद्विजानाति दैत्यानां तु विचेष्टितम्

Verse 15

रात्रौ स्वपंति मुनयः सुखशय्यागताश्च ते । प्रभाते त्वध्वरे तेषामस्थिसंघाश्च केवलम्

रात्रौ स्वपंति मुनयः सुखशय्यागताश्च ते । प्रभाते त्वध्वरे तेषामस्थिसंघाश्च केवलम्

Verse 16

ततो धर्मक्रियास्त्यक्ता भूतले सर्वमानवैः । निःस्वाध्यायवषट्कारं भूतलं समपद्यत

ततो धर्मक्रियास्त्यक्ता भूतले सर्वमानवैः । निःस्वाध्यायवषट्कारं भूतलं समपद्यत

Verse 17

अथान्ये तापसा रात्रौ संयुताश्च च धृतायुधाः । अथोच्छेदं गते धर्मे पीडितास्त्रिदिवौकसः

अथान्ये तापसा रात्रौ समागत्य धृतायुधाः । धर्मोच्छेदे गते घोरे पीडितास्त्रिदिवौकसः ॥

Verse 18

किमेतदिति जल्पंतो ब्रह्माणं शरणं गताः । भगवंस्तापसाः सर्वे तथा ये ज्ञानशीलिनः

किमेतदिति जल्पन्तो ब्रह्माणं शरणं गताः । भगवन् तापसाः सर्वे तथा ये ज्ञानशीलिनः ॥

Verse 19

भक्ष्यन्ते केनचिद्रात्रौ मृत्युमेव प्रयान्ति च । नष्टधर्मक्रियाः सर्वे भूतले प्रपितामह

भक्ष्यन्ते केनचिद्रात्रौ मृत्युमेव प्रयान्ति च । नष्टधर्मक्रियाः सर्वे भूतले प्रपितामह ॥

Verse 20

यो धर्ममाचरेदह्नि स रात्रौ मृत्युमेति च । न स्वाध्यायवषट्कारं समस्ते भूतले विभो

यो धर्ममाचरेदह्नि स रात्रौ मृत्युमेति च । न स्वाध्यायवषट्कारः समस्ते भूतले विभो ॥

Verse 21

धर्माभावाद्वयं सर्वे संदेहं परमं गताः । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा देवः पितामहः । अब्रवीत्त्रिदशान्सर्वान्सन्देहं परमं गतान्

धर्माभावाद्वयं सर्वे सन्देहं परमं गताः । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा देवः पितामहः । अब्रवीत्त्रिदशान्सर्वान् सन्देहं परमं गतान् ॥

Verse 22

कालेया इति विख्याता दानवा रौद्रकारिणः । ते समुद्रं समासाद्य तापसान्भक्षयंति च

कालेया इति विख्याता दानवा रौद्रकारिणः । ते समुद्रं समासाद्य तापसान्भक्षयंति च

Verse 23

युष्माकं च विनाशाय ते न शक्या निषूदितुम् । यतध्वमेषां नाशाय नो चेन्नाशो भविष्यति

युष्माकं च विनाशाय ते न शक्या निषूदितुम् । यतध्वमेषां नाशाय नो चेन्नाशो भविष्यति

Verse 24

व्रजध्वं भूतले शीघ्रमगस्त्यो यत्र तिष्ठति । व्रतचर्यारतो नित्यं प्रभासे क्षेत्र उत्तमे

व्रजध्वं भूतले शीघ्रमगस्त्यो यत्र तिष्ठति । व्रतचर्यारतो नित्यं प्रभासे क्षेत्र उत्तमे

Verse 25

स शक्तः सागरं पातुं मित्रावरुणसंभवः । प्रसाद्यश्च स युष्माभिः समुद्रं पिब सत्तम

स शक्तः सागरं पातुं मित्रावरुणसंभवः । प्रसाद्यश्च स युष्माभिः समुद्रं पिब सत्तम

Verse 26

ततस्तथा कृते तेन ते सर्वे दानवाधमाः । वध्या युष्माकं भविष्यंति एवं च त्रिदिवेश्वराः

ततस्तथा कृते तेन ते सर्वे दानवाधमाः । वध्या युष्माकं भविष्यंति एवं च त्रिदिवेश्वराः

Verse 27

ईश्वर उवाच । एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा लोककारिणा । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य अगस्त्यं शरणं गताः

ईश्वर उवाच—एवं ब्रह्मणा लोकहितकारिणा सम्यगुक्ताः सर्वे सुराः प्रभासक्षेत्रमासाद्य अगस्त्यं शरणं जग्मुः।

Verse 28

देवा ऊचुः । रक्षरक्ष द्विजश्रेष्ठ त्रैलोक्यं संशयं गतम् । कालकेयैः प्रतिध्वस्तं समुद्रं समुपाश्रितैः

देवा ऊचुः—रक्ष रक्ष द्विजश्रेष्ठ! त्रैलोक्यं संशयं गतम्; समुद्रं समुपाश्रितैः कालकेयैः प्रतिध्वस्तम्।

Verse 29

तं शोषय द्विजश्रेष्ठ हितार्थं त्रिदिवौकसाम् । नान्यः शक्तः पुमान्कश्चित्कर्तुमीदृक्क्रिया विभो

तं शोषय द्विजश्रेष्ठ, हितार्थं त्रिदिवौकसाम्; नान्यः शक्तः पुमान् कश्चित् कर्तुमीदृक्क्रिया विभो।

Verse 30

ईश्वर उवाच । एवमुक्तः सुरगणैरगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । जगाम त्रिदशैः सार्धं समुद्रं प्रति हर्षितः

ईश्वर उवाच—एवं सुरगणैरुक्तोऽगस्त्यो मुनिपुङ्गवः; त्रिदशैः सार्धं हर्षितः समुद्रं प्रति जगाम।

Verse 31

गीयमानस्तु गंधर्वैः स्तूयमानस्तु किन्नरैः । श्लाघ्यमानस्तु विबुधैर्वाक्यमेतदुवाच ह

गीयमानस्तु गन्धर्वैः स्तूयमानस्तु किन्नरैः। श्लाघ्यमानस्तु विबुधैः स वाक्यमिदमब्रवीत्॥

Verse 32

एष त्रैलोक्यरक्षार्थं शोषयामि महार्णवम् । द्रक्ष्यध्वं कौतुकं देवाः समीनमकरैर्महत्

एतत् त्रैलोक्यरक्षणार्थं महोदधिं शोषयिष्यामि। पश्यत देवाः, मत्स्य-मकरादिभिर्महत् अद्भुतं कौतुकम्॥

Verse 33

एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो ह्यगस्त्यो भगवान्मुनिः । गंडूषमकरोत्सर्वं सागरं सरितांपतिम्

इत्युक्त्वा द्विजश्रेष्ठो भगवान् मुनिरगस्त्यः। गण्डूषमात्रेण सर्वं सागरं सरितांपतिं पपौ॥

Verse 34

पीते तत्र महासिन्धावगत्स्ये न महात्मना । दानवा भयसंत्रस्ता इतश्चेतश्च बभ्रमुः

पीते तत्र महासिन्धौ महात्मना अगस्त्येन। दानवा भयसंत्रस्ता इतश्चेतश्च विव्यथुः॥

Verse 35

वध्यमानाः सुरैस्तत्र शस्त्रैः सुनिशितैस्तथा । कांतारमन्ये गच्छंतः पलायनपरायणा

सुरैस्तत्र सुनिशितैः शस्त्रैर्वध्यमानाः। अन्ये कांतारं गच्छन्तः पलायनपरायणाः॥

Verse 36

हतभूयेषु दैत्येषु विदार्य धरणीतलम् । पातालं विविशुस्तूर्णं रुधिरेण परिप्लुताः

हतभूयेषु दैत्येषु शिष्टा धरणीतलम् विदार्य। रुधिरेण परिप्लुताः शीघ्रं पातालं विविशुः॥

Verse 37

अथोचुस्त्रिदशा हृष्टा अगस्त्यं मुनिसत्तमम् । सिद्धं नो वांछितं सर्वं पूर्यतां सागरः पुनः

अथ हृष्टास्त्रिदशा ऊचुरगस्त्यं मुनिसत्तमम्— “सिद्धं नः सर्वं वाञ्छितं; इदानीं सागरः पुनः पूर्यताम्।”

Verse 38

अगस्त्य उवाच । जीर्णं तोयं मया देवास्तथैवामेध्यतां गतम् । उत्पत्स्यति रघूणां हि कुले नृपतिसत्तमः

अगस्त्य उवाच— “देवाः, मया तोयं पीत्वा जीर्णं; तदेवामेध्यतां गतं, न पुनः प्रत्यर्पणीयम्। रघूणां तु कुले नृपतिसत्तम उत्पत्स्यते।”

Verse 39

भगीरथेति विख्यातः सर्वशस्त्रभृतां वरः । स ज्ञातिकारणादेव गंगां तत्रानयिष्यति

स भगीरथ इति विख्यातः सर्वशस्त्रभृतां वरः; स ज्ञातिकारणादेव तत्र गङ्गामानयिष्यति।

Verse 40

ब्रह्मलोकात्सरिच्छ्रेष्ठां तया पूर्णो भविष्यति । एवमुक्त्वा सुरैः सार्द्धं स्वस्थानं चागमन्मुनिः

ब्रह्मलोकात्सरिच्छ्रेष्ठा आगमिष्यति; तया सागरः पुनः पूर्णो भविष्यति। एवमुक्त्वा मुनिः सुरैः सार्धं स्वस्थानं जगाम।

Verse 41

ततः स्वमाश्रमं प्राप्तं देवा वाक्यमथाबुवन् । अनेन कर्मणा ब्रह्मन्परितुष्टा वयं मुने

ततः स्वमाश्रमं प्राप्ते मुनौ देवा वाक्यमब्रुवन्— “ब्रह्मन्, मुने, अनेन कर्मणा वयं परितुष्टाः।”

Verse 42

किं कुर्मो ब्रूहि तेऽभीष्टं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

किं कुर्मः? ब्रूहि नः तवाभीष्टं, यद्यपि तत् सुदुर्लभं स्यात्।

Verse 43

अगस्त्य उवाच । यावद्ब्रह्मसहस्राणि पंचविंशतिकोटयः । वैमानिको भविष्यामि दक्षिणांबरमूर्द्धनि

अगस्त्य उवाच—यावद् ब्रह्मसहस्राणि पञ्चविंशतिकोटयः, तावदहं वैमानिको भविष्यामि दक्षिणाम्बरमूर्धनि।

Verse 44

अत्रागत्य नरो यस्तु ममाश्रमपदे शुभे । हाटकेश्वरसांनिध्ये प्रभासक्षेत्र उत्तमे

अत्रागत्य नरो यस्तु ममाश्रमपदे शुभे, हाटकेश्वरसान्निध्ये प्रभासक्षेत्र उत्तमे।

Verse 45

स्नानमाचरते सम्यक्स यातु परमां गतिम् । पातालादवतीर्णं तं लिंगरूपं महेश्वरम्

स्नानमाचरते सम्यक् स यातु परमां गतिम्। पातालादवतीर्णं तं लिङ्गरूपं महेश्वरम्।

Verse 46

मया तपः प्रभावेन स्थापितं यः प्रपूजयेत् । दिनेदिने भवेत्तस्य गोशतस्य फलं ध्रुवम्

मया तपःप्रभावेन स्थापितं यः प्रपूजयेत्, दिनेदिने भवेत्तस्य गोशतस्य फलं ध्रुवम्।

Verse 47

लोपामुद्रासहायं मां यो मर्त्यः संप्रपूजयेत् । अर्घ्यं दद्याद्विधानेन काश पुष्पैः समाहितः

यो मर्त्यः लोपामुद्रासहायं मां विधिवत् संप्रपूजयेत्, स समाहितचित्तः काशपुष्पैः अर्घ्यं दद्यात्।

Verse 48

प्राप्ते शरदि काले च स यातु परमां गतिम् । लोपामुद्रासहायं मां हाटकेश्वरसंयुतम्

शरदि काले प्राप्ते स परमां गतिं याति, लोपामुद्रासहायं मां हाटकेश्वरसंयुतं सम्यक् पूजयन्।

Verse 49

अयने चोत्तरे पूज्य गोलक्ष फलमाप्नुयात् । यः श्राद्धं कुरुते चात्र अयने चोत्तरे द्विजः । भूयात्तस्य फलं कृत्स्नं गयाश्राद्धस्य सत्तमाः

उत्तरेऽयने पूजायां स गोलक्षफलमाप्नुयात्। यश्चात्रोत्तरेऽयने द्विजः श्राद्धं करोति, स गयाश्राद्धस्य कृत्स्नं फलं प्राप्नोति, सत्तमाः।

Verse 50

ईश्वर उवाच । बाढमित्ये व ते चोक्त्वा सर्वे देवाः सवासवाः । स्वस्थानं तु गताः सर्वे संहृष्टमनसस्तदा

ईश्वर उवाच—“बाढम्” इति तेभ्यः उक्त्वा, सर्वे देवाः सवासवाः तदा संहृष्टमनसः स्वस्थानं गताः।

Verse 51

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राप्ते शरदि मानवः । अगस्त्यस्याश्रमं गत्वा हाटकेशं प्रपूजयेत्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन शरदि प्राप्ते मानवः अगस्त्याश्रमं गत्वा हाटकेशं प्रपूजयेत्।

Verse 52

अगस्त्येश्वरनामानं कल्पलिंगं सुरप्रियम् । यश्चैतच्छुणुयाद्भक्त्या ऋषेस्तस्य विचेष्टितम् । अहोरात्रकृतात्पापात्तत्क्षणा देव मुच्यते

एतदगस्त्येश्वरनाम कल्पलिङ्गं सुरप्रियं; यः भक्त्या ऋषेस्तस्य चरितं शृणोति, स देव अहोरात्रकृतपापेभ्यः तत्क्षणादेव मुच्यते।

Verse 346

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये हाटकेश्वरमाहात्म्य वर्णनंनाम षट्चत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये हाटकेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः।