Adhyaya 290

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कुबेरस्थानमुत्तमम् । यत्र सिद्धः पुरा देवि कुबेरो धनदोऽभवत्

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन् महादेवि कुबेरस्थानमुत्तमम् । यत्र सिद्धः पुरा देवि कुबेरो धनदोऽभवत् ॥

Verse 2

ब्राह्मणश्चौररूपेण तत्र स्थानेऽवसत्पुरा । स च मे भक्तियोगेन पुरा वै धनदः कृतः

ब्राह्मणश्चौररूपेण तत्र स्थानेऽवसत् पुरा । स च मे भक्तियोगेन पुरा वै धनदः कृतः ॥

Verse 3

देव्युवाच । कथं स ब्राह्मणो भूत्वा चौररूपो नराधमः । तन्मे कथय देवेश धनदः स यथाऽभवत्

देव्युवाच । कथं स ब्राह्मणो भूत्वा चौररूपो नराधमः । तन्मे कथय देवेश धनदः स यथाऽभवत् ॥

Verse 4

ईश्वर उवाच । तस्मिन्नर्थे महादेवि यद्वृत्तं चौत्तमेंऽतरे । कथयिष्यामि तत्सर्वं शिवमाहात्म्यसूचकम्

ईश्वर उवाच—तस्मिन्नर्थे महादेवि यद्वृत्तं चोत्तमेऽन्तरे, तत्सर्वं कथयिष्यामि, शिवमाहात्म्यसूचकम्।

Verse 5

कश्चिदासीद्द्विजो देवि देवशर्मेति विश्रुतः । प्रभासक्षेत्रनिलयो न्यंकुमत्यास्तटेऽवसत्

देवि, कश्चिदासीद्द्विजो देवशर्मेति विश्रुतः। प्रभासक्षेत्रनिलयः न्यङ्कुमत्यास्तटेऽवसत्॥

Verse 6

पुत्रक्षेत्रकलत्रादिव्यापारैकरतः सदा । विहायाथ स गार्हस्थ्यं धनार्थं लोभ मोहितः । प्रचचार महीमेतां सग्रामनगरांतराम्

पुत्रक्षेत्रकलत्रादिव्यापारैकरतः सदा। विहाय स गार्हस्थ्यं धनार्थं लोभमोहितः॥ प्रचचार महीमेतां सग्रामनगरान्तराम्॥

Verse 7

भार्या तस्य विलोलाक्षी तस्य गेहाद्विनिर्गता । स्वच्छंदचारिणी नित्यं नित्यं चानंगमोहिता

भार्या तस्य विलोलाक्षी तस्य गेहाद्विनिर्गता। स्वच्छन्दचारिणी नित्यं नित्यं चानङ्गमोहिता॥

Verse 8

तस्यां कदाचित्पुत्रस्तु शूद्राज्जातो विधेर्वशात् । दुष्टात्माऽतीव निर्मुक्तो नाम्ना दुःसह इत्यतः

तस्यां कदाचित्पुत्रस्तु शूद्राज्जातो विधेर्वशात्। दुष्टात्माऽतीव निर्मुक्तो नाम्ना दुःसह इत्यतः॥

Verse 9

सोऽथ कालेन महता नामकर्मप्रवर्तितः । व्यसनोपहतः पापस्त्यक्तो बन्धुजनैस्तथा

स तु दीर्घकालेन नामकर्मसु प्रवृत्तः; व्यसनैः पराभूतः पापात्मा, बन्धुजनैश्च तथैव परित्यक्तः।

Verse 10

पूजोपकरणं द्रव्यं स कस्मिंश्चिच्छिवालये । बहुदोषामुखे दृष्ट्वा हर्तुकामोऽविशत्ततः

स कस्मिंश्चित् शिवालये पूजोपकरणद्रव्यं बहुदोषमुखे दृष्ट्वा, तद् हर्तुकामः तत्राविशत्।

Verse 11

यावद्दीपो गतप्रायो वर्त्तिच्छेदोऽभवत्किल । तावत्तेन दशा दत्ता द्रव्यान्वेषणकारणात्

यावद् दीपो गतप्रायोऽभूत्, वर्त्तिच्छेदोऽपि जातः; तावदेव द्रव्यान्वेषणहेतोः स तेन दशां नीतः।

Verse 12

प्रबुद्धश्चोत्थितस्तत्र देवपूजाकरो नरः । कोऽयं कोयमिति प्रोच्चैर्व्याहरत्परिघायुधः

तत्र देवपूजाकरो नरः प्रबुद्ध उत्थितः; परिघायुधः सन् उच्चैः ‘कोऽयं, कोऽयम्’ इति व्याहरत्।

Verse 13

स च प्राणभयान्नष्टः शूद्रजश्चापि मूढधीः । विनिन्दन्नात्मनो जन्म कर्म चापि सुदुःखित

स तु प्राणभयात् पलायितः; शूद्रजन्मा मूढधीश्च, आत्मनो जन्म कर्म च निन्दन्, महादुःखेन व्याकुलोऽभवत्।

Verse 14

पुरपालैर्हतोऽवन्यां मृतः कालादभूच्च सः । गंधारविषये राजा ख्यातो नाम्ना सुदुर्मुखः

पुररक्षकैर्वने हतः स कालक्रमेण मृतः। ततः स गन्धारविषये राजा बभूव, सुदुर्मुख इति नाम्ना विख्यातः॥

Verse 15

गीतवाद्यरतस्तत्र वेश्यासु निरतो भृशम् । प्रजोपद्रवकृन्मूर्खः सर्वधर्मबहिष्कृतः

तत्र स गीतवाद्येषु रतः, वेश्यासु चातिनिरतः। प्रजोपद्रवकृन्मूर्खः सर्वधर्मेभ्यः बहिष्कृतः॥

Verse 16

किन्त्वर्चयन्सदैवासौ लिंगं राज्यक्रमागतम् । पुष्पस्रग्धूपनैवेद्यगंधादिभिरमन्त्रवत्

किन्तु स सदैव राज्यपरम्परागतं लिङ्गम् अर्चयामास। पुष्पस्रग्धूपनैवेद्यगन्धान्यादिभिः, मन्त्रवर्जित एव॥

Verse 17

मुख्येषु च सदा काले देवतायतनेषु च । दद्यात्स बहुलान्दीपान्वर्तिभिश्च समुज्ज्वलान्

मुख्यकालेषु च सदा देवतायतनेषु च। स बहुलान् दीपान् ददौ, वर्तिभिः समुज्ज्वलान्॥

Verse 18

कदाचिन्मृगयासक्तो बभ्राम स च वीर्यवान् । प्रभास क्षेत्रमागात्य पूर्वसंस्कारभावितः

कदाचित् स मृगयासक्तो वीर्यवान् बभ्राम। प्रभासक्षेत्रम् आगत्य पूर्वसंस्कारैः प्रेरितः॥

Verse 19

परैरभिहतो युद्धे न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । शिवपूजाविधानेन विध्वस्ताशेषपातकः

परैरभिहतो युद्धे न्यङ्कुमत्याः शुभे तटे । शिवपूजाविधानस्य प्रभावेन विनष्टसर्वपातकः ॥

Verse 20

ततो विश्रवसश्चासौ पुत्रोऽभूद्भुवि विश्रुतः । यः स एव महातेजाः सर्वयज्ञाधिपो बली

ततः स भुवि विश्रुतो विश्रवसः सुतोऽभवत् । स एव महातेजाः सर्वयज्ञाधिपो बली ॥

Verse 21

कुबेर इति धर्मात्मा श्रुतशीलसमन्वितः । लिंगं प्रतिष्ठयामास न्यंकुमत्याश्च पूर्वतः

कुबेर इति धर्मात्मा श्रुतशीलसमन्वितः । न्यङ्कुमत्याः पूर्वभागे लिङ्गं प्रतिष्ठयामास ॥

Verse 22

कौबेरात्पश्चिमे भागे सोमनाथेति विश्रुतम् । संपूज्य च यथेशानं न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । स्तोत्रेणानेन चास्तौषीद्भक्त्या तं सर्वकामदम्

कौबेरात् पश्चिमे भागे सोमनाथ इति विश्रुतम् । न्यङ्कुमत्याः शुभे तटे यथेशानं समर्च्य च । अनेन स्तोत्रेण भक्त्या तं सर्वकामदं स्तुतवान् ॥

Verse 23

मूर्तिः क्वापि महेश्वरस्य महती यज्ञस्य मूलोदया तुम्बी तुंगफलावती च शतशो ब्रह्माण्डकोटिस्तथा । यन्मानं न पितामहो न च हरिर्ब्रह्माण्डमध्यस्थितो जानात्यन्यसुरेषु का च गणना सा संततं वोऽवतात्

मूर्तिः क्वापि महेशस्य महती यज्ञमूलोदया । तुम्बीव तुङ्गफलिनी शतशो ब्रह्माण्डकोटिसमा । यन्मानं न पितामहो न हरिर्ब्रह्माण्डमध्यस्थितो जानाति; अन्यसुरेषु का गणना? सा वो नित्यं रक्षतु ॥

Verse 24

नमाम्यहं देवमजं पुराणमु पेन्द्रमिन्द्रावरराजजुष्टम् । शशांकसूर्याग्निसमाननेत्रं वृषेन्द्रचिह्नं प्रलयादिहेतुम्

अहं देवं नमामि—अजं पुराणं, उपेन्द्रेन्द्रावरराजजुष्टम्। शशाङ्कसूर्याग्निसमाननेत्रं, वृषेन्द्रचिह्नं, प्रलयादिहेतुम्॥

Verse 25

सर्वेश्वरैकत्रिबलैकबन्धुं योगाधिगम्यं जगतोऽधिवासम् । तं विस्मयाधारमनंतशक्तिं ज्ञानोद्भवं धैर्यगुणाधिकं च

तं नमामि सर्वेश्वरैकं, त्रिभुवनैकबन्धुं शरणं च। योगाधिगम्यं जगतोऽधिवासं, विस्मयाधारमनन्तशक्तिं, ज्ञानोद्भवं धैर्यगुणाधिकं च॥

Verse 26

पिनाकपाशांकुशशूलहस्तं कपर्दिनं मेघसमानघोषम् । सकालकण्ठं स्फटिकावभासं नमामि शंभुं भुवनैकनाथम्

पिनाकपाशाङ्कुशशूलहस्तं कपर्दिनं मेघसमानघोषम्। सकालकण्ठं स्फटिकावभासं नमामि शम्भुं भुवनैकनाथम्॥

Verse 27

कपालिनं मालिनमादिदेवं जटाधरं भीमभुजंगहारम् । प्रभासितारं च सहस्रमूर्तिं सहस्रशीर्षं पुरुषं विशिष्टम्

तं नमामि कपालिनं मालिनमादिदेवं, जटाधरं भीमभुजङ्गहारम्। प्रभासितारं सहस्रमूर्तिं, सहस्रशीर्षं पुरुषं विशिष्टम्॥

Verse 28

यदक्षरं निर्गुणमप्रमेयं सज्योतिरेकं प्रवदंति संतः । दूरंगमं वेद्यमनिंद्यवन्द्यं सर्वेषु हृत्स्थं परमं पवित्रम्

यदक्षरं निर्गुणमप्रमेयं, सज्योतिरेकं प्रवदन्ति सन्तः। दूरङ्गमं वेद्यमनिन्द्यवन्द्यं, सर्वेषु हृत्स्थं परमं पवित्रम्॥

Verse 29

तेजोनिभं बालमृगांकमौलिं नमामि रुद्रं स्फुरदुग्रवक्त्रम् । कालेन्धनं कामदमस्तसंगं धर्मासनस्थं प्रकृतिद्वयस्थम्

तेजोनिभं बालमृगाङ्कमौलिं नमामि रुद्रं स्फुरदुग्रवक्त्रम् । कालेन्धनं कामदं अस्तसङ्गं धर्मासनस्थं प्रकृतिद्वयस्थम् ॥

Verse 30

अतीन्द्रियं विश्वभुजं जितारिं गुणत्रयातीतमजं निरीहम् । तमोमयं वेदमयं चिदंशं प्रजापतीशं पुरुहूतमिन्द्रम् । अनागतैकध्वनिरूपमाद्यं ध्यायंति यं योगविदो यतीन्द्राः

अतीन्द्रियं विश्वभुजं जितारिं गुणत्रयातीतमजं निरीहम् । तमोमयं वेदमयं चिदंशं प्रजापतीशं पुरुहूतमिन्द्रम् । अनागतैकध्वनिरूपमाद्यं ध्यायन्ति यं योगविदो यतीन्द्राः ॥

Verse 31

संसारपाशच्छिदुरं विमुक्तः पुनः पुनस्त्वां प्रणमामि देवम्

संसारपाशच्छिदुरं विमुक्तः पुनः पुनस्त्वां प्रणमामि देवम् ॥

Verse 32

निरूपमास्यं च बलप्रभावं न च स्वभावं परमस्य पुंसः । विज्ञायते विष्णुपितामहाद्यैस्तं वामदेवं प्रणमाम्यचिंत्यम्

निरूपमास्यं च बलप्रभावं न च स्वभावं परमस्य पुंसः । विज्ञायते विष्णुपितामहाद्यैस्तं वामदेवं प्रणमाम्यचिन्त्यम् ॥

Verse 33

शिवं समाराध्य तमुग्रमू्र्त्तिं पपौ समुद्रं भगवानगस्त्यः । लेभे दिलीपोऽप्यखिलांश्च कामांस्तं विश्वयोनिं शरणं प्रपद्ये

शिवं समाराध्य तमुग्रमूर्तिं पपौ समुद्रं भगवानगस्त्यः । लेभे दिलीपोऽप्यखिलांश्च कामांस्तं विश्वयोनिं शरणं प्रपद्ये ॥

Verse 34

देवेन्द्रवन्द्योद्धर मामनाथं शम्भो कृपाकारुणिकः किल त्वम् । दुःखाऽर्णवे मग्नमुमेश दीनं समुद्धर त्वं भव शंकरोऽसि

देवेन्द्रवन्द्य! शम्भो, मामनाथं समुद्धर; त्वं खलु कृपाकारुण्यस्वरूपः। उमेश! दुःखार्णवे मग्नं दीनं मां उद्धर, यतः त्वमेव शंकरोऽसि।

Verse 35

संपूजयन्तो दिवि देवसंघा ब्रह्मेन्द्ररुद्रा विहरंति कामम् । तं स्तौमि नौमीह जपामि शर्वं वन्देऽभिवंद्यं शरणं प्रपन्नः

दिवि देवसंघाः ब्रह्मेन्द्ररुद्रादयः कामं संपूजयन्ति विहरन्ति च। तं शर्वं स्तौमि, नौमि, जपामि; अभिवन्द्यं वन्दे, शरणं प्रपन्नः।

Verse 36

स्तुत्वैवमीशं विरराम यावत्तावत्स रुद्रोऽर्कसहस्रतेजाः । ददौ च तस्मै वरदोंऽधकारिर्वरत्रयं वैश्रवणाय देवः । सख्यं च दिक्पालपदं चतुर्थं धनाधिपत्यं च दिवौकसां च

एवं स्तुत्वा यदा विरराम, तदा स रुद्रोऽर्कसहस्रतेजाः। वरदोऽन्धकारिर्देवो वैश्रवणाय वरत्रयं ददौ—सख्यं, चतुर्थं दिक्पालपदं, दिवौकसां धनाधिपत्यं च।

Verse 37

यस्मादत्र त्वया सम्यङ्न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । आराधितोऽहं विधिवत्कृत्वा मूर्त्तिं महीमयीम्

यस्मादत्र त्वया शुभे न्यङ्कुमत्यास्तटे विधिवद् आराधितोऽहं, महीमयीं मूर्तिं कृत्वा सम्यक्।

Verse 38

तस्मात्तवैव नाम्ना तत्स्थानं ख्यातं भविष्यति । कुबेरनगरेत्येवं मम प्रीतिप्रदायकम्

तस्मात् तवैव नाम्ना तत्स्थानं ख्यातं भविष्यति—‘कुबेरनगर’ इति; मम प्रीतिप्रदायकं च तत् भविष्यति।

Verse 39

त्वया प्रतिष्ठितं लिंगमस्मात्स्थानाच्च पश्चिमे । उमानाथस्य विधिवत्सोमनाथेति तत्स्मृतम्

त्वया अस्मात् स्थानात् पश्चिमे यल्लिङ्गं विधिवत् प्रतिष्ठितम्, तद् उमानाथस्य; अतः तत् ‘सोमनाथ’ इति स्मृतम्।

Verse 40

श्रीपंचम्यां विधानेन यस्तच्च पूजयिष्यति । सप्तपुरुषावधिर्यावत्तस्य लक्ष्मीर्भविष्यति

श्रीपञ्चम्यां विधानेन यस्तत् पूजयिष्यति, तस्य लक्ष्मीः सप्तपुरुषावधि यावत् स्थास्यति।

Verse 290

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये न्यंकुमतीमाहात्म्ये कुबेरनगरोत्पत्तिकुबेरस्थापितसोमनाथमाहात्म्यवर्णनंनाम नवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, न्यङ्कुमतीमाहात्म्ये—‘कुबेरनगरोत्पत्तिः कुबेरस्थापितसोमनाथमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम द्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।