Adhyaya 257

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि त्रितकूपमिति स्मृतम् । नंदादित्यस्य पूर्वेण योजनत्रितयेन तु

ईश्वर उवाच । ततः गच्छेन्महादेवि त्रितकूपमिति स्मृतम् । नन्दादित्यस्य पूर्वेण योजनत्रितयेन तु ॥

Verse 2

पुरा बभूव राजेन्द्रः सौराष्ट्रविषये सुधीः । आत्रेय इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः

पुरा सौराष्ट्रविषये सुधी राजेन्द्र आसीत् । आत्रेय इति विख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ॥

Verse 3

तस्य पुत्रत्रयं जज्ञ ऋतुकालाभिगामिनः । एकतश्चद्वितश्चैव त्रितश्चैवेति भामिनि

तस्य पुत्रास्त्रयो जज्ञिरे ऋतुकालाभिगामिनः। एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैवेति भामिनि॥

Verse 4

त्रितस्तेषां कनिष्ठोऽभूद्वेदवेदांगपारगः । सर्वैरेव गुणैर्युक्तो मूर्खो ज्येष्ठौ बभूवतुः

त्रितस्तेषां कनिष्ठोऽभूद्वेदवेदाङ्गपारगः। सर्वैरेव गुणैर्युक्तो ज्येष्ठौ मूढौ बभूवतुः॥

Verse 5

कस्यचित्त्वथकालस्य आत्रेयो द्विज सत्तमः । तपः कृत्वा तु विपुलं कालधर्ममुपेयिवान्

कस्यचित्त्वथ कालस्य आत्रेयो द्विजसत्तमः। तपः कृत्वा तु विपुलं कालधर्ममुपेयिवान्॥

Verse 6

ततस्तेषां त्रितो राजा बभूव गुणवत्तरः । धुरमाकर्षयामास पुत्रोऽयं तस्य या पुरा

ततस्तेषां त्रितो राजा बभूव गुणवत्तरः। धुरमाकर्षयामास स पुत्रोऽयं तस्य यः पुरा॥

Verse 7

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम् । सन्निमंत्र्य द्विजश्रेष्ठान्यज्ञकर्मस्वधिष्ठितान्

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम्। सन्निमन्त्र्य द्विजश्रेष्ठान् यज्ञकर्मस्वधिष्ठितान्॥

Verse 8

इन्द्रादींश्च सुरान्सर्वानावाह्य विधिपूर्वकम् । दक्षिणार्थं द्विजेन्द्राणां प्रभासं स जगाम ह । गृहीत्वा भ्रातरौ ज्येष्ठौ गवार्थं प्रस्थितो द्विजः

इन्द्रादीन् सर्वान् सुरान् विधिपूर्वकम् आवाह्य, द्विजेन्द्राणां दक्षिणार्थं प्रभासं स जगाम। ज्येष्ठौ भ्रातरौ गृहीत्वा, गवार्थं प्रस्थितो द्विजः।

Verse 9

यस्य यस्य गृहे याति स त्रितो वेदपारगः । तत्र तत्र वरां पूजां लेभे गाश्चैव पुष्कलाः

यस्य यस्य गृहे स त्रितो वेदपारगः याति, तत्र तत्र वरां पूजां लेभे, गाश्च पुष्कलाः।

Verse 10

एवं स गोधनं प्राप्य भ्रातृभ्यां सहितस्तदा । गृहाय प्रस्थितो देवि निर्वृतिं परमां गतः

एवं स गोधनं प्राप्य भ्रातृभ्यां सहितस्तदा। गृहाय प्रस्थितो देवि, निर्वृतिं परमां गतः।

Verse 11

त्रितस्ताभ्यां पुरो याति पृष्ठतो भ्रातरौ च तौ । गोधनं चालयंतस्ते प्रभासं क्षेत्रमागताः

त्रितः पुरो याति, पृष्ठतो तौ भ्रातरौ; गोधनं चालयन्तस्ते प्रभासक्षेत्रमागताः।

Verse 12

अथ तद्गोधनं दृष्ट्वा भूरि दानार्थमाहृतम् । भ्रातृभ्यां त्रितये चेति पापा मतिरजायत

अथ तद्गोधनं दृष्ट्वा भूरि दानार्थमाहृतम्। भ्रातृभ्यां त्रितये चेति पापा मतिरजायत।

Verse 13

परस्परमूचतुस्तौ भ्रातरौ दुष्टचेतसौ । त्रितो यज्ञेषु कुशलो वेदेषु कुशलस्तथा

ततः परस्परं तौ दुष्टचेतसौ भ्रातरौ ऊचतुः— “त्रितो यज्ञेषु कुशलः, वेदेष्वपि तथा कुशलः।”

Verse 14

मान्यः पूज्यश्च सर्वत्र आवां मूर्खौ निरर्थकौ । एतद्धि गोधनं सर्वं त्रितो दास्यति सन्मखे

“स सर्वत्र मान्यः पूज्यश्च; आवां तु मूर्खौ निरर्थकौ। एतद् गोधनं सर्वं त्रितः सन्मखे साधूनां पुरतः यज्ञे दास्यति।”

Verse 15

अस्माकं पितृपर्यातो यदाप्तं तत्समं भवेत् । तस्मादत्रैव युक्तोऽस्य वधो वै त्रितयज्ञिनः

“यदस्माकं पितृपर्यायात् प्राप्तं, तत् समं भवेत् (यदि वयं गृह्णीमः)। तस्मादत्रैव त्रितयज्ञिनो वध एव युक्तः।”

Verse 16

एवं तौ निश्चयं कृत्वा प्रस्थितौ भ्रातरावुभौ । त्रितस्तु पुरतो याति निर्विकल्प ऋजुः सुधीः

एवं तौ निश्चयं कृत्वा भ्रातरावुभौ प्रस्थितौ। त्रितस्तु पुरतो याति निर्विकल्पः ऋजुः सुधीः।

Verse 17

अनु तत्र समुत्तस्थौ व्याघ्रो रौद्रतराकृतिः । व्यादितास्यो रवं देवि व्यनद्भैरवं ततः

अनु तत्र समुत्तस्थौ व्याघ्रो रौद्रतराकृतिः। व्यादितास्यो रवं, देवि, ततः भैरवं व्यनदत्।

Verse 18

तस्य शब्देन ता गावो नष्टा जग्मुर्दिशो दश । अन्धकूपो महांस्तत्र प्रदेशे दारुणोऽभवत्

तस्य नादेन ता गावो नष्टाः सन्तो दिशो दश जग्मुः। तत्र प्रदेशे महान्तोऽन्धकूपो दारुणदर्शनः समभवत्॥

Verse 19

एकतो दारुणो व्याघ्रः कूपोऽन्यत्र सुदारुणः । दृष्ट्वा ते भ्रातरः सर्वे भयोद्विग्नाः प्रदुद्रुवुः

एकस्मिन् पार्श्वे दारुणो व्याघ्रः, अन्यत्र सुदारुणः कूपः। तद् दृष्ट्वा ते सर्वे भ्रातरः भयाकुलाः प्रदुद्रुवुः॥

Verse 20

अथ ते विषमं प्राप्य तटं कूपस्य भामिनि । स्थिता यावद्गतो व्याघ्रस्ततो गंतुं मनो दधुः

अथ ते भामिनि कूपस्य विषमं तटं प्राप्य तत्र स्थिताः। यावद् व्याघ्रो गतः, ततो गन्तुं मनो दधुः॥

Verse 21

अथ ताभ्यां त्रितो देवि भ्रातृभ्यां नृपसत्तम । प्रक्षिप्तो दारुणे कूपे जीर्णे तोयविवर्जिते

अथ देवि नृपसत्तम, ताभ्यां भ्रातृभ्यां त्रितो दारुणे कूपे प्रक्षिप्तः—जीर्णे तोयविवर्जिते॥

Verse 22

ततस्तद्गोधनं गृह्य प्रस्थितौ हृष्टमानसौ । त्रितस्तु पतितस्तत्र कूपे जलविवर्जिते

ततः तद् गोधनं गृहीत्वा तौ प्रस्थितौ हृष्टमानसौ। त्रितस्तु तत्र जलविवर्जिते कूपे पतित एवाभवत्॥

Verse 23

चिन्तयामास मेधावी नाहं शोचामि जीवितुम् । मयाहूता द्विजश्रेष्ठा यज्ञार्थं वेदपारगाः । इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे स क्रतुः स्यान्न मे त्वतः

मेधावी चिन्तयामास—“नाहं जीवितुं शोचामि। मया यज्ञार्थं वेदपारगा द्विजश्रेष्ठा आहूताः, इन्द्राद्याश्च सर्वे सुराः। अतः स क्रतुः मत्तो न विफलः स्यात्।”

Verse 24

स एवं चिन्तयामास वेदवेदांगपारगः । मानसं यज्ञमारभ्य तत्रैव वरवर्णिनि

स एवं वेदवेदाङ्गपारगः स्वान्ते चिन्तयामास; तत्रैव, वरवर्णिनि, मानसं यज्ञमारभत।

Verse 25

स्वयमेव स सूक्तानि प्रोक्त्वा प्रोक्त्वा द्विजोत्तमः । कृतवान्बालुकाहोमं तेन तुष्टाश्च देवताः

स्वयमेव द्विजोत्तमः सूक्तानि पुनः पुनः प्रोक्त्वा बालुकाहोमं कृतवान्; तेन देवताः तुष्टाः।

Verse 26

श्रद्धां तस्य विदित्वा तु भूयस्तृप्तास्तु देवताः । आगत्य ब्राह्मणं प्रोचुः कूपमध्ये व्यवस्थितम्

तस्य श्रद्धां विदित्वा देवताः भूयस्तृप्ताः; आगत्य कूपमध्ये व्यवस्थितं ब्राह्मणं प्रोचुः।

Verse 27

देवा ऊचुः । भोभो विप्र त्वया नूनं सर्वे संतर्पिता वयम् । मानसेन तु यज्ञेन तस्माद्ब्रूहि मनोगतम्

देवा ऊचुः—“भो भो विप्र, त्वया मानसेन यज्ञेन वयं सर्वे नूनं संतर्पिताः। तस्मात् ब्रूहि मनोगतम्।”

Verse 28

ब्राह्मण उवाच । यदि देवाः प्रसन्ना मे कूपान्निष्कमणे त्वहम् । यष्टा स्वं मंदिरं गत्वा देवयज्ञं करोम्यहम्

ब्राह्मण उवाच—यदि मे देवाः प्रसन्नाः स्युः, तर्हि अहं अस्मात् कूपात् निष्क्रमितुं शक्नुयाम्। स्वगृहं गत्वा विधिवत् देवयज्ञं करिष्यामि।

Verse 29

ईश्वर उवाच । अथ देवैः समादिष्टा तस्मिन्कूपे सरस्वती । निर्गत्य वसुधां भित्त्वा पूरयामास वारिणा

ईश्वर उवाच—ततः देवैः समादिष्टा सरस्वती तस्मिन् कूपे निर्गता; वसुधां भित्त्वा वारिणा तं पूरयामास।

Verse 30

अथ निष्क्रम्य विप्रोऽसौ यातः स्वभवनं प्रति । ततः प्रभृति देवेशि त्रितकूपः स उच्यते

अथ स विप्रो निष्क्रम्य स्वभवनं प्रति यातः। ततः प्रभृति, देवेशि, स स्थानः ‘त्रितकूपः’ इति उच्यते।

Verse 31

स्नात्वा तत्र शुचिर्भूत्वा त्वथ संतर्पयेत्पितॄन् । अश्वमेधमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा यः पितॄन् संतर्पयेत्, स सर्वपापविवर्जितः अश्वमेधफलम् अवाप्नोति।

Verse 32

तिल दानं तु देवेशि तत्र शस्तं सकाञ्चनम् । पितॄणां वल्लभं तीर्थं नित्यं चैव तु भामिनि

देवेशि, तत्र तिलदानं सकाञ्चनं प्रशस्यते। भामिनि, तत् तीर्थं पितॄणां नित्यं वल्लभं भवति।

Verse 33

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आयंतुन इति स्मृताः । ये दिव्याः पितरो देवि तेषां सांनिध्यमत्र हि

अग्निष्वात्ता बर्हिषदश्च “आयान्तु” इति स्मृत्या आह्वयन्ते। देवि, ये दिव्याः पितरः, तेषां सांनिध्यमत्र निश्चयेन विद्यते।

Verse 34

दर्शनादपि तीर्थस्य तस्य वै सुरसत्तमे । मुच्यन्ते प्राणिनः पापादाजन्ममरणांतिकात्

तस्य तीर्थस्य केवलदर्शनादपि, हे सुरसत्तम, प्राणिनः पापात् मुच्यन्ते—यत् जन्मादारभ्य मरणान्तं यावत् अनुगच्छति।

Verse 35

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्। प्रभासक्षेत्रम् आसाद्य, यद्यात्मनः श्रेय इच्छेत्।

Verse 257

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये त्रितकूपमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां, सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘त्रितकूपतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम, सप्तपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।