Adhyaya 237

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यादवस्थलमुत्तमम् । यादवा यत्र नष्टा वै षट्पंचाशच्च कोटयः

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यादवस्थलमुत्तमम् । यादवा यत्र नष्टा वै षट्पञ्चाशत्कोटयः ॥

Verse 2

यत्र वज्रेश्वरो देवो वज्रेणाराधितः सदा । यत्राभूद्दिव्यदृष्टीनामृषीणामाश्रमं कुलम्

यत्र वज्रेश्वरो देवो वज्रेणाराधितः सदा । यत्राभूद्दिव्यदृष्टीनामृषीणामाश्रमः कुलम् ॥

Verse 3

देव्युवाच । कथं विनष्टा भगवन्नन्धका वृष्णिभिः सह । पश्यतो वासुदेवस्य भोजाश्चैव महारथाः

देव्युवाच—भगवन्, कथं वृष्णिभिः सह नन्धकाः विनष्टाः? वासुदेवस्य पश्यतः कथं भोजा महा-रथाश्चापि नाशं गताः?

Verse 4

केन शप्तास्तु ते वीरा नष्टा वृष्ण्यन्धकादयः । भोजाश्चैव महादेव विस्तरेण वदस्व मे

केन शप्तास्ते वीराः, येन वृष्ण्यन्धकादयः तथा भोजाश्च विनाशं गताः? हे महादेव, विस्तरेण मे वद।

Verse 5

ईश्वर उवाच । षट्त्रिंशे च कलौ वर्षे संप्राप्तेऽन्धकवृष्णयः । अन्योन्यं मुशलैस्ते हि निजघ्नुः कालनोदिताः

ईश्वर उवाच—कलौ षट्त्रिंशे वर्षे संप्राप्ते, अन्धकवृष्णयः कालप्रेरिताः परस्परं मुशलैः निजघ्नुः।

Verse 6

विश्वामित्रं च कण्वं च नारदं च यशस्विनम् । सारणप्रमुखान्भोजान्ददृशुर्द्वारकां गतान्

विश्वामित्रं कण्वं च यशस्विनं नारदं च, तथा सारणप्रमुखान् भोजान् द्वारकां गतान् ते ददृशुः।

Verse 7

ते वै सांबं समानिन्युर्भूषयित्वा स्त्रियं यथा । अब्रुवन्नुपसंगम्य देवदंडनिपीडिताः

ते सांबं स्त्रीवद् भूषयित्वा समानीन्य, देवदण्डनिपीडिताः उपसंगम्य अब्रुवन्।

Verse 8

इयं स्त्री पुत्रकामस्य बभ्रोरमिततेजसः । ऋषयः साधु जानीत किमियं जनयिष्यति

इयं स्त्री पुत्रकामस्य बभ्रोरमिततेजसः। हे ऋषयः, साधु जानीत—किमियं जनयिष्यति?

Verse 9

इत्युक्तास्ते तदा देवि विप्रलंभप्रधर्षिताः । प्रत्यब्रुवंस्तान्मुनयस्तच्छृणुष्व यथातथम्

इत्युक्तास्ते तदा देवि विप्रलंभप्रधर्षिताः। प्रत्यब्रुवंस्तान्मुनयः—तच्छृणुष्व यथातथम्॥

Verse 10

ऋषय ऊचुः । वृष्ण्यन्धकविनाशाय मुशलं घोरमायसम् । वासुदेवस्य दायादः सांबोऽयं जनयिष्यति

ऋषय ऊचुः। वृष्ण्यन्धकविनाशाय मुशलं घोरमायसम्। वासुदेवस्य दायादः सांबोऽयं जनयिष्यति॥

Verse 11

येन यूयं सुदुर्वृत्ता नृशंसा जातमन्यवः । उच्छेत्तारः कुलं सर्वमृते रामाज्जनार्द्दनात्

येन यूयं सुदुर्वृत्ता नृशंसा जातमन्यवः। उच्छेत्तारः कुलं सर्वमृते रामाज्जनार्द्दनात्॥

Verse 12

त्यक्त्वा यास्यति वः श्रीमांत्यक्त्वा भूमिं हलायुधः । जरा कृष्णं महाभागं शयानं तु निवेत्स्यति

त्यक्त्वा यास्यति वः श्रीर्मत्यक्त्वा भूमिं हलायुधः। जरा कृष्णं महाभागं शयानं तु निवेत्स्यति॥

Verse 13

इत्यब्रुवंस्ततो देवि प्रलब्धास्ते दुरात्मभिः । मुनयः क्रोधरक्ताक्षाः समीक्ष्याथ परस्परम्

इत्युक्त्वा देवि ते मुनयः दुरात्मभिः परिहासिताः। क्रोधेन रक्तलोचनाः सन्तः परस्परं समालोकयन्॥

Verse 14

तथोक्ता मुनयस्ते तु ततः केशवमभ्ययुः । अथावदत्तदा वृष्णीञ्छ्रुत्वैवं मधुसूदनः

तथोक्त्वा ते मुनयः पश्चात् केशवमभ्ययुः। तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा तदा मधुसूदनो वृष्णीनुवाच॥

Verse 15

अभिज्ञो मतिमांस्तस्य भवितव्यं तथेति तत् । एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रविवेश पुनर्गृहान्

सर्वज्ञो मतिमांश्चासौ ‘भवितव्यं तथैव’ इति। एवमुक्त्वा हृषीकेशः पुनर्गृहान् प्रविवेश ह॥

Verse 16

कृतांतमन्यथाकर्त्तुं नैच्छत्स जगतः प्रभुः । श्वोभूते सततः सांबो मुसलं तदसूत वै

कृतान्तं अन्यथाकर्तुं नैच्छत् स जगतां प्रभुः। श्वोभूते सततः सांबो मुसलं तदसूत वै॥

Verse 17

येन वृण्ष्यन्धककुले पुरुषा भस्मसात्कृताः । वृष्ण्यन्धकविनाशाय किंकरप्रतिमं महत्

येन वृष्ण्यन्धककुले पुरुषा भस्मसात्कृताः। वृष्ण्यन्धकविनाशाय किंकरप्रतिमं महत्॥

Verse 18

असूत शापजं घोरं तच्च राज्ञे न्यवेदयत् । विषण्णोऽथ ततो राजा सूक्ष्मं चूर्णमकारयत्

स शापजं घोरं वस्तु निष्पाद्य तत् राज्ञे न्यवेदयत् । ततः स राजा विषण्णः सूक्ष्मं चूर्णं तस्याकारयत् ॥

Verse 19

प्राक्षिपत्सागरे तत्र पुरुषो राजशासितः । अथोवाच स्वनगरे वचनादाहुकस्य हि

तत्र सागरे राजशासितः पुरुषः प्राक्षिपत् । अथ स्वनगरेऽऽहुकवचनात् तद् उवाच प्रकाशयामास ॥

Verse 21

यश्च वो विदितं कुर्यादेवं कश्चित्क्वचिन्नरः । स जीवञ्छूलमारोहेत्स्वयं कृत्वा सबांधवः

यः कश्चिन्नरः क्वचिदेवं वः विदितं कुर्यात् । स स्वयंकृतदोषः सबान्धवः जीवन् शूलमारोहेत् ॥

Verse 22

ततो राजभयात्सर्वे नियमं तत्र चक्रिरे । नराः शासनमाज्ञाय रामस्याक्लिष्टकर्मणः

ततः सर्वे राजभयात् तत्र नियमं चक्रिरे । रामस्याक्लिष्टकर्मणः शासनमाज्ञाय नराः समन्वयन् ॥

Verse 23

एवं प्रयतमानानां वृष्णीनामन्धकैः सह । कालो गृहाणि सर्वाणि परिचक्राम नित्यशः

एवं प्रयतमानानां वृष्णीनामन्धकैः सह । कालः सर्वाणि गृहाणि नित्यशः परिचक्राम ॥

Verse 24

करालो विकटो मुंडः पुरुषः कृष्णपिंगलः । सम्मार्जनी महाकेतुर्जपापुष्पावतंसकः

करालो विकटो मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गलवर्णः प्रादुरभूत्। स सम्मार्जनीं महाकेतुं च धारयन् जपापुष्पावतंसकैः सुशोभितः।

Verse 25

कृकलासवाहनश्च रत्तिकाकर्णभूषणः । गृहाण्यवेक्ष्य वृष्णीनां नादृश्यत पुनः क्वचित्

कृकलासवाहनः स रत्तिकाकर्णभूषणः। वृष्णीनां गृहाण्यवेक्ष्य स पुनः क्वचिदपि नादृश्यत।

Verse 26

तस्य चासन्महेष्वासाः शरैः शतसहस्रशः । न चाशक्यत वेद्धुं स सर्वभूताप्ययं सदा

तस्योपरि महेष्वासाः शतसहस्रशः शरान् प्रामुञ्चन्। तथापि स न वेध्यत—सदा सर्वभूताप्ययस्वरूपः सः।

Verse 27

उत्पेदिरे महावाता दारुणा हि दिने दिने । वृष्ण्यन्धकविनाशाय बहवो लोमहर्षणाः

दिने दिने दारुणा महावाता उत्पेदिरे, लोमहर्षणाः बहवः। ते वृष्ण्यन्धकविनाशस्य पूर्वसूचनरूपा बभूवुः।

Verse 28

विवृद्ध्य मूषिका रथ्यावितुन्नमणिकास्तथा । केशान्ददंशुः सुप्तानां नृणां युवतयो निशि

मूषिका विवृद्धिं जग्मुः, रथ्यावितुन्नमणिकाश्च तथैव। निशि सुप्तानां नृणां केशान् युवतयो ददंशुः।

Verse 29

चीचीकूचीत्यवाशंत सारिका वृष्णिवेश्मसु । नोपशाम्यति शब्दश्च स दिवारात्रमेव वा

वृष्णिवेश्मसु सारिकाः “चीचीकूची” इति निरन्तरं व्याहरन्; स शब्दो दिवारात्रमेव नोपशाम्यत्।

Verse 30

अन्वकुर्वन्नुलूकाश्च वायसान्वृष्णिवेश्मसु । अजाः शिवानां च रुतमन्वकुर्वत भामिनि

वृष्णिवेश्मसु वायसान् प्रत्युलूकाः क्रोशन्ति स्म; शिवानां च रुतमन्वकुर्वताजाः—हे भामिनि—अशुभसूचकं तत्।

Verse 31

पांडुरारक्तपादाश्च विहगाः कालप्रेरिताः । वृष्ण्यन्धकगृहेष्वेवं कपोता व्यचरंस्तदा

कालप्रेरिताः पाण्डुरारक्तपादाः विहगाः; एवं वृष्ण्यन्धकगृहेषु कपोताः सर्वत्र तदा व्यचरन्—अशुभलक्षणम्।

Verse 32

व्यजायंत खरा गोषु करभाश्चाश्वतरीषु च । शुनीष्वपि बिडालाश्च मूषका नकुलीषु च

गोषु खराः व्यजायन्त, अश्वतरीषु करभाश्च; शुनीष्वपि बिडालाः, नकुलीषु च मूषकाः—भयानकाः प्रकृतिविपर्यासाः।

Verse 33

तापत्रयांत पापानि कुर्वंतो वृष्णयस्तथा । अद्विषन्ब्राह्मणांश्चापि पितॄन्देवांस्तथैव च

तापत्रयार्ताः वृष्णयः पापानि चक्रुः; तथापि ब्राह्मणान् नाद्विषन्, पितॄन् देवान् च तथैव न।

Verse 34

गुरूंश्चाप्यवमन्यंते न तु रामजनार्दनौ । भार्याः पतीन्व्युच्चरंति पत्नीश्च पुरुषास्तथा

गुरून् आचार्यांश्चाप्यवमन्यन्ते, न तु रामजनार्दनौ। भार्याः पतीन् प्रति कटुवचनानि व्याहरन्ति, पतयश्च तथा पत्नीषु॥

Verse 35

विभावसुः प्रज्वलितो वामं विपरिवर्त्तते । नीललोहितमांजिष्ठा विसृजंश्चार्चिषः पृथक्

विभावसुः प्रज्वलितोऽपि वामं विपरिवर्तते। नीललोहितमाञ्जिष्ठावर्णाः पृथक् पृथगर्चिषो विसृजति, अशुभसूचकः॥

Verse 36

उदयास्तमने नित्यं पर्यस्तः स्याद्दिवाकरः । व्यदृश्यत सकृत्पुंभिः कबन्धैः परिवारितः

उदयास्तमने नित्यं पर्यस्त इव दिवाकरः। कदाचित् पुंभिः कबन्धैः परिवारित इव व्यदृश्यत, भयङ्करदर्शनः॥

Verse 37

महानसेषु सिद्धांते संस्कृतेऽन्ने तु भामिनि । उत्तार्यमाणे कृमयो दृश्यंते च वरानने

महानसेषु सिद्धान्ते संस्कृतेऽन्ने तु भामिनि। उत्तार्यमाणे वरानने कृमयो दृश्यन्ते, अशुभं सूचयन्ति॥

Verse 38

पुण्याहे वाच्यमाने च पठत्सु च महात्मसु । अभिधावंति श्रूयंते न चादृश्यत कश्चन

पुण्याहे वाच्यमाने च पठत्सु च महात्मसु। अभिधावन्तीव श्रूयन्ते शब्दाः, न चादृश्यत कश्चन॥

Verse 39

परस्परस्य नक्षत्रं हन्यमानं पुनःपुनः । ग्रहैरपश्यन्सर्वैस्ते नात्मनस्तु कथञ्चन

परस्परस्य जातनक्षत्रं ग्रहैः पुनःपुनः प्रहृतं ते सर्वेऽपश्यन्; स्वात्मनः तु दैवगतिं कथञ्चन नापश्यन्।

Verse 40

न हुतं पाचयत्यग्निर्वृष्ण्यंधकपुरस्कृतम् । समंतात्प्रत्यवाशंत रासभा दारुणस्वनाः

वृष्ण्यन्धकपुरस्कृतं हुतं वह्निर्न सम्यक् पाचयामास; समन्तात् च रासभा दारुणस्वनाः प्रत्यवाशन्त—विपदां सूचकानि निमित्तानि।

Verse 41

एवं पश्यन्हृषीकेशः संप्राप्तान्कालपर्ययान् । त्रयोदशीं ह्यमावास्यां तां दृष्ट्वा प्राब्रवीदिदम्

एवं हृषीकेशः प्राप्तान् कालपर्ययान् पश्यन्; त्रयोदशीं ह्यमावास्यावत् तमसीभूतां दृष्ट्वा इदं प्राब्रवीत्।

Verse 42

त्रयोदशी पंचदशी कृतेयं राहुणा पुनः । तदा च भारते युद्धे प्राप्ता चाद्य क्षयाय नः

राहुणा पुनः कृतेयं त्रयोदशी पञ्चदशीवद् अमावास्यावत्; यथा भारते युद्धे प्राप्ता, तथैव अद्यापि नः क्षयाय प्राप्ता।

Verse 43

धिग्धिगित्येवकालं तं परिचिंत्य जनार्दनः । मेने प्राप्तं स षट्त्रिंशं वर्षं केशिनिषूदनः । पुत्रशोकाभिसंतप्ता गांधारी यदुवाच ह

तं कालं परिचिन्त्य जनार्दनः ‘धिग्धिग्’ इत्येवोवाच; केशिनिषूदनः मेने षट्त्रिंशं वर्षं प्राप्तम्—यथा पुत्रशोकसंतप्ता गान्धारी पूर्वं यदुवाच।

Verse 44

एवं पश्यन्हृषीकेशस्तदिदं समुपस्थितम् । इदं च समनुप्राप्तमब्रवीद्यद्युधिष्ठिरः

एवं निरीक्ष्य हृषीकेशः समुपस्थितमिदं क्षणम् । तद्वृत्तान्तं समनुप्राप्तं युधिष्ठिरवचोऽब्रवीत् ॥

Verse 45

पुरा व्यूढेष्वनीकेषु दृष्ट्वोत्पातान्सुदारुणान् । पुण्यग्रन्थस्य श्रवणाच्छांतिहोमाद्विशोधनात्

पुरा व्यूढेष्वनीकेषु दृष्ट्वोत्पातान् सुदारुणान् । पुण्यग्रन्थश्रवणेन शान्तिहोमैश्च शोधनैः ॥

Verse 46

पूततीर्थाभिषेकांच्च नान्यच्छ्रेयो भवेदिति । इत्युक्त्वा वासुदेवस्तच्चिकीर्षन्सत्यमेव च । आज्ञापयामास तदा तीर्थयात्रामरिंदमः

पूततीर्थाभिषेकाच्च नान्यच्छ्रेयो भवेदिति । इत्युक्त्वा वासुदेवस्तु सत्यं कर्तुं समाहितः । आज्ञापयामास तदा तीर्थयात्रामरिंदमः ॥

Verse 47

अघोषयंत पुरुषास्तत्र केशवशासनात् । तीर्थयात्रा प्रभासे वै कार्येति वरवर्णिनि

अघोषयन् पुरुषास्तत्र केशवशासनात् । तीर्थयात्रा प्रभासे वै कार्येति वरवर्णिनि ॥

Verse 48

अथारिष्टानि वक्ष्यामि पुरीं द्वारवतीं प्रति । काली स्त्री पांडुरैर्दंतैः प्रविश्य नगरीं निशि

अथारिष्टानि वक्ष्यामि पुरीं द्वारवतीं प्रति । काली स्त्री पाण्डुरैर्दन्तैः प्रविश्य नगरीं निशि ॥

Verse 49

स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां प्रति धावति । अग्निहोत्रनिकेतं च सुमेध्येषु च वेश्मसु

स्त्रीणां स्वप्नेषु सा मुष्णन्ती द्वारकां प्रति धावति स्म; अग्निहोत्रनिकेतानि सुमेध्यगृहाणि च प्रविश्यापि वेगेन धावति—भयङ्करं निमित्तम्।

Verse 50

वृष्ण्यंधकांश्च खादंती स्वप्ने दृष्टा भयानका । कुर्वंती भीषणं नादं कुर्कुटश्वानसंयुता

स्वप्ने भयानका सा दृश्यते, वृष्ण्यन्धकान् खादन्ती; कुर्कुटश्वानसंयुक्ता भीषणं नादं कुर्वती—विपत्तेः पूर्वसूचकं निमित्तम्।

Verse 51

तथा सहस्रशो रौद्राश्चतुर्बाहव एव च । स्त्रीणां गर्भेष्वजायंत राक्षसा गुह्यकास्तथा

तथा सहस्रशो रौद्राः केचिद् चतुर्बाहवोऽपि; स्त्रीणां गर्भेषु जायन्ते राक्षसा गुह्यकाः च—घोरं निमित्तम्।

Verse 52

अलंकाराश्च च्छत्राणि ध्वजाश्च कवचानि च । ह्रियमाणानि दृश्यंते रक्षोभिस्तु भयानकैः

अलंकाराः छत्राणि ध्वजाः कवचानि च; भयानकै रक्षोभिः ह्रियमाणानि दृश्यन्ते—विनाशस्य सूचनम्।

Verse 53

यच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभमयस्मयम् । दिवमाचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा

यच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभमयस्मयम्; तच्चक्रं तदा वृष्णीनां पश्यतां दिवमाचक्रमे।

Verse 54

युक्तं रथं दिव्यमादित्यवर्णं भयावहं पश्यतो दारुकस्य । ते सागरस्योपरिष्टाद्वर्तमानान्मनोजवांश्चतुरो वाजिमुख्यान्

दारुकस्य पश्यतः सूर्यवर्णं दिव्यं भयङ्करं रथं युक्तं प्रादुरभूत्। स सागरस्योपरि वर्तमानः मनोजवांश्चतुरो वाजिमुख्यान् वहन् बभौ॥

Verse 55

तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ सुपूजितौ रामजनार्दनाभ्याम् । उच्चैर्जगुः स्वप्सरसो दिवानिशं वाचं चोचुर्गम्यतां तीर्थयात्राम्

तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ रामजनार्दनाभ्यां सुपूजितौ। उच्चैर्जगुः, दिवानिशं स्वप्सरसोऽपि वाचं चोचुः— ‘गम्यतां तीर्थयात्रा’ इति॥

Verse 56

ततो जिगमिषंतस्ते वृष्ण्यंधकमहारथाः । सांतःपुरास्तीर्थयात्रामीहंते स्म नरर्षभाः

ततः जिगमिषन्तस्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः। सान्तःपुरास्तीर्थयात्रां कर्तुमीहन्ते स्म नरर्षभाः॥

Verse 57

ततो मांसपरा हृष्टाः पेयं वेश्मसु वृष्णयः । बहु नानाविधं चक्रुर्मांसानि विविधानि च

ततो वृष्णयः हृष्टा मांसपरा वेश्मसु पेयपराश्च। बहु नानाविधं चक्रुः पेयानि मांसानि विविधानि च॥

Verse 58

तथा सीधुषु बद्धेषु निर्ययुर्नगराद्बहिः । यानैरश्वैर्गजैश्चैव श्रीमंतस्तिग्मतेजसः

तथा सीधुषु बद्धेषु ते श्रीमन्तस्तिग्मतेजसः। यानैरश्वैर्गजैश्चैव नगराद्बहिर्निर्ययुः॥

Verse 59

ततः प्रभासे न्यवसन्यथोद्देशं यथागृहम् । प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा

ततः प्रभासे यथोद्देशं यथागृहं च यादवाः सदारा न्यवसन्। प्रभूतभक्ष्यपेयैः समुपेतास्ते तदा बभूवुः॥

Verse 60

निर्विष्टांस्तान्निशम्याथ समुद्रांते स योगवित् । जगामामंत्र्य तान्वीरानुद्धवोर्थविशारदः

तेषां निर्विष्टत्वं निशम्याथ समुद्रान्ते स योगवित्। उद्धवोऽर्थविशारदस्तान् वीरानामन्त्र्य जगाम॥

Verse 61

प्रस्थितं तं महात्मानमभिवाद्य कृतांजलिम् । जानन्विनाशं भोजानां नैच्छद्वारयितुं हरिः

प्रस्थितं तं महात्मानं कृताञ्जलिरभिवाद्य हरिः। भोजानां विनाशं जानन् न तं वारयितुमैच्छत्॥

Verse 62

ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यंधकमहारथाः । अपश्यन्नुद्धवं यांतं तेजसाऽदीप्य रोदसी

ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः। उद्धवं यान्तमपश्यन् तेजसाऽदीप्य रोदसी॥

Verse 63

ब्राह्मणार्थेषु यत्क्लृप्तमन्नं तेषां वरानने । तद्वाहनेभ्यः प्रददुः सुरागंधरसान्वितम्

ब्राह्मणार्थेषु यत्क्लृप्तमन्नं तेषां वरानने। तद्वाहनेभ्यः प्रददुः सुरागन्धरसान्वितम्॥

Verse 64

ततस्तूर्यशताकीर्णं नटनर्त्तकसंकुलम् । प्रावर्त्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम्

ततः प्रभासे तूर्यशताकीर्णे नटनर्तकसंकुले तिग्मतेजसां महापानोत्सवः प्रावर्तत।

Verse 65

कृष्णस्य संनिधौ रामः सहितः कृतवर्मणा । अपिबद्युयुधानश्च गदो बभ्रुस्तथैव च

कृष्णस्य संनिधौ रामः कृतवर्मणा सह अपिबत्; युयुधानः गदः बभ्रुश्च तथैव अपिबन्।

Verse 66

ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कटः । अब्रवीत्कृतवर्माणमवहस्यावमन्य च

ततः परिषदो मध्ये मदोत्कटः युयुधानः कृतवर्माणम् अवहस्य अवमन्य च अब्रवीत्।

Verse 67

कः क्षत्रियो मन्यमानः सुप्तान्हन्यान्मृतानिव । न तन्मृष्यत हार्दिक्यस्त्वया तत्साधु यत्कृतम्

कः क्षत्रियः स्वं क्षत्रधर्मं मन्यमानः सुप्तान् मृतानिव हन्यात्? हार्दिक्य, त्वया कृतं तत् न मृष्यते, न च तत् साधु।

Verse 68

इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद्वचः । प्रद्युम्नो रथिनां श्रेष्ठो हार्दिक्यमथ भर्त्सयन्

इति युयुधानेन उक्ते तद्वचः प्रद्युम्नः रथिनां श्रेष्ठः अनुमोदितवान्; अथ हार्दिक्यं भर्त्सयामास।

Verse 69

ततः पुनरपि क्रुद्धः कृतवर्मा तमब्रवीत् । निर्विशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना

ततः पुनरपि क्रुद्धः कृतवर्मा तमब्रवीत् । सावज्ञं निर्विशन्निव तदा सव्येन पाणिना ॥

Verse 70

भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युद्धे प्रायोगतस्त्वया । व्याधेनेव नृशंसेन कथं वैरेण घातितः

भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युद्धे प्रायोगतस्त्वया । व्याधेनेव नृशंसेन कथं वैरेण घातितः ॥

Verse 71

इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा । तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षांचक्रे समः पुमान्

इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा । तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षांचक्रे समः पुमान् ॥

Verse 72

मणिं स्यमंतकं चैव यः स सत्राजितोऽभवत् । स कथं स्मारयामास सात्यकिर्मधुसूदनम्

मणिं स्यमंतकं चैव यः स सत्राजितोऽभवत् । स कथं स्मारयामास सात्यकिर्मधुसूदनम् ॥

Verse 73

तच्छ्रुत्वा केशवस्यांकमगमद्रुदती सती । सत्यभामा प्रक्षुभिता कोपयन्ती जनार्द्दनम्

तच्छ्रुत्वा केशवस्याङ्कमगमद्रुदती सती । सत्यभामा प्रक्षुभिता कोपयन्ती जनार्द्दनम् ॥

Verse 74

तत उत्थाय स क्रोधात्सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत् । पंचानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखंडिनः

तत उत्थाय स क्रोधात्सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत् । पंचानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखंडिनः

Verse 75

एष गच्छामि पदवीं सत्ये तव पथे सदा । सौप्तिके निहता ये च सुप्तास्तेन दुरात्मना

एष गच्छामि पदवीं सत्ये तव पथे सदा । सौप्तिके निहता ये च सुप्तास्तेन दुरात्मना

Verse 76

द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा । समाप्तं चायुरस्याद्य यशश्चापि सुमध्यमे

द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा । समाप्तं चायुरस्याद्य यशश्चापि सुमध्यमे

Verse 77

इतीदमुक्त्वा खङ्गेन केशवस्य समीपतः । अभिहत्य शिरः क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मणः

इतीदमुक्त्वा खङ्गेन केशवस्य समीपतः । अभिहत्य शिरः क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मणः

Verse 78

तथान्यानपि निघ्नंतं युयुधानं समंततः । अन्वधावद्धृषीकेशो विनिवारयिषुस्तथा

तथान्यानपि निघ्नंतं युयुधानं समंततः । अन्वधावद्धृषीकेशो विनिवारयिषुस्तथा

Verse 79

एकीभूतास्ततस्तस्य कालपर्यायप्रेरिताः । भोजांधका महाराजं शैनेयं पर्यवारयन्

एकीभूय ततस्तेऽथ कालपर्यायचोदिताः । भोजान्धकाः समागत्य महाराजं शैनेयं सर्वतोऽवृत्य पर्यवारयन् ॥

Verse 80

तान्दृष्ट्वाऽपततस्तूर्णमभिक्रुद्धाञ्जनार्द्दनः । न चुक्रोध महातेजा जानन्कालस्य पर्ययम्

तान् दृष्ट्वा पततः शीघ्रमभिक्रुद्धो जनार्दनः । न चुक्रोध महातेजा जानन् कालस्य पर्ययम् ॥

Verse 81

ते च पानमदाविष्टाश्चोदिताश्चैव मन्युना । युयुधानमथाजघ्नुरुच्छिष्टै र्भोजनैस्तथा

ते च पानमदाविष्टाश्चोदिताश्चैव मन्युना । युयुधानमथाजघ्नुरुच्छिष्टैर्भोजनैस्तथा ॥

Verse 82

हन्यमाने तु शैनेये कुद्धो रुक्मिणिनंदनः । तदंतरमथाधावन्मोक्षयिष्यञ्छिनेः सुतम्

हन्यमाने तु शैनेये कुद्धो रुक्मिणिनन्दनः । तदन्तरमथाधावन् मोक्षयिष्यञ्छिनेः सुतम् ॥

Verse 83

स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चांधकैः सह । बहुत्वात्तु हतौ वीरावुभौ कृष्णस्य पश्यतः

स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चान्धकैः सह । बहुत्वात्तु हतौ वीरावुभौ कृष्णस्य पश्यतः ॥

Verse 84

हतं दृष्ट्वा तु शैनेयं पुत्रं च यदुनंदनः । एरकाणां तदा मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशवः

शैनेयं हतं दृष्ट्वा स्वपुत्रं च यदूनन्दनः । केशवः कोपवशादेरकाणां मुष्टिं तदा जग्राह ॥

Verse 86

ततोंऽधकाश्च भोजाश्च शिनयो वृष्णयस्तदा । न्यघ्नन्नन्योन्यमाक्रन्दैर्मुशलैः कालप्रेरिताः

ततोऽन्धकाश्च भोजाश्च शिनयो वृष्णयस्तथा । कालप्रेरिताः क्रन्दैर्मुशलैः परस्परं न्यघ्नन् ॥

Verse 87

यश्चैकामेरकां कश्चिज्जग्राह रुषितो नरः । वज्रभूता च सा देवि ह्यदृश्यत तदा प्रिये

यः कश्चिदेरकां एकां रुषितो नरः जग्राह । सा वज्रभूता तदा देवि अदृश्यत प्रिये ॥

Verse 88

तृणं च मुशलीभूतमण्वपि तत्र दृश्यते । ब्रह्मदंडकृतं सर्वमिति तद्विद्धि भामिनि

तत्र तृणमपि अण्वपि मुशलीभूतं दृश्यते । ब्रह्मदण्डकृतं सर्वमिति विद्धि भामिनि ॥

Verse 89

तदभून्मुशलं घोरं वज्रकल्पमयस्मयम् । जघान तेन कृष्णोपि ये तस्य प्रमुखे स्थिताः

तदभून्मुशलं घोरं वज्रकल्पमयस्मयम् । तेन कृष्णोऽपि जघान ये तस्य प्रमुखे स्थिताः ॥

Verse 90

अवधीत्पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भामिनि । मत्तास्ते पर्यटंति स्म योधमानाः परस्परम्

अवधीत् पितरं पुत्रः, पिता पुत्रं च भामिनि। मत्तास्ते पर्यटन्ति स्म, योधमानाः परस्परम्॥

Verse 91

पतंगा इव चाग्नौ तु न्यपतन्यदुपुंगवाः । नासीत्पलायने बुद्धिर्वध्यमानस्य कस्यचित्

पतङ्गा इव चाग्नौ तु न्यपतन् यदुपुङ्गवाः। नासीत् पलायने बुद्धिर्वध्यमानस्य कस्यचित्॥

Verse 92

तं तु पश्यन्महाबाहुर्जानन्कालस्यपर्ययम् । मुशलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः

तं तु पश्यन् महाबाहुर्जानन् कालस्य पर्ययम्। मुशलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः॥

Verse 93

सांबं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः । प्रद्युम्नमनिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भामिनि

साम्बं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः। प्रद्युम्नमनिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भामिनि॥

Verse 94

यादवान्क्ष्माशयानांश्च भृशं कोपसमन्वितः । स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगदाधरः

यादवान् क्ष्माशयानांश्च भृशं कोपसमन्वितः। स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगदाधरः॥

Verse 95

एवं तत्र महादेवि अभवद्यादव स्थलम् । गव्यूतिमात्रं तद्देवि यादवानां चिताः स्मृताः

एवं तत्र महादेवि तद् देशो यादवस्थल इति प्रसिद्धिमगात्। तत्र देवि गव्यूतिमात्रविस्तीर्णा यादवानां चिताः स्मृताः॥

Verse 96

तेषां किलास्थिनिचयैः स्थलरूपं बभूव तत् । भस्मपुंजनिभाकारं तेनाभूद्यादव स्थलम्

तेषां किलास्थिनिचयैः स स्थलः स्वरूपविशेषं बभूव। भस्मपुञ्जनिभाकारस्तेन स यादवस्थलमभवत्॥

Verse 97

दिव्यरत्नसमायुक्तं मणिमाणिक्यपूरितम् । यादवानां किरीटैश्च दिव्यगन्धैः सुपूरितम्

दिव्यरत्नसमायुक्तं मणिमाणिक्यपूरितम्। यादवानां किरीटैश्च दिव्यगन्धैः सुपूरितम्॥

Verse 98

तेषां रक्षानिमित्तं हि गंगा गणपतिस्तथा । यादवानां तु सर्वेषां जीवितो वज्र एव हि

तेषां रक्षानिमित्तं हि गङ्गा गणपतिस्तथा। यादवानां तु सर्वेषां जीवितो वज्र एव हि॥

Verse 99

वयसोंते ततः सोऽपि प्रभासं क्षेत्रमागतः । निषिच्य स्वसुतं राज्ये नाम्ना ख्यातं महद्बलम्

वयसान्ते ततः सोऽपि प्रभासक्षेत्रमागतः। निषिच्य स्वसुतं राज्ये नाम्ना ख्यातं महाबलम्॥

Verse 100

तेनापि स्थापितं लिंगं यादवेन्द्रेण धीमता । वज्रेश्वरमिति ख्यातं तत्स्थितं यादवस्थले

तेनापि धीमता यादवेन्द्रेण लिङ्गं स्थापितं, वज्रेश्वरमिति ख्यातं, तद् यादवस्थले स्थितम्।

Verse 101

तत्रैव सुचिरं कालं तपस्तप्तं सुपुष्कलम् । नारदस्योपदेशेन प्रभासे पापनाशने

तत्रैव सुचिरं कालं सुपुष्कलं तपः तप्तं; नारदोपदेशेन प्रभासे पापनाशने।

Verse 102

प्राप्तवान्परमां सिद्धिं स राजा यादवोत्तमः । तत्रैव यो नरः सम्यक्स्नात्वा जांबवती जले

स राजा यादवोत्तमः परमा सिद्धिं प्राप्तवान्; तत्रैव जाम्बवत्याः जले सम्यक्स्नात्वा यो नरः, सापि तत्फलभाग्भवति।

Verse 103

वज्रेश्वरं तु संपूज्य ब्राह्मणांस्तत्र भोजयेत् । यादवस्थलसामीप्ये गोसहस्रफलं लभेत्

वज्रेश्वरं सम्यक् संपूज्य तत्र ब्राह्मणान् भोजयेत्; यादवस्थलसामीप्ये गोसहस्रफलम् लभेत्।

Verse 104

षट्कोणं तत्र दातव्यमंगुल्या यादवस्थले । यात्राफलमवाप्नोति सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

यादवस्थले तत्राङ्गुल्या षट्कोणं दातव्यम्; सम्यक्श्रद्धासमन्वितो यात्राफलम् अवाप्नोति।

Verse 237

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमेप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, “यादवस्थलोत्पत्तिः वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्” इति नाम सप्तत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।