Adhyaya 134
ईश्वरः देवीं प्रति प्राभासक्षेत्रे ब्रह्मकुण्डस्य उत्तरतः समीपे स्थितां पुष्करावर्तकानदीं वर्णयति, तां च महापुण्यतीर्थरूपेण प्रतिष्ठापयति। तत्र पुरावृत्तान्तः कथ्यते—सोमयागसमये सोमस्य प्रसङ्गे ब्रह्मा प्राभासं समायाति, सोमनाथप्रतिष्ठायाः पूर्वप्रतिज्ञासम्बन्धं च स्मरति। सन्ध्याकालपालनार्थं ब्रह्मा पुष्करं गन्तुमुद्यतः इति ज्ञायते; दैवचिन्तकाः/दैवज्ञाः च वदन्ति—अयं क्षणः शुभः, नातिक्रमणीयः। तदा ब्रह्मा एकाग्रचित्तः नदीतीरे बहूनि पुष्कररूपाणि प्रादुर्भावयति; ज्येष्ठ-मध्य-कनिष्ठभेदेन त्रयोऽवर्ताः सम्भवन्ति, त्रिपुष्करसमं तीर्थवैभवं जनयन्ति। ब्रह्मा तां नदीं ‘पुष्करावर्तका’ इति नाम्ना ख्यातिं च जगति स्वानुग्रहेण घोषयति। तत्र स्नानं पितृतर्पणं च भक्त्या कृत्वा त्रिपुष्करफलसमं पुण्यं लभ्यते; विशेषतः श्रावणमासे शुक्लपक्षे तृतीयायां कृतं तर्पणं पितॄणां दीर्घकालपर्यन्तं तृप्तिं ददाति इति कालविधानं निर्दिश्यते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुष्करावर्तकां नदीम् । ब्रह्मकुंडादुत्तरतो नातिदूरे व्यवस्थिताम्
ईश्वर उवाच—ततः, हे महादेवि, ब्रह्मकुण्डादुत्तरतः नातिदूरे स्थितां पुष्करावर्तकां नदीं गच्छेत्।
Verse 2
पुरा यज्ञे वर्तमाने सोमस्य तु महात्मनः । ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं प्रभासं क्षेत्रमागतः
पुरा, सोमस्य महात्मनः यज्ञे प्रवर्तमाने, ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं प्रभासं पवित्रं क्षेत्रमागतः।
Verse 3
सोमनाथप्रतिष्ठार्थमृक्षराजनिमंत्रितः । प्रतिज्ञातं पुरा तेन ब्रह्मणा लोककारिणा
सोमनाथप्रतिष्ठार्थम् ऋक्षराजेन निमन्त्रितः सन्, लोककारिणा तेन ब्रह्मणा पुरा प्रतिज्ञा कृताऽभवत्।
Verse 4
यावत्स्थास्याम्यहं मर्त्ये कस्मिंश्चित्कारणांतरे । तावत्संध्यात्रयं वंद्यं नित्यमेव त्रिपुष्करे
“यावत् अहं मर्त्यलोके कस्मिंश्चित् कारणान्तरे स्थास्यामि, तावत् त्रिपुष्करे नित्यं सन्ध्यात्रयं वन्द्यं” इति।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु लग्नकाल उपस्थिते । आदिष्टं शोभनं कालं ब्राह्मणैर्दैवचिन्तकैः
एतस्मिन्नेव काले लग्नसमये समुपस्थिते, दैवचिन्तकब्राह्मणैः ‘अयं कालः शोभनः’ इति शुभत्वेन आदिष्टः।
Verse 6
ततस्तं प्रस्थितं ज्ञात्वा पुष्करे तु पितामहम् । संध्यार्थं रात्रिनाथो वै वाक्यमेतदुवाच ह
ततः पुष्करं प्रति प्रस्थितं पितामहं ज्ञात्वा, संध्योपासनाकाले रात्रिनाथः सोमो वाक्यमेतदुवाच।
Verse 7
दैवज्ञैः कलितः काल एष एव शुभोदयः । यथा कालात्ययो न स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम्
दैवज्ञैः कलितोऽयं काल एव शुभोदयः; अतः कालात्ययो न स्यादिति यथोचितं नीतिः विधीयताम्।
Verse 8
तं ज्ञात्वा सांप्रतं कालं ब्रह्मा लोकपितामहः । मनसा चिन्तयामास पुष्कराणि समाहितः
सांप्रतं कालं समुपस्थितं ज्ञात्वा, लोकपितामहः ब्रह्मा समाहितमानसः पुष्कराणि मनसा चिन्तयामास।
Verse 9
तानि वै स्मृतमात्राणि ब्रह्मणा वरवर्णिनि । प्रादुर्भूतानि तत्रैव नद्यास्तीरे सुशोभने
वरवर्णिनि, तानि पुष्कराणि ब्रह्मणा स्मृतमात्राणि; तत्रैव सुशोभने नद्यास्तीरे प्रादुर्भूतानि।
Verse 10
आवर्तास्तत्र सञ्जाता ज्येष्ठमध्यकनीयसः । अथ नामाकरोत्तस्या ब्रह्मा लोकपितामहः
तत्र ज्येष्ठ-मध्य-कनीयस इति त्रयोऽप्यावर्ताः सञ्जाताः। अथ लोकपितामहः ब्रह्मा तस्याः (नद्याः/स्थलस्य) नाम चकार।
Verse 11
पुष्करावर्तका नाम्ना अद्यप्रभृति शोभना । नदी प्रयास्यते लोके ख्यातिं मम प्रसादतः
अद्यप्रभृति शोभना नदी पुष्करावर्तका नाम्ना लोके प्रख्याता भविष्यति; मम प्रसादतः सा ख्यातिं प्राप्स्यति।
Verse 12
अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या तर्पयिष्यति यः पितॄन् । त्रिपुष्करसमं पुण्यं लप्स्यते स तथेप्सितम्
अत्र यो नरो भक्त्या स्नात्वा पितॄन् तर्पयिष्यति, स त्रिपुष्करसमं पुण्यं प्राप्य तथेप्सितं फलमपि लभते।
Verse 13
श्रावणे शुक्लपक्षस्य तृतीयायां नरोत्तमः । यः पितॄंस्तर्पयेत्तत्र तृप्तिः कल्पायुतं भवेत्
श्रावणे शुक्लपक्षस्य तृतीयायां, हे नरोत्तम, यः तत्र पितॄन् तर्पयेत्, तेषां तृप्तिः कल्पायुतं भवेत्।
Verse 134
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनम्’ इति नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।