Adhyaya 2

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथाया लक्षणं ब्रूहि गुणदोषान्सविस्तरान् । आर्षेयपौरुषेयाणां काव्यचिह्नपरीक्षणम् । कथं ज्ञेयं महाबुद्धे श्रोतुमिच्छामहे वयम्

ऋषय ऊचुः—कथाया लक्षणं ब्रूहि, गुणदोषांश्च विस्तरात्; आर्षेयपौरुषेययोः काव्यचिह्नपरीक्षणं च। महाबुद्धे, कथं तत् सम्यग् ज्ञेयं? श्रोतुमिच्छामहे वयम्।

Verse 2

सूत उवाच । अथ संक्षेपतो वक्ष्ये पुराणानामनुक्रमम् । लक्षणं चैव संख्यां च उक्तभेदांस्तथैव च

सूत उवाच—अथ संक्षेपतो वक्ष्ये पुराणानामनुक्रमम्; लक्षणं संख्यां च तथा उक्तभेदान् अपि।

Verse 3

पुरा तपश्चचारोग्रममराणां पितामहः । आविर्भूतास्ततो वेदाः सषडंगपदक्रमाः

पुरा अमराणां पितामहः प्रजापतिः ब्रह्मा घोरं तपश्चचार; ततः सषडङ्गपदक्रमाः वेदा आविर्भूताः।

Verse 4

ततः पुराणमखिलं सर्वशास्त्रमयं ध्रुवम् । नित्यशब्दमयं पुण्यं शत कोटिप्रविस्तरम्

ततः सर्वशास्त्रमयं ध्रुवं नित्यशब्दमयं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरं अखिलं पुराणं प्रादुरभवत्।

Verse 5

निर्गतं ब्रह्मणो वक्त्राद्ब्राह्मं वैष्णवमेव च । शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्

ब्रह्मणो वक्त्रात् पुरा निर्गताः पुराणाः—ब्राह्मं वैष्णवमेव च । शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम् ॥

Verse 6

मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । लैङ्गं तथा च वाराहं स्कांदं वामनमेव च

मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । लैङ्गं तथा च वाराहं स्कांदं वामनमेव च ॥

Verse 7

कौर्म्यं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं सर्वपातकनाशनम्

कौर्म्यं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं सर्वपातकनाशनम् ॥

Verse 8

एकमेव पुरा ह्यासीद्ब्रह्माण्डं शतकोटिधा

एकमेव पुरा ह्यासीद् ब्रह्माण्डं शतकोटिधा विस्तृतम् ।

Verse 9

ततोऽष्टादशधा कृत्वा वेदव्यासो युगेयुगे । प्रख्यापयति लोकेऽस्मिन्साक्षान्नारायणांशजः

ततोऽष्टादशधा कृत्वा वेदव्यासो युगेयुगे । प्रख्यापयति लोकेऽस्मिन् साक्षान्नारायणांशजः ॥

Verse 10

अन्यान्युपपुराणानि मुनिना कथितानि तु । तानि वः कथयिष्यामि संक्षेपादवधार्यताम्

अन्यान्युपपुराणानि मुनिना कथितानि च । तानि वः संक्षेपतो वक्ष्ये सावधानं निबोधत

Verse 11

आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमतः परम् । तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेणानुभाषितम्

आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहं ततः परम् । तृतीयं स्कान्दमित्युक्तं कुमारेण पुनर्भाषितम्

Verse 12

चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्य्यं नारदोक्तमतः परम्

चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तं ततः परम्

Verse 13

कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् । ब्रह्माण्डं वारुणं चान्यत्कालिकाह्वयमेव च

कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् । ब्रह्माण्डं वारुणं चान्यत्कालिकाह्वयमेव च

Verse 14

माहेश्वरं तथा सांबं सौरं सर्वार्थसंचयम् । पराशरोक्तं परमं मारीचं भार्गवाह्वयम्

माहेश्वरं तथा सांबं सौरं सर्वार्थसंचयम् । पराशरोक्तं परमं मारीचं भार्गवाह्वयम्

Verse 15

एतान्युपपुराणानि कथितानि द्विजोत्तमाः

एतान्युपपुराणानि द्विजोत्तमाः कथितानि मया।

Verse 16

ऋषय ऊचुः । पुराणसंख्यामाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् । दानधर्ममशेषज्ञ यथावदनुपूर्वशः

ऋषय ऊचुः—सूत, पुराणसंख्यां क्रमात् विस्तरशः आचक्ष्व; दानधर्ममशेषज्ञ, यथावत् अनुपूर्वशः।

Verse 17

सूत उवाच । इदमेव पुराणेऽस्मिन्पुराणपुरुषस्तदा । यदुक्तवान्स विश्वात्मा मनवे तन्निबोधत

सूत उवाच—अस्मिन्नेव पुराणे तदा पुराणपुरुषः विश्वात्मा मनवे यदुक्तवान्, तन्निबोधत।

Verse 18

पुराणं सर्वशास्त्राणां ब्रह्माण्डं प्रथमं स्मृतम् । अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः

सर्वशास्त्रेषु ब्रह्माण्डं पुराणं प्रथमं स्मृतम्; अनन्तरं तस्य वक्त्रेभ्यो वेदाः विनिर्गताः।

Verse 19

पुराणमेकमेवासीत्तस्मिन्कल्पान्तरेतथा । त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्

तस्मिन् कल्पान्तरे पुराणमेकमेव आसीत्; त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्।

Verse 20

विनिर्दग्धेषु लोकेषु कृष्णेनानन्तरूपिणा । साङ्गांश्च चतुरो वेदान्पुराणन्यायविस्तरम्

विनिर्दग्धेषु लोकेषु प्रलयकाले समन्ततः, कृष्णोऽनन्तरूपो वेदान् साङ्गान् चतुर एव च । पुराणं न्यायविस्तारं विधिवत् पुनरावहत् ॥

Verse 21

मीमांसां धर्मशास्त्रं च परिगृह्यात्मसात्कृतम् । मत्स्यरूपेण च पुनः कल्पादावुदकार्णवे

मीमांसां धर्मशास्त्रं च परिगृह्यात्मसात्कृतम् । कल्पादौ च पुनः सोऽसौ मत्स्यरूपेण चोदके ॥

Verse 22

अशेषमेव कथितं ब्रह्मणे दिव्यचक्षुषे । ब्रह्मा जगाद च मुनींस्त्रिकालज्ञानदर्शनः

अशेषमेव तत्सर्वं ब्रह्मणे दिव्यचक्षुषे । उपदिष्टं ततो ब्रह्मा त्रिकालज्ञो मुनीन् जगौ ॥

Verse 23

प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः

ततः प्रवृत्तिरभवच्छास्त्राणां सर्वमेव हि । पुराणस्यापि सन्तानः प्रसृतो लोकमण्डले ॥

Verse 24

ततः कालक्रमेणासौ व्यासरूपधरो हरिः । अष्टादशपुराणानि संक्षेप्स्यति युगेयुगे

ततः कालक्रमेणासौ व्यासरूपधरो हरिः । अष्टादशपुराणानि संक्षेप्स्यति युगेयुगे ॥

Verse 25

चतुर्लक्षप्रमाणानि द्वापरेद्वापरे सदा । तदाष्टादशधा कृष्णा भूर्लोकेऽस्मिन्प्रभाषते

चतुर्लक्षप्रमाणानि द्वापरे द्वापरे सदा । तदष्टादशधा कृष्णो भूर्लोकेऽस्मिन् प्रभाषते ॥

Verse 26

अद्याऽपि देवलोके तु शतकोटिप्रविस्तरम् । तदर्थोऽत्र चतुर्लक्षः संक्षेपेण निवेशितः

अद्यापि देवलोके तु शतकोटिप्रविस्तरम् । तदर्थोऽत्र चतुर्लक्षः संक्षेपेण निवेशितः ॥

Verse 27

पुराणानि दशाष्टौ च सांप्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि संख्यां च मुनिसत्तमाः

पुराणानि दशाष्टौ च साम्प्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि संख्यां च मुनिसत्तमाः ॥

Verse 28

ब्रह्मणाऽभिहितं पूर्वं यावन्मात्रं मरीचये । ब्राह्मं तद्दशसाहस्रं पुराणं तदिहोच्यते

ब्रह्मणाऽभिहितं पूर्वं यावन्मात्रं मरीचये । ब्राह्मं तद्दशसाहस्रं पुराणं तदिहोच्यते ॥

Verse 29

लिखित्वा तच्च यो दद्याज्जलधेनुसमन्वितम् । वैशाख्यां पौर्णमास्यां च ब्रह्मलोके महीयते

लिखित्वा तच्च यो दद्याज्जलधेनुसमन्वितम् । वैशाख्यां पौर्णमास्यां च ब्रह्मलोके महीयते ॥

Verse 30

एतदेव यदा पद्ममभूद्धैरण्मयं जगत् । तद्वृत्तांताश्रयांतं तत्पाद्ममित्युच्यते बुधैः

एतदेव तदा वृत्तान्तं यदा पद्मसमुद्भवोऽभूत्, जगच्च हिरण्मयं बभूव। तस्य वृत्तान्तस्याश्रयत्वात् तद् ‘पाद्मम्’ इति बुधैः कथ्यते।

Verse 31

पाद्मं तत्पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणीह पठ्यते । तत्पुराणं च यो दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम् । ज्येष्ठे मासि तिलैर्युक्तं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

इह पाद्मं पुराणं पञ्चपञ्चाशत्सहस्रश्लोकपरिमाणं पठ्यते। यः सुवर्णकमलैः समन्वितं तद् पुराणं ददाति, ज्येष्ठमासे तिलयुक्तं च, स अश्वमेधसमं फलं लभते।

Verse 32

वाराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य परात्परः । यत्राह धर्मानखिलांस्तदुक्तं वैष्णवं विदुः

वाराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य यत्र परात्परः परमेश्वरः सर्वान् धर्मान् अखिलान् प्राह, तत् पुराणं ‘वैष्णवम्’ इति विद्वांसो विदुः।

Verse 33

चरितैरञ्चितं विष्णोस्तल्लोके वैष्णवं विदुः । त्रयोविंशतिसाहस्रं पुराणं तत्प्रकीर्तितम्

विष्णोश्चरितैरञ्चितं यत् पुराणं लोके ‘वैष्णवम्’ इति विदुः। तत् पुराणं त्रयोविंशतिसाहस्रश्लोकपरिमाणं प्रकीर्तितम्।

Verse 34

तदाषाढे च यो दद्याद्घृतधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यां विशुद्धायां सं पदं याति वैष्णवम्

तद् पुराणं योऽषाढमासे घृतधेनुसमन्वितं ददाति, विशुद्धायां पौर्णमास्यां स वैष्णवं परमं पदं याति।

Verse 35

श्रुतकल्पप्रसङ्गेन धर्मान्वायुरथाब्रवीत् । यत्र तद्वायवीयं स्याद्रुद्रमाहात्म्यसंयुतम्

श्रुतकल्पप्रसङ्गेन वायुरथ धर्मतत्त्वानि प्राब्रवीत्। यत्रैतद्वायवीयं ग्रन्थं रुद्रमाहात्म्यसंयुतं विद्यते, तदेव ‘वायवीयम्’ इति प्रसिद्धम्॥

Verse 36

चतुर्विंशतिसाहस्रं नाना वृत्तान्तसंयुतम् । धर्मार्थकाममोक्षैश्च साधुवृत्तसमन्वितम्

चतुर्विंशतिसाहस्रश्लोकपरिमाणं नानावृत्तान्तसंयुतम्। धर्मार्थकाममोक्षोपदेशैः साधुवृत्तसमन्वितं तदिति श्रूयते॥

Verse 37

श्रावण्यां श्रावणे मासि गुडधेनुसमन्वितम् । यो दद्याद्दधिसंयुक्तं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । शिवलोके स पूतात्मा कल्पमेकं वसेन्नरः

श्रावण्यां श्रावणमासि गुडधेनुसमन्वितम्। दधिसंयुक्तं दानं यः कुटुम्बिने ब्राह्मणाय ददाति, स पूतात्मा शिवलोके कल्पमेकं वसेन्नरः॥

Verse 38

पुनः संजायते मर्त्यो ब्राह्मणो वेदवित्तमः । वेदविद्यार्थतत्त्वज्ञो व्याख्यातत्त्वार्थवित्तमः

पुनः स मर्त्यलोके ब्राह्मणो जायते वेदवित्तमः। वेदार्थतत्त्वज्ञो व्याख्यातत्त्वार्थवित्तमश्च भवति॥

Verse 39

यत्राधिकृत्य गायत्रीं वर्ण्यते धर्मविस्तरः । वृत्रासुरवधोपेतं तद्भागवतमुच्यते

यत्र गायत्रीमधिकृत्य धर्मविस्तरो वर्ण्यते। वृत्रासुरवधोपेतं तद्ग्रन्थं ‘भागवतम्’ इति उच्यते॥

Verse 40

सारस्वतस्य कल्पस्य मध्ये ये स्युर्नरामराः । तद्वृत्तान्तोद्भवं पुण्यं पुण्योद्वाहसमन्वितम्

सारस्वतकल्पस्य मध्ये ये स्युः नरामराः । तेषां वृत्तान्तसमुद्भूतं पुण्यं पुण्योद्वाहसंयुतम् ॥

Verse 41

लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमसिंहसमन्वितम् । पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां स याति परमां गतिम्

लिखित्वा तच्च यो दद्याद् हेमसिंहसमन्वितम् । पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां स याति परमां गतिम् ॥

Verse 42

अष्टादशसहस्राणि पुराणं तत्प्रकीर्तितम्

अष्टादशसहस्राणि पुराणं तत्प्रकीर्तितम् ॥

Verse 43

यत्राह नारदो धर्मान्बृहत्कल्पाश्रयांस्त्विह । पञ्चविंशत्सहस्राणि नारदीयं तदुच्यते

यत्राह नारदो धर्मान् बृहत्कल्पाश्रयान् त्विह । पञ्चविंशत्सहस्राणि नारदीयं तदुच्यते ॥

Verse 44

तदिषे पञ्चदश्यां तु यो दद्याद्धेनुसंयुतम् । उत्तमां सिद्धिमाप्नोति इह लोके परत्र च । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

तदिषे पञ्चदश्यां तु यो दद्याद्धेनुसंयुतम् । उत्तमां सिद्धिमाप्नोति इह लोके परत्र च । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥

Verse 45

यत्राधिकृत्य शकुनीन्धर्माधर्मविचारणम् । पुराणं नवसाहस्रं मार्कण्डेयं तदुच्यते

यत् पुराणं शकुन्याधारं कृत्वा धर्माधर्मयोर्विचारणं करोति, तदेव नवसाहस्रश्लोकात्मकं “मार्कण्डेयम्” इति कथ्यते।

Verse 46

परिलिख्य च यो दद्यात्सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्तिक्यां पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलभाग्भवेत्

यः सम्यक् परिलिख्य तद् दद्यात् सौवर्णकरिसंयुतम्, स कार्तिक्याम् पौण्डरीकयज्ञस्य फलभाग्भवति।

Verse 47

यत्तदीशानकल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । वशिष्ठायाऽग्निना प्रोक्तमाग्नेयं तत्प्रचक्षते

यत् पुराणम् ईशानकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य अग्निना वशिष्ठाय प्रोक्तम्, तदेव “आग्नेयम्” इति प्रचक्षते।

Verse 48

लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमपद्मसमन्वितम् । मार्गशीर्षे विधानेन तिलधेनुयुतं तथा । तच्च षोडशसाहस्रं सर्वक्रतुफलप्रदम्

यः तद् ग्रन्थं लिखित्वा हेमपद्मसमन्वितं दद्यात्, मार्गशीर्षे च विधानेन तिलधेनुयुतं तथा; तत् षोडशसाहस्रं सर्वक्रतुफलप्रदं प्रकीर्तितम्।

Verse 49

यत्राधिकृत्य माहात्म्यमादित्यस्य चतुर्मुखः । अघोरकल्पवृत्तान्तप्रसंगेन जगत्पतिः । मनवे कथयामास भूतग्रामस्य लक्षणम्

यत्र पुराणे आदित्यस्य माहात्म्यमधिकृत्य, अघोरकल्पवृत्तान्तप्रसङ्गेन जगत्पतिश्चतुर्मुखो ब्रह्मा मनवे भूतग्रामस्य लक्षणं कथयामास।

Verse 50

चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । भविष्यचरितप्रायं भविष्यं तदिहोच्यते

चतुर्दशसहस्राणि पञ्चशतानि चाधिकानि—एतदिह ‘भविष्य’ इति कथ्यते, यत् प्रायः आगामिचरितवर्णनपरम्।

Verse 51

तत्पौषमासि यो दद्यात्पौर्णमास्यां विमत्सरः । गुडकुम्भसमायुक्तमग्निष्टोमफलं लभेत्

यः पौषमासि पौर्णमास्यां विमत्सरः गुडकुम्भसमायुक्तं दद्यात्, स दाता अग्निष्टोमयज्ञतुल्यं फलं लभते।

Verse 52

रथंतरस्य कल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । सावर्णिना नारदाय कृष्णमाहात्म्यसंयुतम् । प्रोक्तं ब्रह्मवराहस्य चरितं वर्ण्यतेऽत्र च

रथंतरकल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य सावर्णिना नारदाय कृष्णमाहात्म्यसंयुतं शिक्षितम्; अत्र च ब्रह्मवराहस्य चरितं वर्ण्यते।

Verse 53

तदष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमुच्यते । पुराणं ब्रह्मवैवर्तं यो दद्याद्ब्राह्मणोत्तमे । माघमासे पौर्णमास्यां ब्रह्मलोके महीयते

तदष्टादशसाहस्रं ‘ब्रह्मवैवर्तम्’ इति कथ्यते। यो ब्रह्मवैवर्तपुराणं माघमासे पौर्णमास्यां ब्राह्मणोत्तमे दद्यात्, स ब्रह्मलोके महीयते।

Verse 54

यत्राग्निलिङ्गमध्यस्थः प्राह देवो महेश्वरः । धर्मार्थकाममोक्षार्थानाग्नेयमधिकृत्य च

यत्राग्निलिङ्गमध्यस्थो देवो महेश्वरः प्राह—धर्मार्थकाममोक्षप्रदं ‘आग्नेयम्’ अधिकृत्य विषयीकृत्य च।

Verse 55

कल्पं तल्लैङ्गमित्युक्तं पुराणं ब्रह्मणा स्वयम्

तत्कल्पं ‘लैङ्गम्’ इति प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा स्वयमेव।

Verse 56

तदेकादशसाहस्रं फाल्गुन्यां यः प्रयच्छति । तिलधेनुसमायुक्तं स याति शिवसात्म्यताम्

तदेकादशसाहस्रं फाल्गुन्यां यः प्रयच्छति। तिलधेनुसमायुक्तं स याति शिवसात्म्यताम्॥

Verse 57

महावराहस्य पुनर्माहात्म्यमधिकृत्य च । विष्णुनाऽभिहितं क्षोण्यै तद्वाराहमिहोच्यते

महावराहस्य पुनर्माहात्म्यमधिकृत्य च। विष्णुनाऽभिहितं क्षोण्यै तद्वाराहमिहोच्यते॥

Verse 58

मानवस्य प्रसंगेन धन्यस्य मुनिसत्तमाः । चतुर्विंशत्सहस्राणि तत्पुराणमिहोच्यते

मानवस्य प्रसङ्गेन धन्यस्य मुनिसत्तमाः। चतुर्विंशत्सहस्राणि तत्पुराणमिहोच्यते॥

Verse 59

काञ्चनं गरुडं कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यामथो दद्याद्ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । वाराहस्यप्रसादेन पदमाप्नोति वैष्णवम्

काञ्चनं गरुडं कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम्। पौर्णमास्यामथो दद्याद्ब्राह्मणाय कुटुम्बिने। वाराहस्य प्रसादेन पदमाप्नोति वैष्णवम्॥

Verse 61

स्कांदं नाम पुराणं तदेकाशीति निगद्यते । सहस्राणि शतं चैकमिति मर्त्येषु पठ्यते

स्कान्दं नाम पुराणं तदेकाशीतिसहस्रसंख्यकं निगद्यते । मर्त्यलोके तु ‘एकशतैकसहस्राणि’ इति पठ्यते ॥

Verse 62

परिलेख्य च यो दद्याद्धेमशूलसमन्वितम् । शैवं स पदमाप्नोति मकरोपगमे रवेः

परिलेख्य यः सम्यक् दद्याद्धेमशूलसमन्वितम् । मकरोपगमे रवेः स शैवं परमं पदम् आप्नोति ॥

Verse 63

त्रिविक्रमस्य माहात्म्यमधिकृत्य चतुर्मुखः । त्रिवर्गमभ्यधात्तत्तु वामनं परिकीर्तितम्

त्रिविक्रमस्य माहात्म्यमधिकृत्य चतुर्मुखः । त्रिवर्गं व्याख्याय तत्तु ‘वामनम्’ इति परिकीर्तितम् ॥

Verse 64

पुराणं दशसाहस्रं कौर्मकल्पानुगं शिवम्

दशसाहस्रश्लोकात्मकं पुराणं शिवं कौर्मकल्पानुगं च भवति ॥

Verse 65

यः शरद्विषुवे दद्याद्धेमवस्त्रसमन्वितम् । क्षौमावृतं युतं धेन्वा स पदं याति वैष्णवम्

यः शरद्विषुवे दद्याद्धेमवस्त्रसमन्वितम् । क्षौमावृतां धेनुं युत्वा स वैष्णवं परमं पदं याति ॥

Verse 66

यच्च धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च रसातले । माहात्म्यं कथयामास कूर्मरूपी जनार्दनः

रसातले यद् धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च माहात्म्यं कथितम्, तत् कूर्मरूपेण जनार्दनेन प्रोक्तम्।

Verse 67

इन्द्रद्युम्नप्रसंगेन ऋषीणां शक्रसन्निधौ । सप्तदशसहस्राणि लक्ष्मीकल्पानुषङ्गिकम्

इन्द्रद्युम्नप्रसङ्गेन, शक्रसन्निधौ ऋषीणां पुरतः, लक्ष्मीकल्पानुषङ्गिकं सप्तदशसहस्राणि (श्लोकाः) प्रोक्ताः।

Verse 68

यो दद्यादयने कौर्मं हेमकूर्मसमन्वितम् । गोसहस्रप्रदानस्य स फलं प्राप्नुयान्नरः

योऽयने कौर्मं दद्याद् हेमकूर्मसमन्वितम्, स नरः गोसहस्रप्रदानस्य फलं प्राप्नुयात्।

Verse 69

श्रुतीनां यत्र कल्पादौ प्रवृत्त्यर्थं जनार्दनः । मत्स्यरूपी च मनवे नरसिंहोपवर्णनम्

यत्र कल्पादौ श्रुतीनां प्रवृत्त्यर्थं जनार्दनः मत्स्यरूपी भूत्वा मनवे नरसिंहोपवर्णनं कथयामास।

Verse 70

अधिकृत्याब्रवीत्सप्तकल्पवृत्तं मुनिव्रताः । तन्मात्स्यमिति जानीध्वं सहस्राणि चतुदर्श

मुनिव्रताः! अधिकृत्य स सप्तकल्पवृत्तं अब्रवीत्; तन्मात्स्यमिति जानीध्वं चतुर्दशसहस्राणि (श्लोकाः)।

Verse 71

विषुवे हैममत्स्येन धेन्वा क्षौमयुगान्वितम् । यो दद्यात्पृथिवी तेन दत्ता भवति चाखिला

विषुवकाले हैममत्स्ययुक्तं धेनुं क्षौमयुगसमन्वितां यो ददाति, तेनाखिला पृथिवीव दत्ता भवति।

Verse 72

यदा वा गरुडे कल्पे विश्वाण्डाद्गरुडोऽभवत् । अधिकृत्याब्रवीत्कृष्णो गारुडं तदिहोच्यते

गरुडकल्पे यदा विश्वाण्डाद् गरुडोऽभवत्, तदा तदधिकृत्य कृष्णो यदब्रवीत्, तदेवात्र ‘गारुडम्’ इति कथ्यते।

Verse 73

तदष्टादश चैकं च सहस्राणीह पठ्यते । स्वर्णहंससमायुक्तं यो दद्यादयने परे । स सिद्धिं लभते मुख्यां शिवलोके च संस्थितिम्

तदिहाष्टादशैकसहस्राणि पठ्यन्ते। योऽयने परे स्वर्णहंससमायुक्तं ददाति, स मुख्यां सिद्धिं लभते शिवलोके च संस्थितिम्।

Verse 74

ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रवीत्पुनः । तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम्

ब्रह्मा पुनर्ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रवीत्; तच्च ब्रह्माण्डं द्वादशसाहस्रं द्विशताधिकं स्मृतम्।

Verse 76

यो दद्यात्तु व्यतीपात ऊर्णायुगसमन्वितम् । राजसूयसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

व्यतीपाते यो दद्यात् ऊर्णायुगसमन्वितम्, स मानवो राजसूयसहस्रस्य फलं प्राप्नोति।

Verse 77

हेमधेन्वायुतं तच्च ब्रह्मलोकफलप्रदम् । चतुर्लक्षमिदं प्रोक्तं व्यासेनाद्भुतकर्मणा

हेमधेन्वायुततुल्यं तद् दानं ब्रह्मलोकफलप्रदम्। चतुर्लक्षप्रमाणं चैतत् व्यासेनाद्भुतकर्मणा प्रोक्तम्॥

Verse 78

इदं लोकहितार्थाय संक्षिप्तं द्वापरे द्विजाः

इदं लोकहितार्थाय द्वापरे युगे द्विजाः संक्षिप्तं कृतम्॥

Verse 79

भविष्याणां च कल्पानां श्रूयते यत्र विस्तरः । तद्ब्रह्माण्डं पुराणं तु ब्रह्मणा समुदाहृतम्

भविष्याणां च कल्पानां यत्र विस्तरः श्रूयते। तद् ब्रह्माण्डपुराणं तु ब्रह्मणा समुदाहृतम्॥

Verse 80

पाद्मे पुराणे यत्प्रोक्तं नारसिंहोपवर्णनम् । तच्चाष्टादशसाहस्रं नारसिंहमिहोच्यते

पाद्मपुराणे यत् प्रोक्तं नारसिंहोपवर्णनम्। तद् अष्टादशसाहस्रं नारसिंहमिहोच्यते॥

Verse 81

नन्दिने यत्र माहात्म्यं कार्तिकेयेन वर्णितम् । लोके नन्दिपुराणं वै ख्यातमेतद्द्विजोत्तमाः

नन्दिने यत्र माहात्म्यं कार्तिकेयेन वर्णितम्। लोके नन्दिपुराणं वै ख्यातमेतद् द्विजोत्तमाः॥

Verse 82

यत्र साम्बं पुरस्कृत्य भविष्यति कथानकम् । प्रोच्यते तत्पुनर्लोके सांबमेव मुनिव्रताः

हे मुनिव्रताः! यत्र साम्बं पुरस्कृत्य यत् कथानकं भविष्यति, तत् पुनर्लोके प्रोच्यते—साम्बमेव इति।

Verse 83

एवमादित्यसंज्ञं तु तत्रैव परिपठ्यते । अष्टादशभ्यस्तु पृथक्पुराणं यच्च दृश्यते । विजानीध्वं द्विजश्रेष्ठास्तदेतेभ्यो विनिर्गतम्

एवं तत्रैव ‘आदित्य’संज्ञं परिपठ्यते। अष्टादशभ्यः पृथक् यत् पुराणं दृश्यते, द्विजश्रेष्ठाः! तदेतैरेव विनिर्गतमिति विजानीध्वम्।

Verse 84

पञ्चाङ्गानि पुराणस्य चाख्यानमितरत्स्मृतम् । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुवंशचरितं पुराणं पञ्चलक्षणम्

पुराणस्य पञ्चाङ्गानि; इतरत् चाख्यानं स्मृतम्। सर्गः प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च, वंशानुवंशचरितं—पुराणं पञ्चलक्षणम्।

Verse 85

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च । संहारश्च प्रदृश्येत पुराणं पञ्चलक्षणम्

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च, संहारश्च प्रदृश्येत—पुराणं पञ्चलक्षणम्।

Verse 86

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च परिकीर्त्यते । सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरूढे च यत्फलम्

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च परिकीर्त्यते; सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरूढे च यत् फलम्।

Verse 87

सात्विकेषु च कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः

सात्त्विकेषु कल्पेषु हरेर्माहात्म्यमधिकं भवति; राजसेषु कल्पेषु ब्रह्मणो माहात्म्यमधिकं विदुः।

Verse 88

तद्वदग्रे च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य हि । संकीर्णे च सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते

तद्वदग्रे तामसेषु कल्पेषु शिवस्यैव माहात्म्यं प्रमुखं; संकीर्णे तु सरस्वत्याः पितॄणां च माहात्म्यं निगद्यते।

Verse 89

चतुर्भिर्भगवान्विष्णुर्द्वाभ्यां ब्रह्मा तथा रविः । अष्टादशपुराणेषु शेषेषु भगवाञ्छिवः

अष्टादशपुराणेषु चतुर्षु विष्णुर्भगवान् प्रमुखतया स्तूयते; द्वाभ्यां ब्रह्मा तथा रविः; शेषेषु तु भगवाञ्छिवः।

Verse 90

वेदवन्निश्चलं मन्ये पुराणं वै द्विजोत्तमाः । वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणे नात्र संशयः

द्विजोत्तमाः, वेदवत् निश्चलं प्रमाणं पुराणं मन्ये; सर्वे वेदाः पुराणे प्रतिष्ठिताः—नात्र संशयः।

Verse 91

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं चालयिष्यति । इतिहासपुराणैस्तु निश्चलोऽयं कृतः पुरा

अल्पश्रुताद्वेदो बिभेति—‘मामयं चालयिष्यति’ इति; इतिहासपुराणैस्तु अयं पुरा निश्चलोऽकृत।

Verse 92

यन्न दृष्टं हि वेदेषु न दृष्टं स्मृतिषु द्विजाः । उभयोर्यत्र दृष्टं च तत्पुराणेषु गीयते

यद् वेदेषु न दृश्यते, न च स्मृतिषु द्विजाः; उभयोरपि यत्रार्थो दृश्यते, तत् पुराणेषु गीयते।

Verse 93

यो वेद चतुरो वेदान्सांगोपनिषदो द्विजः । पुराणं नैव जानाति न च स स्याद्विचक्षणः

यो वेद चतुरो वेदान् साङ्गोपनिषदो द्विजः; पुराणं नैव जानाति, न स स्याद् विचक्षणः।

Verse 94

अष्टादशपुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः । भारताख्यानमकरोद्वेदार्थैरुपबृंहितम्

अष्टादशपुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः; भारताख्यानमकरोद् वेदार्थैरुपबृंहितम्।

Verse 95

लक्षेणैकेन तत्प्रोक्तं द्वापरान्ते महात्मना । वाल्मीकिना च यत्प्रोक्तं रामोपाख्यानमुत्तमम्

लक्षेणैकेन तत्प्रोक्तं द्वापरान्ते महात्मना; वाल्मीकिना च यत्प्रोक्तं रामोपाख्यानमुत्तमम्।

Verse 96

ब्रह्मणा विहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम् । आह तन्नारदायैव तेन वाल्मीकये पुनः

ब्रह्मणा विहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम्; आह तन्नारदायैव, तेन वाल्मीकये पुनः।

Verse 97

वाल्मीकिना च लोके तु धर्मकामार्थसाधकम्

वाल्मीकिना च लोकेऽस्मिन् धर्मकामार्थसाधकं तत् प्रख्यापितम्।

Verse 98

एवं सपादाः पञ्चैते लक्षाः पुण्याः प्रकीर्तिताः । पुरातनस्य कल्पस्य पुराणे तु विदुर्बुधाः

एवं सपादाः पञ्चैते लक्षाः पुण्याः प्रकीर्तिताः; पुरातनकल्पस्य पुराणे तु विदुर्बुधाः।

Verse 99

इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते काल गौरवात् । स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं पुराणं लैङ्गमेव च

इतिहासपुराणानि कालगौरवात् भिद्यन्ते; स्कान्दं तथा ब्रह्माण्डं पुराणं लैङ्गमेव च।

Verse 100

वाराहकल्पे विप्रेन्द्रास्तेषां भेदः प्रवर्तते । अष्टादशप्रकारेण ब्रह्माण्डं भिन्नमेव हि

वाराहकल्पे विप्रेन्द्राः तेषां भेदः प्रवर्तते; अष्टादशप्रकारेण ब्रह्माण्डं भिन्नमेव हि।

Verse 101

अष्टादशपुराणानि तेन जातानि भूतले । लैङ्गमेकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम्

अष्टादशपुराणानि तेन जातानि भूतले; लैङ्गमेकादशविधं द्वापरे शुभं प्रभिन्नम्।

Verse 102

स्कान्दं तु सप्तधा भिन्नं वेद व्यासेनधीमता । एकाशीतिसहस्राणि शतं चैकं तु संख्यया

स्कान्दं पुराणं सप्तधा विभक्तं व्यासेन धीमता वेदितम्। तस्य संख्यया एकाशीतिसहस्राणि शतं चैकं श्लोकाः स्मृताः॥

Verse 103

तस्याऽद्यो यो विभागस्तु स्कन्दमाहात्म्यसंयुतः । माहेश्वरः समाख्यातो द्वितीयो वैष्णवः स्मृतः

तस्य पुराणस्याद्यो विभागः स्कन्दमाहात्म्यसमन्वितः माहेश्वर इति ख्यातः; द्वितीयो वैष्णवः स्मृतः॥

Verse 104

तृतीयो ब्रह्मणः प्रोक्तः सृष्टिसंक्षेपसूचकः । काशीमाहात्म्यसंयुक्तश्चतुर्थः परिपठ्यते

तृतीयो विभागो ब्रह्मणः प्रोक्तः सृष्टिसंक्षेपप्रदर्शकः। चतुर्थः काशीमाहात्म्यसंयुक्तः परिपठ्यते॥

Verse 105

रेवायाः पञ्चमो भागः सोज्जयिन्याः प्रकीर्तितः । षष्ठः कल्पो नागरश्च तीर्थमाहात्म्यसूचकः

पञ्चमो भागो रेवायाः सोज्जयिन्याश्च प्रकीर्तितः। षष्ठो नागरकल्पः स्यात् तीर्थमाहात्म्यसूचकः॥

Verse 106

सप्तमो यो विभागोऽयं स्मृतः प्राभासिको द्विजाः । सर्वे द्वादशसाहस्रा विभागाः संप्रकीर्तिताः

सप्तमोऽयं विभागः प्राभासिक इति द्विजाः स्मृतः। एवं सर्वे विभागाः द्वादशसाहस्राः सम्यक् प्रकीर्तिताः॥

Verse 107

अस्मिन्प्राभासिकः सर्वो वर्ण्यते क्षेत्रविस्तरः । तीर्थानां चैव माहात्म्यं माहात्म्यं शंकरस्य च

अस्मिन् प्राभासिके खण्डे क्षेत्रस्य सर्वः विस्तरो वर्ण्यते। तीर्थानां च महिमा तथा शंकरस्यापि माहात्म्यं निरूप्यते॥

Verse 108

अन्येषां चैव देवानां माहात्म्यं च प्रकीर्त्यते । इति भेदः पुराणानां संक्षेपात्कथितो द्विजाः

अन्येषां देवतानां च माहात्म्यं प्रकीर्त्यते। एवं पुराणानां भेदः संक्षेपात् कथितो द्विजाः॥

Verse 109

इममष्टादशानां तु पुराणानामनुक्रमम् । यः पठेद्धव्यकव्येषु स याति भवनं हरेः

अष्टादशपुराणानामिममनुक्रममुदाहृतम्। यो हव्यकव्येषु पठेत् स याति हरिभवनम्॥