Adhyaya 58

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ द्वितीयां ते वच्मि शक्तिं देवि क्रियात्मिकाम् । प्रभासस्थां महादेवीं देवानां प्रीतिदायिनीम्

ईश्वर उवाच—अथ द्वितीयां ते वक्ष्यामि शक्तिं देवि क्रियात्मिकाम्। प्रभासस्थां महादेवीं देवानां प्रीतिदायिनीम्॥

Verse 2

सोमेशाद्वायवे भागे षष्टिधन्वतरे स्थिता । तत्र पीठं महादेवि योगिनीगणवन्दितम्

सोमेशाद्वायवे भागे षष्टिधन्वन्तरे स्थिता। तत्र पीठं महादेवि योगिनीगणवन्दितम्॥

Verse 3

तस्मिन्स्थाने स्थितं देवि पातालविवरं महत् । तस्मिन्महाप्रभे स्थाने रक्षारूपेण संस्थिताम्

तस्मिन्स्थाने स्थितं देवि पातालविवरं महत्। तस्मिन्महाप्रभे स्थाने रक्षारूपेण संस्थिता॥

Verse 4

पातालनिधि निक्षेपदिव्यौषधिरसायनम् । क्षेत्रमध्ये स्थितं सर्वं तदर्चनरतो लभेत्

पातालनिधिनिक्षेपदिव्यौषधिरसायनम्। क्षेत्रमध्ये स्थितं सर्वं तदर्चनरतो लभेत्॥

Verse 5

भैरवीति च तद्देव्याः पूर्वं नाम प्रकीर्त्तितम् । अस्मिन्पुनश्चांतरे तु अष्टाविंशे चतुर्युगे । त्रेतायुगमुखे राजा अजापालो बभूव ह

पूर्वं तस्याः देव्या नाम ‘भैरवी’ इति प्रकीर्तितम्। अस्मिन् मन्वन्तरे पुनः अष्टाविंशे चतुर्युगे, त्रेतायुगस्य मुखे ‘अजापाल’ इति राजा बभूव।

Verse 6

तेन चागत्य क्षेत्रेस्मिन्पंचवर्षशतानि च । भैरवी पूजिता देवी व्याधिग्रस्तेन भामिनि

तेन व्याधिग्रस्तेन भामिनि, अस्मिन् क्षेत्रे आगत्य पञ्चवर्षशतानि भैरवी देवी पूजिता।

Verse 7

ततः प्रोवाच तं देवी संतुष्टा राजसत्तमम् । अलं क्लेशेन राजर्षे तुष्टाहं तव भक्तितः

ततः संतुष्टा देवी तं राजसत्तमं प्रोवाच— ‘अलं क्लेशेन, राजर्षे; तव भक्तितः अहं तुष्टा।’

Verse 8

इत्युक्तः स तदा राजा कृताञ्जलिपुटः सुधीः । प्रणम्योवाच तां देवीमानंदास्राविलेक्षणः

इत्युक्तः स राजा तदा सुधीः कृताञ्जलिपुटः, तां देवीं प्रणम्य आनन्दास्राविलेक्षणः उवाच।

Verse 9

यदि तुष्टासि मे देवि वरार्हो यदि वाप्यहम् । सर्वे रोगाः शरीरान्मे नाशं यांतु बहिः कृताः

यदि मे देवि तुष्टासि, वरार्हो यदि वा अहम्; सर्वे रोगाः मे शरीरात् बहिः कृताः नाशं यान्तु।

Verse 10

एवमुक्ता तु सा देवी पुनः प्रोवाच तं नृपम् । सर्वमेव महाराज यथोक्तं ते भविष्यति

एवमुक्ता सा देवी पुनरपि तं नृपं प्रोवाच— “महाराज, यथोक्तं त्वया, सर्वमेव तथा ते भविष्यति।”

Verse 11

इत्युक्ते तु तदा देव्या तस्य राज्ञः कलेवरात् । निर्गता व्याधयस्तत्र अजारूपेण वै पृथक्

इत्युक्ते देव्या तदा तस्य राज्ञः कलेवरात् व्याधयः पृथक् पृथग् निर्गताः, अजारूपेण तत्र प्रादुरभवन्।

Verse 12

सहस्राणां तु पञ्चैव नियतं सार्द्धमेव च । इति वृत्ते महादेव्या पुनः प्रोक्तो नराधिपः

तानां संख्या नियता पञ्चसहस्राणि सार्द्धं च; इति वृत्ते महादेव्या पुनः स नराधिपः सम्बोधितः।

Verse 13

राजन्नेतानजारूपान्व्याधीन्पालय कृत्स्नशः । किंकुर्वाणा भविष्यंति तवैवादेशकारिणः

राजन्, एतान् अजारूपान् व्याधीन् कृत्स्नशः पालय; किंकुर्वाणाः ते भविष्यन्ति तवैव आदेशकारिणः।

Verse 14

अजापालेति ते नाम ख्यातं लोके भविष्यति । तव नाम्ना मम नाम अजापालेश्वरीति च । भविष्यति धरापृष्ठे तच्च यावच्चतुर्युगम्

अजापाल इति ते नाम लोके ख्यातं भविष्यति। तव नाम्ना मम नामापि ‘अजापालेश्वरी’ इति धरापृष्ठे भविष्यति, तच्च यावच्चतुर्युगम्।

Verse 15

अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां योऽत्र मां पूजयिष्यति । तस्याष्टगुणमैश्वर्यं दास्ये तुष्टा न संशयः

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां च योऽत्र मां भक्त्या पूजयिष्यति । तस्मै तुष्टा अहं नूनम् अष्टगुणमैश्वर्यं दास्यामि, न संशयः ॥

Verse 16

अश्वयुक्छुक्लाष्टम्यां च त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम् । सोमेशं मध्यतः कृत्वा संस्नाप्याभ्यर्च्य मां पृथक् । तस्य वर्षत्रयं राजन्न भीः शोको भविष्यति

अश्वयुक्शुक्लाष्टम्यां त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम् । सोमेशं मध्यतः कृत्वा संस्नाप्याभ्यर्च्य मां पृथक् । तस्य वर्षत्रयं राजन् न भीर्न शोकः भविष्यति ॥

Verse 17

या तु वंध्या भवेन्नारी रोगिणी दुर्भगा तथा । तयोक्ता नवमी कार्या ममाग्रे तुष्टिवर्द्धिनी

या तु वन्ध्या भवेन्नारी रोगिणी दुर्भगा तथा । तया उक्ता नवमी कार्या ममाग्रे तुष्टिवर्द्धिनी ॥

Verse 18

ईश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तु तदा देवी तत्रैवांतर्हिताऽभवत् । प्रभासक्षेत्रमध्यस्थः स राजातुलविक्रमः

ईश्वर उवाच । इत्युक्त्वा सा तदा देवी तत्रैवान्तर्हिता अभवत् । प्रभासक्षेत्रमध्यस्थः स राजा अतुलविक्रमः ॥

Verse 19

पालयामास धर्मात्मा तानजान्व्याधिरूपिणः । औषधीर्विविधाकारास्तेषां याः पुष्टिहेतवः

पालयामास धर्मात्मा तानजान् व्याधिरूपिणः । औषधीर्विविधाकारास्तेषां याः पुष्टिहेतवः ॥

Verse 20

तत्र वर्षशतं साग्रं पुष्टिं नीता अजाः पृथक् । महानिधानसंस्थानमजापालेन निर्मिंतम्

तत्र साग्रं वर्षशतं पृथक् पृथगजाः पुष्टिं नीताः। अजापालेन च महानिधानसंस्थानं निर्मितं बभूव॥

Verse 21

अथ तस्याः प्रसादेन स राजा पृथुविक्रमः । सप्तद्वीपाधिपो जातः सूर्यवंशविभूषणः

अथ तस्याः प्रसादेन स राजा पृथुविक्रमः। सप्तद्वीपाधिपो जातः सूर्यवंशविभूषणः॥

Verse 22

देव्युवाच । अत्याश्चर्यमिदं देव अजा देव्याः समुद्भवम् । पुनश्च श्रोतुमिच्छामि तस्य राज्ञोद्भुतं महत्

देव्युवाच—अत्याश्चर्यमिदं देव, अजा देव्याः समुद्भवम्। पुनश्च श्रोतुमिच्छामि तस्य राज्ञोद्भुतं महत्॥

Verse 23

कथं राजा स देवेश सप्तद्वीपां वसुन्धराम् । शशास एक एवासौ कथं ते व्याधयः कृताः

कथं राजा स देवेश सप्तद्वीपां वसुन्धराम्। शशास एक एवासौ, कथं ते व्याधयः कृताः॥

Verse 24

ईश्वर उवाच । पुरा बभूव राजर्षिर्दिलीप इति विश्रुतः । दीर्घो नाम सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत

ईश्वर उवाच—पुरा बभूव राजर्षिर्दिलीप इति विश्रुतः। दीर्घो नाम सुतस्तस्य, रघुस्तस्मादजायत॥

Verse 25

अजःपुत्रो रघोश्चापि तस्माद्यश्चातिवीर्यवान् । स भैरवीं समाराध्य कृत्वा व्याधीनजागणान्

अजः रघोः पुत्रोऽपि; तस्मादतिवीर्यवान् कश्चिदुदपद्यत। स भैरवीं समाराध्य व्याधीन् अजागणानिव बहून् अकार्षीत्।

Verse 26

पालयामास संहृष्टो ह्यजापालस्ततोऽभवत् । तस्मिन्काले बभूवाथ रावणो राक्षसेश्वरः

स संहृष्टः पालयामास; ततो ह्यजापालोऽभवत्। तस्मिन्कालेऽथ बभूव रावणो राक्षसेश्वरः।

Verse 27

लंकास्थितः सुरगणान्नियुयोज स्वकर्मसु । अखंडमंडलं चन्द्रमातपत्रं चकार ह

लङ्कास्थितः स सुरगणान् स्वकर्मसु नियुयोज। अखण्डमण्डलं चन्द्रमातपत्रं चकार ह।

Verse 28

इन्द्रं सेनापतिं चक्रे वायुं पांसुप्रमार्जकम् । वरुणं दूतकर्मस्थं धनदं धनरक्षकम्

इन्द्रं सेनापतिं चक्रे वायुं पांसुप्रमार्जकम्। वरुणं दूतकर्मस्थं धनदं धनरक्षकम्।

Verse 29

यमं संयमनेऽरीणां युयुजे मन्त्रणे मनुम् । मेघाश्छर्दंति लिंपंति द्रुमाः पुष्पाणि चिक्षिपुः

यमं संयमनेऽरीणां युयुजे मन्त्रणे मनुम्। मेघाः क्षरन्ति, द्रुमाः पुष्पाणि चिक्षिपुः।

Verse 31

प्रेक्षणीयेऽप्सरोवृंदं वाद्ये विद्याधरा वृताः । गंगाद्याः सरितः पाने गार्हपत्ये हुताशनः

प्रेक्षणार्थम् अप्सरोगणः समुपस्थितः; वाद्यनिनादाय विद्याधरवृन्दं परिवृतम्। पानार्थं गङ्गाद्याः सरितः; गार्हपत्याग्निस्थाने तु स्वयमेव हुताशनः।

Verse 32

विश्वकर्मांगसंस्कारे तेन शिल्पी नियोजितः । तिष्ठंति पार्थिवाः सर्वे पुरः सेवाविधायिनः

विश्वकर्मा तेनाङ्गसंस्कार-विभूषणार्थं शिल्पी नियोजितः। सर्वे च पार्थिवाः नृपाः पुरतः स्थित्वा सेवाविधिं कुर्वन्ति।

Verse 33

दृश्यंते भास्वरै रत्नैः प्रस्खलंतो विभूषणैः । तान्दृष्ट्वा रावणः प्राह प्रहस्तं प्रतिहारकम्

भास्वररत्नैः प्रस्खलद्भिः विभूषणैश्च ते दृश्यन्ते स्म। तान् दृष्ट्वा रावणः प्रहस्तं प्रतिहारकं प्रति प्राह।

Verse 34

सेवां कर्त्तुं मम स्थाने ब्रूहि केऽत्र समागताः । उवाच स प्रणम्याग्रे दण्डपाणिर्निशाचरः

मम स्थाने सेवां कर्तुं केऽत्र समागताः? इति रावणेनोक्तम्। ततः स निशाचरो दण्डपाणिः पुरतः प्रणम्य उवाच।

Verse 35

एष काकुत्स्थो मांधाता धुन्धुमारो नलोऽर्जुनः । ययातिर्नहुषो भीमो राघवोऽयं विदूरथः

एष काकुत्स्थो मांधाता धुन्धुमारो नलोऽर्जुनः। ययातिर्नहुषो भीमः; अयं राघवो विदूरथश्च।

Verse 36

एते चान्ये च बहवो राजान इह चागताः । सेवाकरास्तव स्थाने नाजापाल इहो गतः

एते चान्ये च बहवो राजानोऽत्र समागताः। तव स्थाने सेवाकाराः; अजापालो न चागतः॥

Verse 37

रावणः कुपितः प्राह शीघ्रं दूत विसर्जय । इत्युक्त्वा प्रहितो दूतो धूम्राक्षो नाम राक्षसः

रावणः कुपितोऽब्रवीत्—शीघ्रं दूतं विसर्जय। इत्युक्त्वा प्रहितो दूतो धूम्राक्षो नाम राक्षसः॥

Verse 38

धूम्राक्ष गच्छ ब्रूहि त्वमजापालं ममा ज्ञया । सेवां कर्त्तुं ममागच्छ करं वा यच्छ पार्थिव

धूम्राक्ष गच्छ, ब्रूहि त्वमजापालं ममाज्ञया। सेवां कर्तुं ममागच्छ, करं वा देहि पार्थिव॥

Verse 39

अथवा चन्द्रहासेन त्वां करिष्ये विकंधरम् । रावणेनैवमुक्तस्तु धूम्राक्षो गरुडो यथा

अथवा चन्द्रहासेन त्वां करिष्ये विकन्धरम्। रावणेनैवमुक्तस्तु धूम्राक्षो गरुडो यथा॥

Verse 40

संप्राप्तस्तां पुरीं रम्यां तव राजकुलं गतः । ददर्शायांतमेकं स अजापालमजावृतम्

संप्राप्तस्तां पुरीं रम्यां तव राजकुलं गतः। ददर्शायान्तमेकाकी स अजापालमजावृतम्॥

Verse 41

मुक्तकेशं मुक्तकच्छं स्वर्णकंबलधारिणम् । यष्टिस्कंधं रेणुवृतं व्याधिभिः परिवारितम्

स मुक्तकेशो मुक्तकच्छः स्वर्णकम्बलधारकः । यष्टिस्कन्धो रेणुवृतो व्याधिभिः परिवारितो ददृशे ॥

Verse 42

निघ्नंतमिव शार्दूलं सर्वोपद्रवनाशनम् । मह्यामालिख्य नामानि विनिघ्नंतं द्विषां गणम्

स निघ्नन्निव शार्दूलः सर्वोपद्रवनाशनः । मह्यामालिख्य नामानि द्विषां गणं विनिघ्नति ॥

Verse 43

स्नातं भुक्तं निजस्थाने कृतकृत्यं मनुं यथा । दृष्ट्वा हृष्टमनाः प्राह धूम्राक्षो रावणोदितम्

स्नातं भुक्तं निजस्थाने कृतकृत्यं मनुं यथा । दृष्ट्वा हृष्टमनाः प्राह धूम्राक्षो रावणोदितम् ॥

Verse 44

अजापालोऽपि साक्षेपं प्रत्यु क्त्वा कारणोत्तरम् । प्रेषयामास धूम्राक्षं ततः कृत्यं समादधे

अजापालोऽपि साक्षेपं प्रत्युक्त्वा कारणोत्तरम् । प्रेषयामास धूम्राक्षं ततः कृत्यं समादधे ॥

Verse 45

ज्वरमाकारयित्वा तु प्रोवाचेदं महीपतिः । गच्छ लंकाधिपस्थानमाचर त्वं यथोदितम्

ज्वरमाकारयित्वा तु प्रोवाचेदं महीपतिः । गच्छ लङ्काधिपस्थानमाचर त्वं यथोदितम् ॥

Verse 46

नियुक्तस्त्वजपालेन ज्वरो दिवि जगाम ह । गत्वा च कंपयामास रावणं राक्षसेश्वरम्

अजपालेन नियुक्तो ज्वरो दिवि व्योम्नि जगाम ह । गत्वा च कम्पयामास रावणं राक्षसेश्वरम् ॥

Verse 47

रावणस्तं विदित्वा तु ज्वरं परमदारुणम् । प्रोवाच तिष्ठतु नृपस्तेन मे न प्रयोजनम्

रावणस्तं विदित्वा तु ज्वरं परमदारुणम् । प्रोवाच—तिष्ठतु नृपस्तेन मे न प्रयोजनम् ॥

Verse 48

ततः स विज्वरो राजा बभूव धनदानुजः । एवं तस्य चरित्राणि संति चान्यानि कोटिशः

ततः स विज्वरो राजा बभूव धनदानुजः । एवं तस्य चरित्राणि सन्ति चान्यानि कोटिशः ॥

Verse 49

अजापालस्य देवेशि सूर्यवत्त्विट्किरीटिनः । तेनैषाऽराधिता देवी अजापालेन धीमता । सर्वरोगप्रशमनी सर्वो पद्रवनाशिनी

अजापालस्य देवेशि सूर्यवत्त्विट्किरीटिनः । तेनैषाऽराधिता देवी अजापालेन धीमता । सर्वरोगप्रशमनी सर्वोऽपद्रवनाशिनी ॥

Verse 50

पूजयेत्तां विधानेन भोगेप्सुर्यदि मानवः । गंधैर्धूपैरलंकारैर्वस्त्रैरन्यैश्च भक्तितः

पूजयेत्तां विधानेन भोगेप्सुर्यदि मानवः । गन्धैर्धूपैरलंकारैर्वस्त्रैरन्यैश्च भक्तितः ॥

Verse 51

इति ते कथितं सर्वमजादेव्याः समुद्भवम् । सर्वदुःखोपशमनं सर्वपातकनाशनम्

इति ते सम्यक् कथितं सर्वमजादेव्याः समुद्भवम् । यत् सर्वदुःखोपशमनं सर्वपातकनाशनं च ॥

Verse 58

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्येऽजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टपञ्चाशोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्येऽजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टपञ्चाशोऽध्यायः समाप्तः ॥